1. Paṭhamo paricchedo
Cittaniddeso
8.
Cittaṃ
M0.2 cetasikaṃ rūpaṃ , nibbānanti niruttaro ;Catudhā desayī dhamme , catusaccappakāsano .
Tattha cittan ti visayavijānanaṃ cittaṃ , tassa pana ko vacanattho ?
Vuccate – sabbasaṅgāhakavasena pana cintetīti cittaṃ , attasantānaṃ vā cinotītipi cittaṃ .
9.
Vicittakaraṇā
P0.2 cittaṃ , attano cittatāya vā ;Paññattiyampi viññāṇe , vicitte cittakammake ;
Cittasammuti daṭṭhabbā , viññāṇe idha viññunā .
Taṃ pana sārammaṇato ekavidhaṃ , savipākāvipākato duvidhaṃ .
Tattha savipākaṃ nāma kusalākusalaṃ , avipākaṃ abyākataṃ .
Kusalākusalābyākatajātibhedato tividhaṃ .
Tattha
V0.3 kusalan ti panetassa ko vacanattho ? 10.
Kucchitānaṃ salanato , kusānaṃ lavanena vā ;
Kusena lātabbattā vā , kusalanti pavuccati .
11.
Cheke kusalasaddoyaṃ , ārogye anavajjake ;
Diṭṭho iṭṭhavipākepi , anavajjādike idha .
Tasmā anavajjaiṭṭhavipākalakkhaṇaṃ kusalaṃ , akusalaviddhaṃsanarasaṃ , vodānapaccupaṭṭhānaṃ .
Vajjapaṭipakkhattā anavajjalakkhaṇaṃ vā kusalaṃ , vodānabhāvarasaṃ , iṭṭhavipākapaccupaṭṭhānaṃ , yonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ .
Sāvajjāniṭṭhavipākalakkhaṇamakusalaṃ .
Tadubhayaviparītalakkhaṇamabyākataṃ , avipākārahaṃ vā .
Tattha
M0.3 kusalacittaṃ ekavīsatividhaṃ hoti , tadidaṃ bhūmito catubbidhaṃ hoti – kāmāvacaraṃ , rūpāvacaraṃ , arūpāvacaraṃ , lokuttarañceti .Tattha kāmāvacarakusalacittaṃ bhūmito ekavidhaṃ , savatthukāvatthukabhedato duvidhaṃ , hīnamajjhimapaṇītabhedato tividhaṃ , somanassupekkhāñāṇappayogabhedato aṭṭhavidhaṃ hoti .
Seyyathidaṃ – somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ , sasaṅkhārikamekaṃ , somanassasahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ , sasaṅkhārikamekaṃ , upekkhāsahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ , sasaṅkhārikamekaṃ , upekkhāsahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ , sasaṅkhārikamekanti idaṃ aṭṭhavidhampi kāmāvacarakusalacittaṃ nāma .
12.
Uddānato duve kāmā , klesavatthuvasā pana ;
Kileso chandarāgova , vatthu tebhūmavaṭṭakaṃ .
13.
Kilesakāmo
P0.3 kāmeti , vatthu kāmīyatīti ca ;Sijjhati duvidhopesa , kāmo vo kārakadvaye .
14.
Yasmiṃ
V0.4 pana padese so , kāmoyaṃ duvidhopi ca ;Sampattīnaṃ vasenāva-caratīti ca so pana .
15.
Padeso catupāyānaṃ , channaṃ devānameva ca ;
Manussānaṃ vaseneva , ekādasavidho pana .
16.
Kāmovacaratītettha , kāmāvacarasaññito ;
Assābhilakkhitattā hi , sasatthāvacaro viya .
17.
Svāyaṃ rūpabhavo rūpaṃ , evaṃ kāmoti saññito ;
Uttarassa padasseva , lopaṃ katvā udīrito .
18.
Tasmiṃ
M0.4 kāme idaṃ cittaṃ , sadāvacaratīti ca ;Kāmāvacaramiccevaṃ , kathitaṃ kāmaghātinā .
19.
Paṭisandhiṃ bhave kāme , avacārayatīti vā ;
Kāmāvacaramiccevaṃ , pariyāpannanti tatra vā .
20.
Idaṃ aṭṭhavidhaṃ cittaṃ , kāmāvacarasaññitaṃ ;
Dasapuññakriyavatthu-vaseneva pavattati .
21.
Dānaṃ sīlaṃ bhāvanā pattidānaṃ ,
Veyyāvaccaṃ desanā cānumodo ;
Diṭṭhijjuttaṃ saṃsuticcāpacāyo ,
Ñeyyo evaṃ puññavatthuppabhedo .
22.
Gacchanti saṅgahaṃ dāne , pattidānānumodanā ;
Tathā sīlamaye puññe , veyyāvaccāpacāyanā .
23.
Desanā savanaṃ diṭṭhi-ujukā bhāvanāmaye ;
Puna tīṇeva sambhonti , dasa puññakriyāpi ca .
24.
Sabbānussatipuññañca , pasaṃsā saraṇattayaṃ ;
Yanti diṭṭhijukammasmiṃ , saṅgahaṃ natthi saṃsayo .
25.
Purimā
V0.5 muñcanā ceva , parā tissopi cetanā ;Hoti dānamayaṃ puññaṃ , evaṃ sesesu dīpaye .
Idāni assa panaṭṭhavidhassāpi kāmāvacarakusalacittassa ayamuppattikkamo veditabbo .
Yadā hi yo deyyadhammappaṭiggāhakādisampattiṃ , aññaṃ vā somanassahetuṃ āgamma haṭṭhapahaṭṭho ‘‘ atthi dinnan ’’ ti ādinayappavattaṃ sammādiṭṭhiṃ purakkhatvā parehi anussāhito dānādīni puññāni karoti , tadāssa somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ
P0.4 asaṅkhārikaṃM0.5 paṭhamaṃ mahākusalacittaṃ uppajjati .Yadā pana vuttanayeneva haṭṭhapahaṭṭho sammādiṭṭhiṃ purakkhatvā parehi ussāhito karoti , tadāssa tameva cittaṃ sasaṅkhārikaṃ hoti .
Imasmiṃ panatthe saṅkhāroti attano vā parassa vā pavattassa pubbappayogassādhivacanaṃ .
Yadā pana ñātijanassa paṭipattidassanena jātaparicayā bālakā bhikkhū disvā somanassajātā sahasā yaṃ kiñci hatthagataṃ dadanti vā vandanti vā , tadā tesaṃ tatiyacittamuppajjati .
Yadā pana te ‘‘ detha vandatha , ayye ’’ ti vadanti , evaṃ ñātijanena ussāhitā hutvā hatthagataṃ dadanti vā vandanti vā , tadā tesaṃ catutthacittamuppajjati .
Yadā pana deyyadhammappaṭiggāhakādīnaṃ asampattiṃ vā aññesaṃ vā somanassahetūnaṃ abhāvaṃ āgamma catūsupi vikappesu somanassarahitā honti , tadā sesāni cattāri upekkhāsahagatāni uppajjanti .
Evaṃ somanassupekkhāñāṇappayogabhedato aṭṭhavidhaṃ kāmāvacarakusalacittaṃ veditabbaṃ .
26.
Dasapuññakriyādīnaṃ , vasena ca bahūnipi ;
Etāni pana cittāni , bhavantīti pakāsaye .
27.
Sattarasa sahassāni , dve satāni asīti ca ;
Kāmāvacarapuññāni , bhavantīti viniddise .
Taṃ pana yathānurūpaṃ kāmāvacarasugatiyaṃ bhavabhogasampattiṃ abhinipphādeti .
Itaresu pana rūpāvacarakusalacittaṃ savatthukato ekavidhaṃ , dvīsu bhavesu uppajjanato duvidhaṃ , hīnamajjhimapaṇītabhedato tividhaṃ , paṭipadādibhedato catubbidhaṃ , jhānaṅgayogabhedato pañcavidhaṃ .
Seyyathidaṃ – kāmacchandabyāpādathinamiddhauddhaccakukkuccavicikicchāvippahīnaṃ vitakkavicārapītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ
V0.6 paṭhamaṃ , vitakkavippahīnaṃ vicārapītisukhacittekaggatāsampayuttaṃM0.6 dutiyaṃ , vitakkavicāravippahīnaṃ pītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ tatiyaṃ , vitakkavicārapītivippahīnaṃ sukhacittekaggatāsampayuttaṃ catutthaṃ , vitakkavicārapītisukhavippahīnaṃ upekkhācittekaggatāsampayuttaṃ pañcamanti idaṃ pañcavidhaṃP0.5 rūpāvacarakusalacittaṃ nāma .Taṃ pana yathāsambhavaṃ pathavīkasiṇādīsu ārammaṇesu pavattivasena anekavidhaṃ hoti .
Sabbaṃ panetaṃ rūpāvacarabhāvanāpuññavasappavattaṃ yathānurūpaṃ rūpāvacarūpapattinipphādakaṃ hoti .
Evaṃ tāva rūpāvacarakusalaṃ veditabbaṃ .
Sesesu pana dvīsu arūpāvacarakusalacittaṃ tāva upekkhāvedanāyogabhedato ekavidhaṃ , savatthukāvatthukabhedato duvidhaṃ , hīnamajjhimapaṇītabhedato tividhaṃ , ārammaṇabhedato catubbidhaṃ .
Kasiṇugghāṭimākāsaṃ , tattha pavattaviññāṇaṃ , tassa apagamo , ākiñcaññāyatananti idamassa catubbidhamārammaṇaṃ .
Yathāpaṭipāṭiyā etassārammaṇassa bhedato catubbidhaṃ hoti .
Seyyathidaṃ – sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ākāsānañcāyatanasaññāsahagataṃ , viññāṇañcāyatanasaññāsahagataṃ , ākiñcaññāyatanasaññāsahagataṃ , nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagatanti idaṃ catubbidhaṃ arūpāvacarakusalacittaṃ nāma .
Sabbaṃ panetaṃ arūpāvacarabhāvanāpuññavasappavattaṃ yathānurūpaṃ arūpūpapattinipphādakaṃ hoti .
Evaṃ arūpāvacarakusalacittaṃ veditabbaṃ .
Itaraṃ pana lokuttarakusalacittaṃ nibbānārammaṇato ekavidhaṃ , niyatāniyatavatthukabhedato duvidhaṃ , tīhi vimokkhamukhehi pattabbato tividhaṃ , catumaggayogabhedato catubbidhaṃ
M0.7 .Seyyathidaṃ – sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsasaññojanappahānakaraṃ sotāpattimaggacittaṃ , rāgadosamohānaṃ tanuttakaraṃ sakadāgāmimaggacittaṃ , kāmarāgabyāpādānaṃ niravasesappahānakaraṃ anāgāmimaggacittaṃ , rūparāgaarūparāgamānauddhaccaavijjāpahānakaraṃ arahattamaggacittanti idaṃ catubbidhaṃ lokuttarakusalacittaṃ nāma .
Ekekaṃ panettha jhānaṅgayogabhedato pañcavidhaṃ hoti , tasmā vīsatividhaṃ hoti .
Sabbaṃ panetaṃ lokuttarabhāvanāpuññavasappavattaṃ maggānurūpaphalappavattiyā cattāro ariyapuggale abhinipphādeti .
Evaṃ lokuttarakusalaṃ veditabbaṃ .
28.
Kāme
P0.6V0.7 aṭṭheva rūpe ca , pañca cattārirūpisu ;Cattārānuttarānevaṃ , kusalānekavīsati .
29.
Kusalākusalāpagatena satā ,
Kusale kusalena ca yaṃ kusalaṃ ;
Catubhūmigataṃ muninā vasinā ,
Lapitaṃ lapitaṃ sakalampi mayā .
Akusalaṃ pana bhūmito ekavidhaṃ kāmāvacarameva , niyatāniyatavatthuvasena ca ekahetukaduhetukavasena ca paṭisandhijanakājanakavasena ca duvidhaṃ , tīhi vedanāhi yogato ca lobhamūlaṃ dosamūlaṃ mohamūlanti mūlato ca tividhaṃ hoti .
Tattha lobhamūlaṃ pana somanassupekkhādiṭṭhippayogabhedato aṭṭhavidhaṃ hoti .
Seyyathidaṃ – somanassasahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ , sasaṅkhārikamekaṃ , somanassasahagataṃ diṭṭhigatavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ , sasaṅkhārikamekaṃ , upekkhāsahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ , sasaṅkhārikamekaṃ , upekkhāsahagataṃ diṭṭhigatavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ , sasaṅkhārikamekanti .
Yadā
M0.8 hi ‘‘ natthi kāmesu ādīnavo ’’ tiādinā nayena micchādiṭṭhiṃ purakkhatvā kevalaṃ haṭṭhatuṭṭho kāme vā paribhuñjati , diṭṭhamaṅgalādīni vā sārato pacceti sabhāvatikkheneva anussāhitena cittena , tadāssa paṭhamaṃ akusalacittaṃ uppajjati .Yadā pana mandena samussāhitena , tadā dutiyaṃ .
Yadā micchādiṭṭhiṃ apurakkhatvā kevalaṃ haṭṭhatuṭṭho methunaṃ dhammaṃ vā paribhuñjati , parasampattiṃ vā abhijjhāyati , parassa bhaṇḍaṃ vā harati sabhāvatikkheneva anussāhitena cittena , tadā tatiyaṃ .
Yadā mandena samussāhitena , tadā catutthaṃ uppajjati .
Yadā pana kāmānaṃ vā asampattiṃ āgamma aññesaṃ vā somanassahetūnaṃ abhāvena catūsupi vikappesu somanassarahitā honti , tadā sesāni cattāri upekkhāsahagatāni uppajjantīti .
Evaṃ somanassupekkhādiṭṭhippayogabhedato aṭṭhavidhaṃ lobhamūlaṃ veditabbaṃ .
Dosamūlaṃ pana ekantasavatthukato ekavidhaṃ , asaṅkhārasasaṅkhārabhedato duvidhaṃ domanassasahagataṃ paṭighasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ , sasaṅkhāranti .
Assa pana pāṇātipātādīsu tikkhamandappavattikāle uppatti veditabbā .
Mohamūlampi
P0.7V0.8 vicikicchuddhaccayogato duvidhaṃ hoti upekkhāsahagataṃ vicikicchāsampayuttaṃ , upekkhāsahagataṃ uddhaccasampayuttanti .Tassa asanniṭṭhānavikkhepakālesu pavatti veditabbāti .
Evaṃ tāva dvādasavidhaṃ akusalacittaṃ veditabbaṃ , sabbaṃ panetaṃ yathānurūpaṃ apāyesu upapattiyā , sugatiyampi dukkhavisesassa abhinipphādakaṃ hoti .
30.
Lobhamūlavasenaṭṭha , dosamūlavasā duve ;
Mohamūlavasena dve , evaṃ dvādasadhā siyuṃ .
31.
Pāpāpāpesvapāpena
M0.9 , yaṃ vuttaṃ pāpamānasaṃ ;Pāpāpāpappahīnena , taṃ mayā samudāhaṭaṃ .
Itaraṃ pana abyākatamavipākārahato ekavidhaṃ hoti , jātibhedato duvidhaṃ vipākacittaṃ kiriyacittanti .
Tattha vipākacittaṃ bhūmibhedato catubbidhaṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokuttaranti .
Tattha kāmāvacaraṃ duvidhaṃ kusalavipākaṃ akusalavipākanti .
Kusalavipākaṃ duvidhaṃ sahetukamahetukañceti .
Tattha sahetukavipākacittaṃ sakakusalaṃ viya somanassupekkhāñāṇappayogabhedato aṭṭhavidhaṃ .
Seyyathidaṃ – somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ , sasaṅkhāraṃ , somanassasahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhāraṃ , sasaṅkhāraṃ , upekkhāsahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ , sasaṅkhāraṃ , upekkhāsahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhāraṃ , sasaṅkhāranti idaṃ aṭṭhavidhaṃ sahetukavipākaṃ nāma .
Yathā panassa kusalaṃ dānādivasena chasu ārammaṇesu pavattati , na idaṃ tathā .
Idaṃ hi paṭisandhibhavaṅgacutitadārammaṇavasena parittadhammapariyāpannesuyeva chasu ārammaṇesu pavattati .
Sampayuttadhammānañca visese asatipi ādāsatalādīsu mukhanimittaṃ viya nirussāhaṃ vipākaṃ , mukhaṃ viya saussāhaṃ kusalanti veditabbaṃ .
Imesaṃ pana vipaccanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ .
Imāni hi paṭisandhibhavaṅgacutitadārammaṇāni hutvā vipaccanti .
32.
Kāmāvacaradevānaṃ
V0.9 , manussānaṃ ime pana ;Duhetukatihetūnaṃ , bhavanti paṭisandhiyo .
33.
Tato pavattiyaṃ hutvā , bhavaṅgaṃ yāvatāyukaṃ ;
Balavārammaṇe hutvā , tadārammaṇameva ca .
34.
Tato
P0.8M0.10 maraṇakālasmiṃ , cuti hutvā pavattare ;Evaṃ catūsu ṭhānesu , vipaccantīti niddise .
35.
Sabhūmikusaleheva , mahāpākā samā vinā ;
Kammadvārañca kammañca , puññānaṃ kriyavatthukaṃ .
36.
Aviññattijanattā hi , avipākasabhāvato ;
Appavattanato ceva , pākā puññehi no samā .
37.
Parittārammaṇattā hi , tesamekantato pana ;
Karuṇāmuditā tesu , na jāyanti kadācipi .
38.
Tathā viratiyo tisso , na panetesu jāyare ;
Pañca sikkhāpadā vuttā , kusalāti hi satthunā .
39.
Tathādhipatinopettha , na santīti viniddise ;
Chandādīni dhuraṃ katvā , anuppajjanato pana .
40.
Asaṅkhārasasaṅkhāra-vidhānaṃ pana puññato ;
Ñeyyaṃ paccayato ceva , vipākesu ca viññunā .
41.
Hīnādīnaṃ vipākattā , puññānaṃ puññavādinā ;
Hīnādayo bhavantīti , vipākā paridīpitā .
42.
Idaṃ aṭṭhavidhaṃ cittaṃ , ekantena savatthukaṃ ;
Jāyate kāmalokasmiṃ , na panaññattha jāyate .
Evaṃ tāva sahetukavipākacittaṃ veditabbaṃ .
Ahetukavipākacittaṃ
V0.10 pana alobhādihetuvirahitaṃ upekkhāsahagataṃ cakkhuviññāṇaṃ , upekkhāsahagataṃ sotaviññāṇaṃ , upekkhāsahagataṃ ghānaviññāṇaṃ , upekkhāsahagataṃ jivhāviññāṇaṃ , sukhasahagataṃ kāyaviññāṇaṃ , upekkhāsahagataṃ ahetukamanodhātusampaṭicchanaṃ , somanassasahagataṃ ahetukamanoviññāṇadhātusantīraṇaṃM0.11 , upekkhāsahagataṃ ahetukamanoviññāṇadhātusantīraṇanti idaṃ pana aṭṭhavidhaṃ ahetukavipākacittaṃ nāma .Idaṃ pana aṭṭhavidhaṃ niyatavatthukato ekavidhaṃ , niyatāniyatārammaṇato duvidhaṃ .
Tattha viññāṇapañcakaṃ niyatārammaṇaṃ , sesattayaṃ aniyatārammaṇaṃ .
Sukhasomanassupekkhāvedanāyogato tividhaṃ .
Tattha sukhasahagataṃ kāyaviññāṇaṃ , dviṭṭhānikaṃ santīraṇaṃ somanassupekkhāyuttaṃ , sesamupekkhāyuttanti .
Diṭṭhārammaṇasutārammaṇamutārammaṇadiṭṭhasutamutārammaṇadiṭṭha-sutamutaviññātārammaṇavasena pañcavidhaṃ .
Tattha diṭṭhārammaṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ , sutārammaṇaṃ
P0.9 sotaviññāṇaṃ , mutārammaṇaṃ ghānajivhākāyaviññāṇattayaṃ , diṭṭhasutamutārammaṇaṃ manodhātusampaṭicchanaṃ , diṭṭhasutamutaviññātārammaṇaṃ sesamanoviññāṇadhātudvayanti .Vatthuto chabbidhaṃ .
Kathaṃ ?
Cakkhuviññāṇassa cakkhumeva vatthu , tathā sotaghānajivhākāyaviññāṇānaṃ sotaghānajivhākāyavatthu , avasesattayassa hadayavatthumevāti .
Ārammaṇato sattavidhaṃ hoti .
Kathaṃ ?
Rūpārammaṇameva cakkhuviññāṇaṃ , tathā saddagandharasaphoṭṭhabbārammaṇāni paṭipāṭiyā sotaghānajivhākāyaviññāṇāni , rūpādipañcārammaṇā manodhātu , sesamanoviññāṇadhātudvayaṃ chaḷārammaṇanti .
Taṃ sabbaṃ pana ahetukavipākacittaṃ kiccato aṭṭhavidhaṃ hoti .
Kathaṃ ?
Dassanakiccaṃ cakkhuviññāṇaṃ , savanaghāyanasāyanaphusanasampaṭicchanasantīraṇatadārammaṇakiccāni avasesāni .
Tattha
M0.12 cakkhuto pavattaṃ viññāṇaṃ , cakkhumhi sannissitaṃ viññāṇanti vā cakkhuviññāṇaṃ , tathā sotaviññāṇādīni .Tattha cakkhusannissitarūpavijānanalakkhaṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ
V0.11 , rūpamattārammaṇarasaṃ , rūpābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānaṃ , rūpārammaṇāya kiriyāmanodhātuyā apagamapadaṭṭhānaṃ .Tathā sotaghānajivhākāyaviññāṇāni sotādisannissitasaddādivijānanalakkhaṇāni , saddādimattārammaṇarasāni , saddādīsu abhimukhabhāvapaccupaṭṭhānāni , saddādiārammaṇānaṃ kiriyāmanodhātūnaṃ apagamapadaṭṭhānāni .
Manodhātusampaṭicchanaṃ pana cakkhuviññāṇādīnaṃ anantarā rūpādivijānanalakkhaṇaṃ , rūpādisampaṭicchanarasaṃ , tathābhāvapaccupaṭṭhānaṃ , cakkhuviññāṇādīnaṃ apagamapadaṭṭhānaṃ .
Sesā pana dve ahetukamanoviññāṇadhātuyo chaḷārammaṇavijānanalakkhaṇā , santīraṇādirasā , tathābhāvapaccupaṭṭhānā , hadayavatthupadaṭṭhānāti veditabbā .
Tattha paṭhamā ekantamiṭṭhārammaṇe pavattisabbhāvato somanassayuttāva hutvā pañcadvāre santīraṇakiccaṃ sādhayamānā pañcasu dvāresu ṭhatvā vipaccati , chasu pana dvāresu balavārammaṇe tadārammaṇaṃ hutvā vipaccati .
Dutiyā
P0.10 pana iṭṭhamajjhattārammaṇe pavattisabbhāvato upekkhāsahagatā hutvā santīraṇatadārammaṇapaṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattanato pañcasu ṭhānesu vipaccati .Kathaṃ ?
Manussaloke tāva jaccandhajaccabadhirajaccajaḷajaccummattakapaṇḍakaubhatobyañjananapuṃsakādīnaṃ paṭisandhiggahaṇakāle paṭisandhi hutvā vipaccati .
Paṭisandhiyā vītivattāya pavattiyaṃ yāvatāyukaṃ bhavaṅgaṃ hutvā vipaccati .
Iṭṭhamajjhatte pañcārammaṇavīthiyā santīraṇaṃ hutvā , balavārammaṇe chadvāre tadārammaṇaṃ hutvā , maraṇakāle cuti hutvāti imesu pana pañcasu ṭhānesu vipaccatīti .
Evaṃ tāva ahetukavipākacittāni veditabbāni .
43.
Kāmāvacarapuññassa
M0.13 , vipākā honti soḷasa ;Taṃ tihetukapuññassa , vasena paridīpaye .
Idāni rūpāvacaravipākacittāni vuccanti .
Tāni niyatavatthukato ekavidhāni , jhānaṅgayogabhedato pañcavidhāni .
Kathaṃ ?
Vitakkavicārapītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ paṭhamaṃ , vicārapītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ dutiyaṃ , pītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ tatiyaṃ , sukhacittekaggatāsampayuttaṃ catutthaṃ , upekkhācittekaggatāsampayuttaṃ pañcamanti imāni pañcapi rūpāvacaravipākacittāni upapattiyaṃ paṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattanti .
Idāni
V0.12 arūpāvacaravipākacittāni vuccanti .Tāni sakakusalāni viya ārammaṇabhedato catubbidhāni honti .
Kathaṃ ?
Ākāsānañcāyatanasaññāsahagataṃ , viññāṇañcāyatanasaññāsahagataṃ , ākiñcaññāyatanasaññāsahagataṃ , nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagatanti imāni cattāri arūpāvacaravipākacittāni .
44.
Kusalānugataṃ katvā , bhājitaṃ kiṃ mahaggataṃ ;
Kāmāvacarapuññaṃva , nāsamānaphalaṃ yato .
45.
Attano kusaleheva , samānaṃ sabbathā idaṃ ;
Gajādīnaṃ yathā chāyā , gajādisadisā tathā .
46.
Kāmāvacarapuññaṃva , nāparāpariyavedanaṃ ;
Jhānā aparihīnassa , sattassa bhavagāmino .
47.
Kusalānantaraṃyeva
P0.11 , phalaṃ uppajjatīti ca ;Ñāpanatthaṃ panetassa , kusalānugataṃ kataṃ .
48.
Paṭippadākkamo ceva , hīnādīnañca bhedato ;
Jhānāgamanato cettha , veditabbo vibhāvinā .
49.
Abhāvodhipatīnañca
M0.14 , ayameva visesako ;Sesaṃ sabbaṃ ca sesena , kusalena samaṃ mataṃ .
–
Evaṃ rūpāvacarārūpāvacaravipākā veditabbā .
Idāni lokuttaravipākacittāni honti .
Tāni catumaggayuttacittaphalattā catubbidhāni honti .
Kathaṃ ?
Sotāpattimaggaphalacittaṃ , sakadāgāmimaggaphalacittaṃ , anāgāmimaggaphalacittaṃ , arahattamaggaphalacittanti .
Evaṃ panettha ekekaṃ jhānaṅgayogabhedato pañcavidhaṃ , puna maggavīthiphalasamāpattivasena pavattito duvidhaṃ .
Evaṃ lokuttarakusalavipākacittāni veditabbāni .
50.
Suññataṃ
V0.13 animittanti , tathāpaṇihitantipi ;Etāni tīṇi nāmāni , maggassānantare phale .
51.
Labbhanti parabhāgasmiṃ , vaḷañjanaphalesu na ;
Vipassanāvaseneva , tāni nāmāni labbhare .
52.
Honti sādhipatīneva , lokuttaraphalāni tu ;
Vipākedhipatī natthi , ṭhapetvā tu anāsave .
53.
Attano maggabhāvena , maggo ‘‘ maggo ’’ ti vuccati ;
Phalaṃ maggamupādāya , maggo nāmāti vuccati .
–
Evaṃ lokuttaravipākā veditabbā .
Idāni sattākusalavipākāni vuccanti .
Akusalavipākaṃ upekkhāsahagataṃ cakkhuviññāṇaṃ , upekkhāsahagataṃ sotaviññāṇaṃ , upekkhāsahagataṃ ghānaviññāṇaṃ , upekkhāsahagataṃ jivhāviññāṇaṃ , dukkhasahagataṃ kāyaviññāṇaṃ , upekkhāsahagataṃ ahetukamanodhātusampaṭicchanaṃ , upekkhāsahagataṃ ahetukamanoviññāṇadhātusantīraṇanti imāni satta akusalavipākacittāni .
Ettha
M0.15 pana upekkhāsahagatāhetukamanoviññāṇadhātu ekādasavidhenāpi akusalacittena kamme āyūhite kammakammanimittagatinimittesu aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā catūsu apāyesu paṭisandhi hutvā vipaccati , paṭisandhiyā vītivattāyaP0.12 dutiyacittavāraṃ tato paṭṭhāya yāvatāyukaṃ bhavaṅgaṃ hutvā , aniṭṭhamajjhattārammaṇāya pañcaviññāṇavīthiyā santīraṇaṃ hutvā , balavārammaṇe chasu dvāresu tadārammaṇaṃ hutvā , maraṇakāle cuti hutvā vipaccati .Evaṃ pañcasu ṭhānesu vipaccati .
Kevalaṃ hi tāni kusalavipākāhetukacittāni kusalakammapaccayāni , imāni akusalakammapaccayāni .
Ayamimesaṃ , tesañca viseso .
54.
Aniṭṭhāniṭṭhamajjhattagocare vattare ime ;
Sukhādittayayuttā te , dukkhupekkhāyutā ime .
Evaṃ
V0.14 kāmāvacarakusalavipākasahetukamaṭṭhavidhaṃ , ahetukamaṭṭhavidhaṃ , jhānaṅgayogabhedato rūpāvacaravipākaṃ pañcavidhaṃ , ārammaṇabhedato arūpāvacaravipākaṃ catubbidhaṃ , maggasampayuttacittaphalabhedato lokuttaravipākaṃ catubbidhaṃ , cakkhuviññāṇādibhedato akusalavipākaṃ sattavidhanti chattiṃsavidhaṃ vipākacittaṃ veditabbaṃ . 55.
Evaṃ chattiṃsadhā pākaṃ , pākasāsanapūjito ;
Savipākāvipākesu , kusalo sugatobravi .
Kiriyābyākatacittaṃ pana avipākato ekavidhaṃ , parittamahaggatato duvidhaṃ , kāmāvacararūpāvacaraarūpāvacarabhūmibhedato tividhaṃ .
Tattha kāmāvacaraṃ duvidhaṃ sahetukamahetukanti .
Tattha sahetukaṃ ekavidhaṃ arahato eva uppajjanato .
Somanassupekkhāñāṇappayogabhedato kāmāvacarakusalaṃ viya aṭṭhavidhaṃ hoti .
Seyyathidaṃ – somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikaṃ , sasaṅkhārikaṃ , somanassasahagataṃ
M0.16 ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhārikaṃ , sasaṅkhārikaṃ , upekkhāsahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikaṃ , sasaṅkhārikaṃ , upekkhāsahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhārikaṃ , sasaṅkhārikanti imāni aṭṭha sahetukakiriyacittāni .Etāni pana yathānurūpaṃ dānādivasena khīṇāsavānaṃyeva pavattanti .
Evaṃ sahetukakiriyacittāni veditabbāni .
Ahetukakiriyacittaṃ pana tividhaṃ kiriyāhetukamanodhātuupekkhāsahagatāvajjanacittaṃ , kiriyāhetukamanoviññāṇadhātusomanassasahagataṃ hasituppādacittaṃ , kiriyāhetukamanoviññāṇadhātuupekkhāsahagataṃ voṭṭhabbanacittanti
P0.13 .Tattha kiriyāhetukamanodhātu upekkhāsahagatā hadayavatthuṃ nissāya cakkhudvāre iṭṭhaiṭṭhamajjhattaaniṭṭhaaniṭṭhamajjhattesu rūpārammaṇesu yena kenaci pasāde ghaṭṭite taṃ taṃ ārammaṇaṃ gahetvā āvajjanavasena cakkhuviññāṇassa purecārī hutvā bhavaṅgaṃ āvaṭṭayamānā uppajjati .
Sotadvārādīsupi eseva nayo .
Itarā pana dve ahetukamanoviññāṇadhātuyo sādhāraṇāsādhāraṇāti duvidhā honti .
Tattha asādhāraṇā pana kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu somanassasahagatā khīṇāsavasseva chasu dvāresu chasu anuḷāresu ārammaṇesu hasituppādakiccā niyatavatthukā uppajjati .
Sādhāraṇā pana ahetukamanoviññāṇadhātu upekkhāsahagatā chaḷārammaṇavijānanalakkhaṇā
V0.15 , tathābhāvapaccupaṭṭhānā , sā tīsu bhavesu sabbesaṃ sacittakasattānaṃ sādhāraṇā , na kassaci pana sacittakassa na uppajjati nāma .Uppajjamānā panāyaṃ pañcadvāramanodvāresu voṭṭhabbanāvajjanakiccā uppajjati .
Cha asādhāraṇañāṇānipi etāya gahitārammaṇameva gaṇhanti .
Sabbārammaṇagahaṇasamatthatāya
M0.17 sabbaññutaññāṇagatikāti veditabbā .Imāni tīṇi ahetukakiriyacittāni .
Idha ṭhatvā hasanacittāni pariggaṇhitabbāni .
Terasa hasanacittāni .
Kusalato catūhi somanassasahagatehi , akusalato catūhīti imehi aṭṭhahi cittehi puthujjanā hasanti , sekhā pana kusalato catūhi , akusalato dvīhi diṭṭhigatavippayuttasomanassasahagatehīti chahi hasanti , khīṇāsavā kiriyato pañcahi somanassasahagatehi hasantīti .
56.
Somanassayutānaṭṭha , kusalākusalāni ca ;
Kriyato pana pañcevaṃ , hāsacittāni terasa .
57.
Puthujjanā hasantettha , cittehi pana aṭṭhahi ;
Chahi sekhā asekhā ca , hasanti pana pañcahi .
Idāni rūpāvacarakiriyacittāni honti .
Vitakkavicārapītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ paṭhamaṃ , vicārapītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ dutiyaṃ , pītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ tatiyaṃ , sukhacittekaggatāsampayuttaṃ catutthaṃ , upekkhācittekaggatāsampayuttaṃ pañcamanti imāni pañca rūpāvacarakiriyacittāni .
Idāni
P0.14 arūpāvacarakiriyacittāni vuccanti .Ākāsānañcāyatanasaññāsahagataṃ , viññāṇañcāyatanasaññāsahagataṃ , ākiñcaññāyatanasaññāsahagataṃ , nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagatanti imāni cattāri arūpāvacarakiriyacittāni .
Imāni pana rūpārūpakiriyacittāni sakasakabhūmikusalasadisāni .
Kevalaṃ panetāni kiriyacittāni khīṇāsavānaṃyeva uppajjanti , kusalāni pana sekhaputhujjanānaṃ .
Imāni ca khīṇāsavānaṃ bhāvanākāravasappavattāni , tāni pana sekhaputhujjanānaṃ bhāvanāpuññavasappavattānīti ayameva imesaṃ , tesañca viseso .
58.
Yā
M0.18V0.16 puthujjanakālasmiṃ , abhinibbattitā pana ;Rūpārūpasamāpatti , sā khīṇāsavabhikkhuno .
59.
Yāva khīṇāsavo bhikkhu , na samāpajjateva naṃ ;
Tāva tā kusalā eva , samāpannā sace kriyā .
Evaṃ somanassādibhedato kāmāvacarasahetukakiriyacittamaṭṭhavidhaṃ , manodhātumanoviññāṇadhātudvayabhedato ahetukaṃ tividhaṃ , jhānaṅgayogabhedato rūpāvacaraṃ pañcavidhaṃ , ārammaṇabhedato arūpāvacaraṃ catubbidhaṃ , evaṃ bhūmivasena vīsatividhaṃ kiriyacittaṃ veditabbanti .
60.
Ekādasavidhaṃ kāme , rūpe pañca arūpisu ;
Cattārīti ca sabbāni , kriyācittāni vīsati .
61.
Lokuttarakriyacittaṃ , pana kasmā na vijjati ;
Ekacittakkhaṇattā hi , maggassāti na vijjati .
62.
Kriyākriyāpattivibhāgadesako ,
Kriyākriyaṃ cittamavoca yaṃ jino ;
Hitāhitānaṃ sakriyākriyārato ,
Kriyākriyaṃ tantu mayā samīritaṃ .
Ettāvatā ekavīsatividhaṃ kusalaṃ , dvādasavidhaṃ akusalaṃ chattiṃsavidhaṃ vipākaṃ , vīsatividhaṃ kiriyacittanti ādimhi nikkhittaṃ cittaṃ ekūnanavutippabhedena vidhinā pakāsitaṃ hotīti .
63.
Ekavīsati
P0.15 puññāni , dvādasākusalāni ca ;Chattiṃseva vipākāni , kriyacittāni vīsati .
64.
Ekūnanavuti sabbe , cittuppādā mahesinā ;
Aṭṭha lokuttare katvā , niddiṭṭhā hi samāsato .
65.
Piṭake
M0.19V0.17 abhidhammasmiṃ , ye bhikkhū pāṭavatthino ;Tehāyaṃ uggahetabbo , cintetabbo punappunaṃ .
66.
Abhidhammāvatārena , abhidhammamahodadhiṃ ;
Ye taranti imaṃ lokaṃ , parañceva taranti teti .
Iti abhidhammāvatāre cittaniddeso nāma
Paṭhamo paricchedo .