2. Dutiyo paricchedo
Cetasikaniddeso
67.
Cittānantaramuddiṭṭhā
P0.16 , ye ca cetasikā mayā ;Tesaṃ dāni karissāmi , vibhājanamito paraṃ .
Tattha cittasampayuttā , citte bhavā vā cetasikā .
Tepi cittaṃ viya sārammaṇato ekavidhā , savipākāvipākato duvidhā , kusalākusalābyākatabhedato tividhā , kāmāvacarādibhedato catubbidhā .
Tattha kāmāvacaracittasampayuttā kāmāvacarā .
Tesu kāmāvacarapaṭhamamahākusalacittasampayuttā tāva niyatā sarūpena āgatā ekūnatiṃsa dhammā honti .
Seyyathidaṃ – phasso vedanā saññā cetanā vitakko vicāro pīti cittekaggatā saddhā sati vīriyaṃ paññā jīvitindriyaṃ alobho adoso hirī ottappaṃ kāyappassaddhi cittappassaddhi kāyalahutā cittalahutā kāyamudutā cittamudutā kāyakammaññatā cittakammaññatā kāyapāguññatā cittapāguññatā kāyujukatā cittujukatāti .
Puna chando , adhimokkho , tatramajjhattatā , manasikāro cāti cattāro niyatayevāpanakā honti .
Imehi catūhi tettiṃsa honti
M0.20 .Puna karuṇā muditā kāyaduccaritavirati
V0.18 vacīduccaritavirati micchājīvavirati ceti ime pañca aniyatā .Ime pana kadāci uppajjanti .
Imesu pana karuṇāmuditāvasena bhāvanākāle karuṇāpubbabhāgo vā muditāpubbabhāgo vā etā uppajjanti , na panekato uppajjanti .
Yadā pana iminā cittena micchākammantādīhi viramati , tadā sammākammantādīni paripūrenti , ekā virati uppajjati , karuṇāmuditāhi saha , aññamaññena ca na uppajjanti .
Tasmā etesu ekena saha catuttiṃseva dhammā honti .
68.
Ādinā
P0.17 puññacittena , tettiṃsa niyatā matā ;Karuṇāmuditekena , catuttiṃsa bhavanti te .
69.
Kasmā panettha mettā ca , upekkhā ca na uddhaṭā ;
Yevāpanakadhammesu , dhammarājena satthunā .
70.
Abyāpādena mettāpi , tatramajjhattatāya ca ;
Upekkhā gahitā yasmā , tasmā na gahitā ubho .
71.
Kasmā yevāpanā dhammā , buddhenādiccabandhunā ;
Sarūpeneva sabbete , pāḷiyaṃ na ca uddhaṭā .
72.
Yasmā aniyatā keci , yasmā rāsiṃ bhajanti na ;
Yasmā ca dubbalā keci , tasmā vuttā na pāḷiyaṃ .
73.
Chandādhimokkhamuditā manasi ca kāro ,
Majjhattatā ca karuṇā viratittayaṃ ca ;
Puññesu tena niyatāniyatā ca sabbe ,
Yevāpanā munivarena na ceva vuttā .
74.
Kasmā panettha phassova , paṭhamaṃ samudīrito ;
Paṭhamābhinipātattā , cittassārammaṇe kira .
75.
Phusitvā
M0.21V0.19 pana phassena , vedanāya ca vedaye ;Sañjānāti ca saññāya , cetanāya ca cetaye .
76.
Balavapaccayattā ca , sahajātānameva hi ;
Phassova paṭhamaṃ vutto , tasmā idha mahesinā .
77.
Akāraṇamidaṃ sabbaṃ , cittānaṃ tu saheva ca ;
Ekuppādādibhāvena , cittajānaṃ pavattito .
78.
Ayaṃ tu paṭhamuppanno , ayaṃ pacchāti natthidaṃ ;
Balavapaccayattepi , kāraṇañca na dissati .
79.
Desanākkamato ceva , paṭhamaṃ samudīrito ;
Iccevaṃ pana viññeyyaṃ , viññunā na visesato .
80.
Na ca pariyesitabboyaṃ , tasmā pubbāparakkamo ;
Vacanatthalakkhaṇādīhi , dhammā eva vijānatā .
Yasmā pana ime dhammā vacanatthalakkhaṇādīhi vuccamānā pākaṭā honti suviññeyyāva , tasmā tesaṃ vacanatthalakkhaṇādīni pavakkhāmi .
Seyyathidaṃ – phusatīti phasso .
Svāyaṃ phusanalakkhaṇo , saṅghaṭṭanaraso , sannipātapaccupaṭṭhāno , phalaṭṭhena vedanāpaccupaṭṭhāno vā , āpāthagatavisayapadaṭṭhāno .
Ayaṃ hi arūpadhammopi samāno ārammaṇesu phusanākāreneva
P0.18 pavattati , so dvinnaṃ meṇḍānaṃ sannipāto viya daṭṭhabbo .Sundaraṃ manoti sumano , sumanassa bhāvo somanassaṃ , somanassameva vedanā somanassavedanā .
Sā vedayitalakkhaṇā , iṭṭhākārānubhavanarasā rājā viya subhojanarasaṃ , cetasikaassādapaccupaṭṭhānā , passaddhipadaṭṭhānā .
Nīlādibhedaṃ
M0.22 ārammaṇaṃ sañjānātīti saññā .Sā sañjānanalakkhaṇā , paccābhiññāṇakaraṇarasā vaḍḍhakissa abhiññāṇakaraṇamiva , yathāgahitanimittavasena abhinivesakaraṇapaccupaṭṭhānā , yathopaṭṭhitavisayapadaṭṭhānā .
Cetayatīti
V0.20 cetanā .Saddhiṃ attanā sampayuttadhamme ārammaṇe abhisandahatīti attho .
Sā cetayitalakkhaṇā , āyūhanarasā , saṃvidahanapaccupaṭṭhānā sakakiccaparakiccasādhakā jeṭṭhasissamahāvaḍḍhakiādayo viya .
Vitakketīti vitakko .
Vitakkanaṃ vā vitakko .
Svāyaṃ ārammaṇe cittassa abhiniropanalakkhaṇo , āhananapariyāhananaraso , ārammaṇe cittassa ānayanapaccupaṭṭhāno .
Ārammaṇe tena cittaṃ vicaratīti vicāro .
Vicaraṇaṃ vā vicāro .
Anusañcaraṇanti vuttaṃ hoti .
Svāyaṃ ārammaṇānumajjanalakkhaṇo , tattha sahajātānuyojanaraso , cittassa anupabandhapaccupaṭṭhāno .
Pinayatīti pīti .
Sā sampiyāyanalakkhaṇā , kāyacittapīṇanarasā , pharaṇarasā vā , odagyapaccupaṭṭhānā .
Cittassa ekaggabhāvo cittekaggatā .
Samādhissetaṃ nāmaṃ .
So avisāralakkhaṇo , avikkhepalakkhaṇo vā , sahajātānaṃ sampiṇḍanaraso nhāniyacuṇṇānaṃ udakaṃ viya , upasamapaccupaṭṭhāno , visesato sukhapadaṭṭhāno .
Saddahanti etāya , sayaṃ vā saddahati , saddahanamattameva vā esāti saddhā .
Sā panesā saddahanalakkhaṇā , pasādanarasā udakappasādakamaṇi viya , akālusiyapaccupaṭṭhānā , saddheyyavatthupadaṭṭhānā .
Saranti
M0.23 etāya , sayaṃ vā sarati , saraṇamattameva vā esāti sati .Sā apilāpanalakkhaṇā , asammosarasā , ārakkhapaccupaṭṭhānā , thirasaññāpadaṭṭhānā .
Vīrabhāvo
P0.19 vīriyaṃ .Vīrānaṃ vā kammaṃ vīriyaṃ .
Taṃ panetaṃ ussāhanalakkhaṇaṃ , sahajātānaṃ upatthambhanarasaṃ , asaṃsīdanabhāvapaccupaṭṭhānaṃ , saṃvegapadaṭṭhānaṃ .
Pajānātīti
V0.21 paññā .Sā panesā vijānanalakkhaṇā , visayobhāsanarasā padīpo viya , asammohapaccupaṭṭhānā araññagatasudesako viya .
Jīvanti tena taṃsampayuttadhammāti jīvitaṃ .
Taṃ pana attanā avinibbhuttānaṃ dhammānaṃ anupālanalakkhaṇaṃ , tesaṃ pavattanarasaṃ , tesaṃyeva ṭhapanapaccupaṭṭhānaṃ , yāpayitabbadhammapadaṭṭhānaṃ .
Santepi ca tesaṃ anupālanalakkhaṇādimhi vidhāne atthikkhaṇeyeva taṃ te dhamme anupāleti udakaṃ viya uppalādīni , yathāsakaṃ paccayuppannepi ca dhamme anupāleti dhāti viya kumāraṃ , sayaṃpavattitadhammasambandheneva pavattati niyāmako viya , na bhaṅgato uddhaṃ pavattayati attano ca pavattayitabbānañca abhāvā , na bhaṅgakkhaṇe ṭhapeti sayaṃ bhijjamānattā khīyamāno viya vattisnehova padīpasikhanti .
Na lubbhanti tena , sayaṃ vā na lubbhati , alubbhanamattameva vā tanti alobho .
So ārammaṇe cittassa alaggabhāvalakkhaṇo kamaladale jalabindu viya , apariggaharaso muttabhikkhu viya , anallīnabhāvapaccupaṭṭhāno asucimhi patitapuriso viya .
Na dussanti tena , sayaṃ vā na dussati , adussanamattameva vā tanti adoso .
So acaṇḍikkalakkhaṇo , avirodhalakkhaṇo vā anukūlamitto viya , āghātavinayanaraso , pariḷāhavinayanaraso
M0.24 vā candanaṃ viya , sommabhāvapaccupaṭṭhāno puṇṇacando viya .Kāyaduccaritādīhi hirīyatīti hirī .
Lajjāyetaṃ adhivacanaṃ .
Tehiyeva ottappatīti ottappaṃ .
Pāpato ubbegassetaṃ adhivacanaṃ .
Tattha pāpato jigucchanalakkhaṇā hirī , ottāsalakkhaṇaṃ ottappaṃ .
Ubhopi pāpānaṃ akaraṇarasā , pāpato saṅkocanapaccupaṭṭhānā , attagāravaparagāravapadaṭṭhānā .
Ime dhammā lokapālāti daṭṭhabbā .
Kāyapassambhanaṃ kāyapassaddhi .
Cittapassambhanaṃ cittapassaddhi .
Kāyoti cettha vedanādayo tayo khandhā .
Ubhopi panetā ekato hutvā kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā
P0.20 , kāyacittadarathanimmadanarasā , kāyacittānaṃ aparipphandanasītibhāvapaccupaṭṭhānā , kāyacittapadaṭṭhānā , kāyacittānaṃ avūpasamatāuddhaccādikilesappaṭipakkhabhūtāti veditabbā .Kāyalahubhāvo
V0.22 kāyalahutā .Cittalahubhāvo cittalahutā .
Kāyacittānaṃ garubhāvavūpasamalakkhaṇā , kāyacittagarubhāvanimmadanarasā , kāyacittānaṃ adandhatāpaccupaṭṭhānā , kāyacittapadaṭṭhānā , kāyacittānaṃ garubhāvakarathinamiddhādikilesappaṭipakkhabhūtāti veditabbā .
Kāyamudubhāvo kāyamudutā .
Cittamudubhāvo cittamudutā .
Kāyacittānaṃ thaddhabhāvavūpasamalakkhaṇā , kāyacittānaṃ thaddhabhāvanimmadanarasā , appaṭighātapaccupaṭṭhānā , kāyacittapadaṭṭhānā , kāyacittānaṃ thaddhabhāvakaradiṭṭhimānādikilesappaṭipakkhabhūtāti veditabbā .
Kāyakammaññabhāvo kāyakammaññatā .
Cittakammaññabhāvo cittakammaññatā .
Kāyacittānaṃ akammaññabhāvavūpasamalakkhaṇā , kāyacittānaṃ akammaññabhāvanimmadanarasā , kāyacittānaṃ ārammaṇakaraṇasampattipaccupaṭṭhānā , kāyacittapadaṭṭhānaṃ , kāyacittānaṃ
M0.25 akammaññabhāvakaraavasesanīvaraṇādikilesappaṭipakkhabhūtāti veditabbā .Kāyapāguññabhāvo kāyapāguññatā .
Cittapāguññabhāvo cittapāguññatā .
Kāyacittānaṃ agelaññabhāvalakkhaṇā , kāyacittānaṃ gelaññanimmadanarasā , nirādīnavapaccupaṭṭhānā , kāyacittapadaṭṭhānā , kāyacittānaṃ gelaññabhāvakaraassaddhādikilesappaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā .
Kāyassa ujukabhāvo kāyujukatā .
Cittassa ujukabhāvo cittujukatā .
Kāyacittānaṃ akuṭilabhāvalakkhaṇā , kāyacittānaṃ ajjavalakkhaṇā vā , kāyacittānaṃ kuṭilabhāvanimmadanarasā , ajimhatāpaccupaṭṭhānā , kāyacittapadaṭṭhānā , kāyacittānaṃ kuṭilabhāvakaramāyāsāṭheyyādikilesappaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā .
Chandoti kattukamyatāyetaṃ adhivacanaṃ .
Tasmā so kattukamyatālakkhaṇo chando , ārammaṇapariyesanaraso , ārammaṇena atthikatāpaccupaṭṭhāno , tadevassa padaṭṭhāno .
Adhimuccanaṃ
P0.21 adhimokkho .So sanniṭṭhānalakkhaṇo , asaṃsappanaraso , nicchayapaccupaṭṭhāno , sanniṭṭheyyadhammapadaṭṭhāno , ārammaṇe niccalabhāvena indakhīlo viya daṭṭhabbo .
Tesu
V0.23 tesu dhammesu majjhattabhāvo tatramajjhattatā .Sā cittacetasikānaṃ samavāhitalakkhaṇā , ūnādhikatānivāraṇarasā , pakkhapātupacchedanarasā vā , majjhattabhāvapaccupaṭṭhānā .
Kiriyā kāro , manasmiṃ kāro manasikāro .
Purimamanato visadisaṃ manaṃ karotīti ca manasikāro .
Svāyaṃ
M0.26 ārammaṇapaṭipādako , vīthipaṭipādako , javanapaṭipādakoti tippakāro .Tattha ārammaṇapaṭipādako manasmiṃ kāro manasikāro .
So sāraṇalakkhaṇo , sampayuttānaṃ ārammaṇe saṃyojanaraso , ārammaṇābhimukhabhāvapaccupaṭṭhāno , ārammaṇapadaṭṭhāno , saṅkhārakkhandhapariyāpanno ārammaṇapaṭipādakattena sampayuttānaṃ sārathī viya daṭṭhabbo .
Vīthipaṭipādakoti pañcadvārāvajjanassetaṃ adhivacanaṃ , javanapaṭipādakoti manodvārāvajjanassetaṃ adhivacanaṃ , na te idha adhippetā .
Karuṇāti paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakampanaṃ karotīti karuṇā , kināti vināseti vā paradukkhanti karuṇā .
Sā paradukkhāpanayanākārappavattilakkhaṇā , paradukkhāsahanarasā , avihiṃsāpaccupaṭṭhānā , dukkhābhibhūtānaṃ anāthabhāvadassanapadaṭṭhānā .
Modanti tāya , sayaṃ vā modatīti muditā .
Sā pamodanalakkhaṇā , anissāyanarasā , arativighātapaccupaṭṭhānā , sattānaṃ sampattidassanapadaṭṭhānā .
Keci pana mettupekkhāyopi aniyate icchanti , taṃ na gahetabbaṃ .
Atthato hi adoso eva mettā , tatramajjhattupekkhāyeva upekkhāti .
Kāyaduccaritato virati kāyaduccaritavirati .
Eseva nayo sesesupi dvīsu .
Lakkhaṇādito pana etā tissopi viratiyo kāyaduccaritādivatthūnaṃ avītikkamalakkhaṇā , kāyaduccaritādivatthuto saṅkocanarasā , akiriyapaccupaṭṭhānā , saddhāhiriottappaappicchatādiguṇapadaṭṭhānā .
Keci pana imāsu ekekaṃ niyataṃ viratiṃ icchanti .
Evaṃ kāmāvacarapaṭhamamahākusalacittena ime tettiṃsa vā catuttiṃsa vā dhammā sampayogaṃ gacchantīti veditabbā .
Yathā
M0.27P0.22V0.24 ca paṭhamena , evaṃ dutiyacittenāpi .Sasaṅkhārabhāvamattameva hi ettha viseso .
Puna tatiyena ñāṇavippayogato ṭhapetvā amohaṃ avasesā dvattiṃsa vā tettiṃsa vā veditabbā .
Tathā catutthenāpi sasaṅkhārabhāvamattameva viseso , paṭhame vuttesu pana ṭhapetvā pītiṃ avasesā pañcamena sampayogaṃ gacchanti .
Somanassaṭṭhāne cettha upekkhāvedanā paviṭṭhā .
Sā pana iṭṭhāniṭṭhaviparītānubhavanalakkhaṇā , pakkhapātupacchedanarasā .
Yathā ca pañcamena , evaṃ chaṭṭhenāpi .
Sasaṅkhāramattameva hoti viseso .
Sattamena pana ṭhapetvā paññaṃ avasesā ekatiṃsa vā dvattiṃsa vā dhammā honti , tathā aṭṭhamenāpi .
Sasaṅkhāramattameva viseso .
Evaṃ tāva kāmāvacarakusalacetasikā veditabbā .
81.
Upekkhāyuttacittesu , na dukkhasukhapītiyo ;
Jāyanteva visuṃ pañca , karuṇāmuditādayo .
Avasesesu pana rūpāvacaracittasampayuttā rūpāvacarā , tattha paṭhamacittasampayuttā tāva kāmāvacarapaṭhamacitte vuttesu ṭhapetvā viratittayaṃ avasesā veditabbā .
Viratiyo pana kāmāvacarakusalalokuttaresveva uppajjanti , na aññesu .
Dutiyena vitakkavajjā dvattiṃsa vā tettiṃsa vā .
Tatiyena vicāravajjā ekatiṃsa vā dvattiṃsa vā .
Catutthena tato pītivajjā tiṃsa vā ekatiṃsa vā .
Pañcamena tato karuṇāmuditāvajjā tiṃsa honti , somanassaṭṭhāne upekkhā paviṭṭhā .
Evaṃ rūpāvacarakusalacetasikā veditabbā .
Arūpāvacaracittasampayuttā arūpāvacarā , te pana rūpāvacarapañcame vuttanayena veditabbā .
Arūpāvacarabhāvovettha viseso .
Lokuttaracittasampayuttā
M0.28 lokuttarā , te pana paṭhamajjhānike maggacitte paṭhamarūpāvacaracitte vuttanayena dutiyajjhānikādibhedepi maggacitte dutiyarūpāvacaracittādīsu vuttanayeneva veditabbā .Karuṇāmuditānamabhāvo ca niyataviratibhāvo ca lokuttarabhāvo cettha viseso .
Evaṃ tāva kusalacittasampayuttacetasikā veditabbā .
Akusalā pana cetasikā bhūmito ekavidhā kāmāvacarāyeva , tesu lobhamūlapaṭhamākusalacittasampayuttā
V0.25 tāva niyatā sarūpenāgatā pannarasa , yevāpanakā niyatā cattārotiP0.23 ekūnavīsati honti .Aniyatā cha yevāpanakāti sabbe pañcavīsati honti .
Seyyathidaṃ – phasso somanassavedanā saññā cetanā vitakko vicāro pīti cittassekaggatā vīriyaṃ jīvitaṃ ahirikaṃ anottappaṃ lobho moho micchādiṭṭhīti ime sarūpenāgatā pannarasa , chando adhimokkho uddhaccaṃ manasikāroti ime cattāro niyatayevāpanakā , ime pana paṭipāṭiyā dasasu cittesu niyatā honti , māno issā macchariyaṃ kukkuccaṃ thinamiddhanti ime chayeva aniyatayevāpanakā .
82.
Evaṃ yevāpanā sabbe , niyatāniyatā dasa ;
Niddiṭṭhā pāpacittesu , hatapāpena tādinā .
Tattha phassoti akusalacittasahajāto phasso .
Esa nayo sesesupi .
Na hirīyatīti ahiriko , ahirikassa bhāvo ahirikaṃ .
Kāyaduccaritādīhi ottappatīti ottappaṃ , na ottappaṃ anottappaṃ .
Tattha kāyaduccaritādīhi ajigucchanalakkhaṇaṃ , alajjālakkhaṇaṃ vā ahirikaṃ , anottappaṃ teheva asārajjanalakkhaṇaṃ , anuttāsalakkhaṇaṃ vā .
Lubbhanti
M0.29 tena , sayaṃ vā lubbhati , lubbhanamattameva vā tanti lobho .So ārammaṇagahaṇalakkhaṇo makkaṭālepo viya , abhisaṅgaraso tattakapāle pakkhittamaṃsapesi viya , apariccāgapaccupaṭṭhāno telañjanarāgo viya , saṃyojaniyesu dhammesu assādadassanapadaṭṭhāno .
Muyhanti tena , sayaṃ vā muyhati , muyhanamattameva vā tanti moho .
So cittassa andhabhāvalakkhaṇo , aññāṇalakkhaṇo vā , asampaṭivedharaso , ārammaṇasabhāvacchādanaraso vā , andhakārapaccupaṭṭhāno , ayonisomanasikārapadaṭṭhāno .
Micchā passanti tāya , sayaṃ vā micchā passati , micchādassanamattameva vā esāti micchādiṭṭhi .
Sā ayonisoabhinivesalakkhaṇā , parāmāsarasā , micchābhinivesapaccupaṭṭhānā , ariyānaṃ adassanakāmatādipadaṭṭhānā .
Uddhatabhāvo
V0.26 uddhaccaṃ .Taṃ avūpasamalakkhaṇaṃ vātābhighātacalajalaṃ viya , anavaṭṭhānarasaṃ vātābhighātacaladhajapaṭākā viya , bhantattapaccupaṭṭhānaṃ pāsāṇābhighātasamuddhatabhasmaṃ viya , ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ .
Maññatīti
P0.24 māno .So uṇṇatilakkhaṇo , sampaggahaṇaraso , ketukamyatāpaccupaṭṭhāno , diṭṭhivippayuttalobhapadaṭṭhāno .
Issatīti issā .
Sā parasampattīnaṃ usūyanalakkhaṇā , tattheva anabhiratirasā , tato vimukhabhāvapaccupaṭṭhānā , parasampattipadaṭṭhānā .
Maccharabhāvo macchariyaṃ .
Taṃ attano sampattīnaṃ niguhaṇalakkhaṇaṃ , tāsaṃyeva parehi sādhāraṇabhāvaakkhamanarasaṃ , saṅkocanapaccupaṭṭhānaṃ , attasampattipadaṭṭhānaṃ .
Kucchitaṃ
M0.30 kataṃ kukataṃ , tassa bhāvo kukkuccaṃ .Taṃ pacchānutāpalakkhaṇaṃ , katākatānusocanarasaṃ , vippaṭisārapaccupaṭṭhānaṃ , katākatapadaṭṭhānaṃ .
Thinatā thinaṃ .
Middhatā middhaṃ .
Anussāhanasaṃsīdanatā , asattivighāto cāti attho .
Thinañca middhañca thinamiddhaṃ .
Tattha thinaṃ anussāhanalakkhaṇaṃ , vīriyavinodanarasaṃ , saṃsīdanabhāvapaccupaṭṭhānaṃ .
Middhaṃ akammaññatālakkhaṇaṃ , onahanarasaṃ , līnatāpaccupaṭṭhānaṃ , ubhayampi ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ .
Sesā kusale vuttanayena veditabbā .
Ettha pana vitakkavīriyasamādhīnaṃ micchāsaṅkappamicchāvāyāmamicchāsamādhayo visesakā .
Iti ime ekūnavīsati cetasikā paṭhamākusalacittena sampayogaṃ gacchantīti veditabbā .
Yathā ca paṭhamena , evaṃ dutiyenāpi .
Sasaṅkhārabhāvo cettha thinamiddhassa niyatabhāvo ca viseso .
Tatiyena paṭhame vuttesu ṭhapetvā diṭṭhiṃ sesā aṭṭhārasa veditabbā .
Māno panettha aniyato hoti , diṭṭhiyā saha na uppajjatīti .
Catutthena dutiye vuttesu ṭhapetvā diṭṭhiṃ avasesā veditabbā .
Etthāpi ca māno aniyato hoti .
Pañcamena paṭhame vuttesu ṭhapetvā pītiṃ avasesā sampayogaṃ gacchantīti .
Somanassaṭṭhāne panettha upekkhā paviṭṭhā .
Chaṭṭhenāpi pañcame vuttasadisā eva .
Sasaṅkhāratā
V0.27 , thinamiddhassa niyatabhāvo ca viseso .Sattamena pañcame vuttesu ṭhapetvā diṭṭhiṃ avasesā veditabbā .
Māno panettha aniyato .
Aṭṭhamena chaṭṭhe vuttesu ṭhapetvā diṭṭhiṃ avasesā veditabbā .
Etthāpi māno
P0.25 aniyato hoti .Evaṃ lobhamūlacetasikā veditabbā .
Domanassasahagatesu paṭighasampayuttesu dosamūlesu dvīsu paṭhamena asaṅkhārikena sampayuttā niyatā sarūpenāgatā
M0.31 terasa .Seyyathidaṃ – phasso domanassavedanā saññā cetanā cittekaggatā vitakko vicāro vīriyaṃ jīvitaṃ ahirikaṃ anottappaṃ doso moho ceti ime terasa dhammā chandādīhi catūhi niyatayevāpanakehi sattarasa honti issāmacchariyakukkuccesu aniyatesu tīsu ekena saha aṭṭhārasa honti , etepi tayo na ekato uppajjanti .
Tattha duṭṭhu manoti dumano , dumanassa bhāvo domanassaṃ , domanassavedanāyetaṃ adhivacanaṃ .
Tena sahagataṃ domanassasahagataṃ .
Taṃ aniṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇaṃ , aniṭṭhākārasambhogarasaṃ , cetasikābādhapaccupaṭṭhānaṃ , ekanteneva hadayavatthupadaṭṭhānaṃ .
Dussanti tena , sayaṃ vā dussati , dussanamattameva vā tanti doso .
So caṇḍikkalakkhaṇo pahatāsīviso viya , visappanaraso visanipāto viya , attano nissayadahanaraso vā dāvaggi viya , dussanapaccupaṭṭhāno laddhokāso viya sapatto , āghātavatthupadaṭṭhāno .
Avasesā heṭṭhā vuttappakārāva .
Iti ime sattarasa vā aṭṭhārasa vā navamena sampayogaṃ gacchantīti veditabbā .
Yathā ca navamena , evaṃ dasamenāpi .
Sasaṅkhāratā , panettha thinamiddhasambhavo ca viseso .
Dvīsu pana mohamūlesu vicikicchāsampayuttena ekādasamena sampayuttā tāva phasso upekkhāvedanā saññā cetanā vitakko vicāro vīriyaṃ jīvitaṃ cittaṭṭhiti ahirikaṃ anottappaṃ moho vicikicchāti sarūpenāgatā terasa , uddhaccaṃ manasikāroti dve yevāpanakā niyatā .
Tehi saddhiṃ pannarasa honti .
Tattha
M0.32 pavattaṭṭhitimattā ekaggatā .Vigatā cikicchāti vicikicchā .
Sabhāvaṃ vicinanto
V0.28 etāya kicchati kilamatīti vicikicchā .Sā saṃsayalakkhaṇā , kampanarasā , anicchayapaccupaṭṭhānā , ayonisomanasikārapadaṭṭhānā .
Sesā vuttanayā eva .
Dvādasamena uddhaccasampayuttena sampayuttā sarūpenāgatā
P0.26 vicikicchāsahagate vuttesu vicikicchāhīnā uddhaccaṃ sarūpena āgataṃ , tasmā teraseva honti .Vicikicchāya abhāvena panettha adhimokkho uppajjati , tena saddhiṃ cuddasa honti .
Adhimokkhasambhavato samādhi balavā hoti , adhimokkhamanasikārā dve yevāpanakā , tehi saha pannaraseva honti .
Evaṃ tāva akusalacetasikā veditabbā .
Idāni abyākatā vuccanti , abyākatā pana duvidhā vipākakiriyabhedato .
Tattha vipākā kusalā viya bhūmivasena catubbidhā kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokuttarañceti .
Tattha kāmāvacaravipākā sahetukāhetukavasena duvidhā .
Tattha sahetukavipākasampayuttā sahetukā .
Te sahetukakāmāvacarakusalasampayuttasadisā .
Yā pana karuṇāmuditā aniyatā , tā sattārammaṇattā vipākesu nuppajjanti .
Kāmāvacaravipākānaṃ ekantaparittārammaṇattā viratiyo panettha ekantakusalattā na labbhanti .
Vibhaṅge ‘‘ pañca sikkhāpadā kusalāyevā ’’ ti hi vuttaṃ .
Evaṃ kāmāvacarasahetukavipākacetasikā veditabbā .
83.
Tettiṃsādidvaye dhammā , dvattiṃseva tato pare ;
Bāttiṃsa pañcame chaṭṭhe , ekatiṃsa tato pare .
Ahetukacittasampayuttā
M0.33 pana ahetukā .Tesu cakkhuviññāṇasampayuttā tāva phasso upekkhāvedanā saññā cetanā jīvitaṃ cittaṭṭhitīti sarūpenāgatā cha , manasikārena ca satta honti .
Sotaghānajivhākāyaviññāṇasampayuttāpi satta satteva cetasikā .
Tattha kāyaviññāṇasampayuttesu pana upekkhāṭhāne sukhavedanā paviṭṭhā .
Sā kāyikasātalakkhaṇā , pīṇanarasā , sesā vuttanayā eva .
84.
Iṭṭhārammaṇayogasmiṃ , cakkhuviññāṇakādisu ;
Sati kasmā upekkhāva , vuttā catūsu satthunā .
85.
Upādāya
V0.29 ca rūpena , upādārūpake pana ;Saṅghaṭṭanānighaṃsassa , dubbalattāti dīpaye .
86.
Pasādaṃ panatikkamma , kūṭaṃva picupiṇḍakaṃ ;
Bhūtarūpena bhūtānaṃ , ghaṭṭanāya sukhādikaṃ .
Tasmā
P0.27 kāyaviññāṇaṃ sukhādisampayuttanti veditabbaṃ .Manodhātunā sampayuttā sarūpenāgatā cakkhuviññāṇena saddhiṃ vuttā cha , vitakkavicārehi saha aṭṭha , adhimokkhamanasikārehi dvīhi yevāpanakehi dasa dhammā honti .
Tathā manoviññāṇadhātuupekkhāsahagatena .
Somanassasahagatena pītiadhikā vedanāparivattanañca nānattaṃ .
Tasmāvettha ekādasa dhammā honti .
Evaṃ ahetukāpi kāmāvacaravipākacetasikā veditabbā .
Rūpāvacaravipākacittasampayuttā pana rūpāvacarā .
Arūpāvacaravipākacittasampayuttā arūpāvacarā .
Te sabbepi attano attano kusalacittasampayuttacetasikehi sadisāyevāti .
Lokuttaravipākacittasampayuttā
M0.34 lokuttarā .Te sabbe tesaṃyeva lokuttaravipākacittānaṃ sadisā kusalacittasampayuttehi cetasikehi sadisā .
Evaṃ rūpāvacarārūpāvacaralokuttaravipākacetasikā veditabbā .
Akusalavipākacittasampayuttā pana akusalavipākacetasikā nāma .
Te pana kusalavipākāhetukacittesu cakkhuviññāṇādīsu vuttacetasikasadisā .
Ettha pana kāyaviññāṇe dukkhavedanā paviṭṭhā .
Sā kāyikābādhalakkhaṇā .
Sesā vuttanayāyevāti .
Evaṃ chattiṃsa vipākacittasampayuttacetasikā veditabbā .
Kiriyābyākatā ca cetasikā bhūmito tividhā honti kāmāvacarā rūpāvacarā arūpāvacarāti .
Tattha kāmāvacarā sahetukāhetukato duvidhā honti .
Tesu sahetukakiriyacittasampayuttā sahetukā , te pana aṭṭhahi kāmāvacarakusalacittasampayuttehi samānā ṭhapetvā viratittayaṃ aniyatayevāpanakesu karuṇāmuditāyeva uppajjanti .
Ahetukakiriyacittasampayuttā ahetukā , te kusalavipākāhetukamanodhātumanoviññāṇadhātucittasampayuttehi samānā .
Manoviññāṇadhātudvaye
V0.30 pana vīriyindriyaṃ adhikaṃ .Vīriyindriyasambhavato panettha balappatto samādhi hoti .
Hasituppādacittena sampayuttā dvādasa dhammā honti pītiyā saha .
Ayamettha viseso .
Rūpāvacarakiriyacittasampayuttā pana rūpāvacarā .
Arūpāvacarakiriyacittasampayuttā arūpāvacarā .
Te sabbepi sakasakabhūmikusalacittasampayuttehi samānāti .
Evaṃ vīsati kiriyacittasampayuttā ca cetasikā veditabbā .
Ettāvatā
M0.35P0.28 kusalākusalavipākakiriyabhedabhinnena ekūnanavutiyā cittena sampayuttā cetasikā niddiṭṭhā honti . 87.
Kusalākusalehi vipākakriyā-
Hadayehi yutā pana cetasikā ;
Sakalāpi ca sādhu mayā kathitā ,
Sugatena mahāmuninā kathitā .
88.
Avagacchati yo imaṃ anunaṃ ,
Paramaṃ tassa samantato mati ;
Abhidhammanaye dūrāsade ,
Atigambhīraṭhāne vijambhate .
Iti abhidhammāvatāre cetasikaniddeso nāma
Dutiyo paricchedo .