2. Āhāravaggo
1. Āhārasuttavaṇṇanā
11. Āharantīti ānenti uppādenti , upatthambhentīti attho .
Nibbattāti pasutā .
Bhūtā nāma yasmā tato paṭṭhāya loke jātavohāro paṭisandhiggahaṇato pana paṭṭhāya yāva mātukucchito nikkhanto , tāva sambhavesino , esa tāva gabbhaseyyakesu bhūtasambhavesivibhāgo , itaresu pana paṭhamacittādivasena vutto .
Sambhava -saddo cettha gabbhaseyyakānaṃ vasena pasūtipariyāyo , itaresaṃ vasena uppattipariyāyo .
Paṭhamacittapaṭhamairiyāpathakkhaṇesu hi te sambhavaṃ uppattiṃ esanti upagacchanti nāma , na tāva bhūtā upapattiyā na suppatiṭṭhitattā , bhūtā eva sabbaso bhavesanāya samucchinnattā .
Na puna bhavissantīti avadhāraṇena nivattitamatthaṃ dasseti .
Yo ca ‘‘ kālaghaso bhūto ’’ tiādīsu bhūta-saddassa khīṇāsavavācitā daṭṭhabbā .
Vā-saddo cettha sampiṇḍanattho ‘‘ agginā vā udakena vā ’’ tiādīsu viya .
Yathāsakaṃ
V2.23M2.26 paccayabhāvena attabhāvassa paṭhapanamevettha āhārehi kātabbaanuggaho hotīti adhippāyenāha ‘‘ vacanabhedo … pe … eko yevā ’’ ti .Sattassa uppannadhammānan ti sattassa santāne uppannadhammānaṃ .
Yathā ‘‘ vassasataṃ tiṭṭhatī ’’ ti vutte anuppabandhavasena pavattatīti vuttaṃ hoti , evaṃ ṭhitiyāti anuppabandhavasena pavattiyāti attho , sā pana avicchedoti āha ‘‘ avicchedāyā ’’ ti .
Anuppabandhadhammuppattiyā sattasantāno anuggahito nāma hotīti āha ‘‘ anuppannānaṃ uppādāyā ’’ ti .
Etānīti ṭhitianuggahapadāni .
Ubhayattha daṭṭhabbāni na yathāsambandhato .
Vatthugatā ojā vatthu viya tena saddhiṃ ajjhoharitabbataṃ gacchatīti vuttaṃ ‘‘ ajjhoharitabbako āhāro ’’ ti , nibbattitaojaṃ pana sandhāya ‘‘ kabaḷīkāro āhāro ojaṭṭhamakarūpāni āharatī ’’ ti vakkhati .
Oḷārikatā appojatāya na vatthuno thūlatāya kathinatāya vā , tasmā yasmiṃ vatthusmiṃ parittā ojā hoti , taṃ oḷārikaṃ .
Sappādayo dukkhuppādakatāya oḷārikā veditabbā .
Visāṇādīnaṃ tivassachaḍḍitānaṃ pūtibhūtattā mudukatāti vadanti .
Taracchakheḷatemitatāya pana tathābhūtānaṃ tesaṃ mudukatā .
Dhammasabhāvo hesa .
Sasānaṃ āhāro sukhumo taruṇatiṇasassakhādanato .
Sakuṇānaṃ āhāro sukhumo tiṇabījādikhādanato .
Paccantavāsīnaṃ āhāro sukhumo māsamuggakurādibhojanattā .
Tesan ti paranimmitavasavattīnaṃ .
Sukhumotvevāti na kiñci upādāya , atha kho sukhumoicceva niṭṭhaṃ patto tato paramasukhumassa abhāvato .
Vatthuvasena panettha āhārassa oḷārikasukhumatā vuttā , sā cassa appojamahojatāhi veditabbāti dassetuṃ ‘‘ ettha cā ’’ tiādimāha .
Parissayan ti khudāvasena uppannaṃ vihiṃsaṃ sarīradarathaṃ .
Vinodetīti vatthu tassa vinodanamattaṃ karoti .
Na pana sakkoti pāletun ti sarīraṃ yāpetuṃ nappahoti nirojattā .
Na sakkoti parissayaṃ vinodetuṃ āmāsayassa apūraṇato .
Chabbidhopīti iminā kassaci phassassa anavasesitabbatamāha .
Desanakkamenevettha phassādīnaṃ dutiyāditā , na aññena kāraṇenāti āha ‘‘ desanānayo eva cesā ’’ tiādi .
Manaso sañcetanā na
M2.27 sattassāti dassanatthaṃ manogahaṇaṃ yathā ‘‘ cittassa ṭhiti , cetovimutti cā ’’ ti āha ‘‘ manosañcetanāti cetanāvā ’’ ti .Cittan ti yaṃ kiñci cittameva .
Ekarāsiṃ katvāti ekajjhaṃ gahetvā vibhāgaṃ akatvā , sāmaññena gahitāti attho .
Tattha labbhamānaṃ upādiṇṇakādivibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘ kabaḷīkāro āhāro ’’ tiādi vuttaṃ .
Āhāratthaṃ na sādhentīti tādisassa
V2.24 āhārassa anāharaṇato .Tadāpīti bhijjitvā vigatakālepi .
Upādiṇṇakāhāroti vuccantīti keci .
Idaṃ pana ācariyānaṃ na ruccati tadā upādiṇṇakarūpasseva abhāvato .
Paṭisandhicitteneva sahajātāti lakkhaṇavacanametaṃ , sabbāyapi kammajarūpapariyāpannāya ojāya atthibhāvassa avicchedappavattisambhavadassanattho .
Sattamāti uppannadivasato paṭṭhāya yāva sattamadivasāpi .
Rūpasantatiṃ pāleti paveṇighaṭanavasena .
Ayamevāti kammajaojā .
Kammajaojaṃ pana paṭicca uppannaojā akammajattā anupādiṇṇaāhārotveva veditabbo .
Anupādiṇṇakā phassādayo veditabbāti ānetvā sambandho .
Lokuttarā phassādayo kathanti āha ‘‘ lokuttarā pana ruḷhīvasena kathitā ’’ ti .
Yasmā tesaṃ kusalānaṃ upetapariyāyo natthi , tasmā vipākānaṃ upādiṇṇapariyāyo natthevāti anupādiṇṇapariyāyopi ruḷhīvasena vuttoti veditabbo .
Pubbe ‘‘ āhārāti paccayā ’’ ti vuttattā yadi paccayaṭṭho āhāraṭṭhotiādinā codeti , atha kasmā ime eva cattāro vuttāti atha kasmā cattārova vuttā .
Ime eva ca vuttāti yojanā .
Visesappaccayattāti etena yathā aññe paccayadhammā attano paccayuppannassa paccayāva honti , ime pana tathā ca hoti aññathā cāti samānepi paccayatte atirekapaccayā honti , tasmā ‘‘ āhārāti vuttā ’’ ti imamatthaṃ dasseti .
Idāni taṃ atirekapaccayataṃ dassetuṃ ‘‘ visesapaccayo hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Visesappaccayo rūpakāyassa kabaḷīkāro āhāro upathambhakabhāvato .
Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ rūpārūpānaṃ upathambhakattena upakārakā cattāro āhārā āhārapaccayo ’’ ti ( visuddhi .2.608; paṭṭhā . aṭṭha . paccayuddesavaṇṇanā ).
Upathambhakattañhi satīpi janakatte arūpīnaṃ āhārānaṃ āhārajarūpasamuṭṭhānakarūpāhārassa
M2.28 ca hoti , asati pana upathambhakatte āhārānaṃ janakattaṃ natthīti upathambhakattaṃ padhānaṃ .Janayamānopi hi āhāro avicchedavasena upathambhayamāno eva janetīti upathambhakabhāvo eva āhārabhāvo .
Vedanāya phasso visesapaccayo .
‘‘ Phassapaccayā vedanā ’’ ti hi vuttaṃ .
‘‘ Saṅkhārapaccayā viññāṇan ’’ ti vacanato viññāṇassa manosañcetanā .
‘‘ Cetanā tividhaṃ bhavaṃ janetī ’’ ti hi vuttaṃ .
‘‘ Viññāṇapaccayā nāmarūpan ’’ ti pana vacanato nāmarūpassa viññāṇaṃ visesapaccayo .
Na hi okkantaviññāṇābhāve nāmarūpassa atthi sambhavo .
Yathāha ‘‘ viññāṇañca hi , ānanda , mātukucchismiṃ na okkamissatha , api nu kho nāmarūpaṃ mātukucchismiṃ samuccissathā ’’ tiādi ( dī . ni .2.115).
Vuttamevatthaṃ suttena sādhetuṃ ‘‘ yathāhā ’’ tiādi vuttaṃ .
Evaṃ yadipi paccayattho āhārattho , visesapaccayattā pana imeva āhārāti vuttāti taṃ nesaṃ
V2.25 visesapaccayataṃ avibhāgato dassetvā idāni vibhāgato dassetuṃ ‘‘ ko panetthā ’’ tiādi āraddhaṃ .Mukhe ṭhapitamatto eva asaṅkhādito , tattakenāpi abbhantarassa āhārassa paccayo hoti eva .
Tenāha ‘‘ aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpetī ’’ ti .
Sukhavedanāya hito sukhavedanīyo .
Sabbathāpīti cakkhusamphassādivasena .
Yattakā phassassa pakārabhedā , tesaṃ vasena sabbappakāropi phassāhāro yathārahaṃ tisso vedanā āharati , anāhārako natthi .
Sabbathāpīti idhāpi phassāhāre vuttanayānusārena attho veditabbo .
Tisantativasenāti kāyadasakaṃ bhāvadasakaṃ vatthudasakanti tividhasantativasena .
Sahajātādipaccayanayenāti sahajātādipaccayavidhinā .
Paṭisandhiviññāṇañhi attanā sahajātanāmassa sahajātaaññamaññavipākindriyasampayuttaatthiavigatapaccayehi paccayo hontoyeva āhārapaccayatāya taṃ āhāreti vuttaṃ , sahajātarūpesu pana vatthuno sampayuttapaccayaṃ ṭhapetvā vippayuttapaccayena , sesarūpānaṃ aññamaññapaccayañca ṭhapetvā itaresaṃ paccayānaṃ vasena yojanā kātabbā .
Tānīti napuṃsakaniddeso anapuṃsakānampi napuṃsakehi saha vacanato .
Sāsavakusalākusalacetanāva vuttā visesapaccayabhāvadassanaṃ hetanti , tenāha ‘‘ avisesena panā ’’ tiādi .
Paṭisandhiviññāṇameva vuttan ti etthāpi
M2.29 eseva nayo .Yathā tassa tassa phalassa visesato paccayatāya etesaṃ āhārattho , evaṃ avisesatopīti dassetuṃ ‘‘ avisesenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha taṃsampayuttataṃsamuṭṭhānadhammānan ti tehi phassādīhi sampayuttadhammānañceva taṃsamuṭṭhānarūpadhammānañca .
Tattha sampayutta ggahaṇaṃ yathārahato daṭṭhabbaṃ , samuṭṭhāna ggahaṇaṃ pana avisesato .
Upatthambhento āhārakiccaṃ sādhetīti upatthambhento eva rūpaṃ samuṭṭhāpeti , ojaṭṭhamakasamuṭṭhāpaneneva panassa upathambhanakiccasiddhi .
Phusantoyevāti phusanakiccaṃ karonto eva .
Āyūhamānāvāti cetayamānā eva abhisandahantī eva .
Vijānantamevāti upapattiparikappanavasena vijānantameva āhārakiccaṃ sādhetīti yojanā .
Sabbattha āhārakiccasādhanañca tesaṃ vedanādiuppattihetutāya attabhāvassa pavattanameva .
Kāyaṭṭhapanenāti kasmā vuttaṃ , nanu kammajādirūpaṃ kammādināva pavattatīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ kammajanitopī ’’ tiādi .
Upādiṇṇarūpasantatiyā upatthambhaneneva utucittajarūpasantatīnampi upatthambhanasiddhi hotīti ‘‘ dvinnaṃ rūpasantatīnan ’’ ti vuttaṃ .
Upatthambhanameva sandhāya ‘‘ anupālako hutvā ’’ ti ca vuttaṃ .
Rūpakāyassa ṭhitihetutā hi yāpanā anupālanā .
Sukhādivatthubhūtan ti sukhādīnaṃ pavattiṭṭhānabhūtaṃ .
Ārammaṇampi hi vasati ettha ārammaṇakaraṇavasena tadārammaṇā dhammāti vatthūti
V2.26 vuccati .Phusantoyevāti idaṃ phassassa phusanasabhāvattā vuttaṃ .
Na hi dhammānaṃ sabhāvena vinā pavatti atthi , vedanāpavattiyā vinā sattānaṃ sandhāvanatā natthīti āha ‘‘ sukhādi … pe … hotī ’’ ti .
Na cettha saññībhavakathāyaṃ asaññībhavo dassetabbo , tassāpi vā kāraṇabhūtavedanāpavattivaseneva ṭhitiyā hetuno abyāpitattā , tathā hi ‘‘ manosañcetanā … pe … bhavamūlanipphādanato sattānaṃ ṭhitiyā hotī ’’ ti vuttā .
Tato eva viññāṇaṃ vijānantamevāti upapattiparikappanavasena vijānantamevāti vuttovāyamattho .
Cattāri bhayāni daṭṭhabbāni ādīnavavibhāvanato .
Nikantīti nikāmanā , rasataṇhaṃ sandhāya vadati .
Sā hi kabaḷīkāre āhāre balavatī , tenevettha avadhāraṇaṃ kataṃ .
Bhāyati etasmāti bhayaṃ , nikantiyeva
M2.30 bhayaṃ mahānatthahetuto .Upagamanaṃ visayindriyaviññāṇesu visayaviññāṇesu ca saṅgativasena pavatti , taṃ vedanādiuppattihetutāya ‘‘ bhayan ’’ ti vuttaṃ .
Avadhāraṇe payojanaṃ vuttanayameva .
Sesadvayepi eseva nayo .
Āyūhanaṃ abhisandahanaṃ , saṃvidhānantipi vadanti .
Taṃ bhavūpapattihetutāya ‘‘ bhayan ’’ ti vuttaṃ .
Abhinipāto tattha tattha bhave paṭisandhiggahaṇavasena viññāṇassa nibbatti .
So bhavūpapattihetukānaṃ sabbesaṃ anatthānaṃ mūlakāraṇatāya ‘‘ bhayan ’’ ti vuttaṃ .
Idāni nikantiādīnaṃ sappaṭibhayataṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ kiṃ kāraṇā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Tattha nikantiṃ katvāti ālayaṃ janetvā , taṇhaṃ uppādetvāti attho .
Sītādīnaṃ purakkhatāti sītādīnaṃ purato ṭhitā , sītādīhi bādhiyamānāti attho .
Phassaṃ upagacchantāti cakkhusamphassādibhedaṃ phassaṃ pavattentā .
Phassassādinoti kāyasamphassavasena phoṭṭhabbasaṅkhātassa assādanasīlā .
Kāyasamphassavasena hi sattānaṃ phoṭṭhabbataṇhā pavattatīti dassetuṃ phassāhārādīnavadassane phoṭṭhabbārammaṇaṃ uddhaṭaṃ ‘‘ paresaṃ rakkhitagopitesū ’’ tiādinā .
Phassassādinoti vā phassāhārassādinoti attho .
Sati hi phassāhāre sattānaṃ phassārammaṇe assādo , nāsati , tenāha ‘‘ phassassādamūlakan ’’ tiādi .
Jātinimittassa bhayassa abhinipātasabhāvena gahitattā ‘‘ tammūlakan ’’ ti vuttaṃ .
Kammāyūhananimittanti attho .
Bhayaṃ sabban ti pañcavīsati , tividhamahābhayaṃ , aññañca sabbabhayaṃ āgatameva hoti bhayādhiṭṭhānassa attabhāvassa nipphādanato .
Abhinipatatīti abhinibbattati .
Paṭhamābhinibbatti hi sattānaṃ tattha tattha aṅgārakāsusadise
V2.27 bhave abhinipātasadisī .Tammūlakattāti nāmarūpanibbattimūlakattā .
Sabbabhayānaṃ abhinipātoyeva bhayaṃ bhāyati etasmāti katvā .
Appeti viyāti phalassa attalābhahetubhāvato kāraṇaṃ , taṃ niyyādeti viya .
Tan ti phalaṃ .
Tatoti kāraṇato .
Etesan ti āhārānaṃ
M2.31 .Yathāvuttenāti ‘‘ phalaṃ nidetī ’’ tiādinā vuttappakārena atthena .
Sabbapadesūti ‘‘ vedanānirodhenā ’’ tiādīsu sabbesu padesu .
Paṭisandhiṃ ādiṃ katvāti paṭisandhikkhaṇaṃ ādiṃ katvā .
Upādiṇṇakaāhāre sandhāya ‘‘ attabhāvasaṅkhātānaṃ āhārānan ’’ ti vuttaṃ .
Te hi nippariyāyato taṇhānidānā .
Paripuṇṇāyatanānaṃ sattānaṃ sattasantativasenāti paripuṇṇāyatanānaṃ sabhāvakānaṃ cakkhu sotaṃ ghānaṃ jivhā kāyo bhāvo vatthūti imesaṃ sattannaṃ santatīnaṃ vasena .
Sesānaṃ aparipuṇṇāyatanānaṃ andhabadhiraabhāvakānaṃ .
Ūnaūnasantativasenāti cakkhunā , sotena , tadubhayena , bhāvena ca ūnaūnasantativasena .
Paṭisandhiyaṃ jātā paṭisandhikā .
Paṭhamabhavaṅgacittakkhaṇādīti ādi -saddena tadārammaṇacittassa saṅgaho daṭṭhabbo .
Taṇhāyapi nidānaṃ jānātīti yojanā .
Taṇhānidānantipi pāṭho .
Vaṭṭaṃ dassetvāti sarūpato nayato ca sakalameva vaṭṭaṃ dassetvā .
Idāni tamatthaṃ vitthārato vibhāvetuṃ ‘‘ imasmiñca pana ṭhāne ’’ tiādimāha .
Atītābhimukhaṃ desanaṃ katvāti paccuppannabhavato paṭṭhāya atītadhammābhimukhaṃ tabbisayaṃ desanaṃ katvā tathākāraṇena .
Atītena vaṭṭaṃ dassetīti atītabhavena kammakilesavipākavaṭṭaṃ dasseti .
Attabhāvoti paccuppanno attabhāvo .
Yadi evaṃ kasmā ‘‘ atītena vaṭṭaṃ dassetī ’’ ti vuttanti ?
Nāyaṃ doso ‘‘ atītenevā ’’ ti anavadhāraṇato , evañca katvā atītābhimukhaggahaṇaṃ janakakammaṃ gahitaṃ , taṇhāsīsena nānantariyabhāvato .
Na hi kammunā vinā taṇhā bhavanetti yujjati .
Taṃ kamman ti taṇhāsīsena vuttakammaṃ .
Dassetun ti taṃ atītaṃ attabhāvaṃ dassetuṃ .
Tassattabhāvassa janakaṃ kamman ti tassa yathāvuttassa attabhāvassa janakaṃ .
Tato parampi attabhāvaṃ āyūhitaṃ kammaṃ dassetuṃ vuttaṃ .
Avijjā ca nāma taṇhā viya kammattāti kammasseva gahaṇaṃ .
Dvīsu ṭhānesūti āhāraggahaṇena vedanādiggahaṇenāti dvīsu ṭhānesu .
Attabhāvoti paccuppannakāliko atītakāliko ca attabhāvo .
Puna dvīsūti taṇhāggahaṇe avijjāsaṅkhāraggahaṇeti dvīsu ṭhānesu .
Tassa janakan ti paccuppannassa ceva atītassa ca attabhāvassa
V2.28 janakaṃ kammaṃ vuttanti yojanāM2.32 .Kammaggahaṇena cettha yattha taṃ kammaṃ āyūhitaṃ , sā atītā jāti atthato dassitā hoti .
Tena saṃsāravaṭṭassa anamataggataṃ dīpeti .
Saṅkhepenāti saṅkhepena hetupañcakaphalapañcakaggahaṇampi hi saṅkhepo eva hetuphalabhāvena saṅgahetabbadhammānaṃ anekavidhattā .
Yadi atītena vaṭṭaṃ dassitaṃ , evaṃ sati sappadesā paṭiccasamuppādadhammadesanā hotīti dassento ‘‘ tatrāyan ’’ tiādimāha .
Tena hi yadipi sarūpato anāgatena vaṭṭaṃ idha na dassitaṃ , nayato pana tassapi dassitattā nippadesā eva paṭiccasamuppādadesanāti dasseti .
Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Udakapiṭṭhe nipannan ti udakaṃ pariplavavasena nipannaṃ .
Parabhāgan ti parauttamaṅgabhāgaṃ .
Oratoti tato aparabhāgato olokento .
Aparipuṇṇoti vikalāvayavo .
Evaṃsampadan tiādi upamāya saṃsandanaṃ .
Yathā hi gīvā sarīrasandhārakakaṇḍarānaṃ mūlaṭṭhānabhūtā , evaṃ attabhāvasandhārakānaṃ saṅkhārānaṃ mūlabhūtā taṇhāti vuttaṃ ‘‘ gīvāya diṭṭhakālo ’’ ti .
Yathā vedanādianekāvayavasamudāyabhūto attabhāvo , evaṃ phāsukapiṭṭhikaṇḍakādianekāvayavasamudāyabhūtā piṭṭhīti ‘‘ piṭṭhiyā … pe … tassa diṭṭhakālo ’’ ti vuttaṃ .
Taṇhāsaṅkhātan ti taṇhāya kathitaṃ .
Idha desanāya paccayā avijjāsaṅkhārā veditabbāti ‘‘ naṅguṭṭhamūlassa diṭṭhakālo viyā ’’ ti vuttaṃ .
Tathā hi pariyosāne ‘‘ naṅguṭṭhamūlaṃ passeyyā ’’ ti upamādassanaṃ kataṃ .
Nayato paripuṇṇabhāvaggahaṇaṃ veditabbaṃ .
Pāḷiyaṃ anāgatassāpi paccayavaṭṭassa hetuvasena phalavasena vā paripuṇṇabhāvassa mukhamattadassanīyattā ādito phalahetusandhi , majjhe hetuphalasandhi , antepi phalahetusandhīti evaṃ tisandhikattā catusaṅkhepameva vaṭṭaṃ dassitan ti .
Āhārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .