( Dutiyo bhāgo )

6. Chaṭṭho paricchedo

Ārammaṇavibhāganiddesavaṇṇanā

291-3.

Etesan tiM2.1V2.1 yathāvuttappabhedānaṃ .

Nanu ca ‘‘ cittaṃ cetasikan ’’ tiādinā cittādīniyeva uddiṭṭhānīti tāneva niddisitabbāni , ārammaṇaṃ pana appakataṃ , taṃ kasmā idha vuccatīti codanaṃ manasi karitvā āha ‘‘ tena vinā natthi hi sambhavo ’’ ti .

Yasmā ārammaṇena vinā cittasambhavo natthi , na hi anārammaṇaṃ cittaṃ nāma atthi , tasmā ‘‘ tayidaṃ cittaṃ kaṃ ārabbha uppajjatī ’’ ti āsaṅkānivāraṇatthaṃ ito paraṃ ārammaṇaṃ dassayissāmīti atthoV2.2 .

Katividhaṃ pana taṃ ārammaṇaṃ , kiṃ sarūpañcāti āha ‘‘ rūpaṃ saddan ’’ tiādi .

Vacanatthaṃ pana nesaṃ sayameva vakkhati .

Chaḷārammaṇakovidāti channaṃ ārammaṇānaṃ byākaraṇakusalā buddhādayo .

Bhūteti cattāro mahābhūte .

Upādāyāti nissāya .

Catusamuṭṭhitoti kammādīhi catūhi paccayehi samuṭṭhito .

Nidassitabbaṃ nidassanaṃ .

Kiṃ taṃ ?

Daṭṭhabbabhāvo cakkhuviññāṇassa gocarabhāvoM2.2 , saha nidassanenāti sanidassano .

Paṭihaññati , paṭihanananti vā paṭigho , yena byāpārādivikārapaccayantarasahitesu cakkhādīnaṃ nissayesu vikāruppatti , so sayaṃ nissayavasena ca sampattānaṃ , asampattānañca paṭimukhabhāvo aññamaññapatanaṃ paṭighoti attho .

Tattha sayaṃ sampattiṃ phoṭṭhabbassa nissayavasena sampatti gandharasaghānajivhākāyānaṃ .

Itaresaṃ ubhayathāpi asampatti , tasmā idha asampattānaṃ paṭimukhabhāvo ‘‘ paṭigho ’’ ti vuccati .

Saha paṭighenāti sappaṭigho , sanidassano ca so sappaṭigho cāti sanidassanasappaṭigho .

Etthāha – yassa daṭṭhabbabhāvo atthi , so sanidassano , cakkhuviññāṇagocarabhāvova daṭṭhabbabhāvo .

Tassa ca rūpāyatanato anaññattā kathaṃ saha nidassanena sanidassanoti yujjatīti ?

Vuccate – anaññattepi tassa aññehi dhammehi rūpāyatanaṃ visesetuṃ aññaṃ viya katvā vuttaṃ ‘‘ saha nidassanena sanidassanan ’’ ti .

Dhammasabhāvasāmaññena hi ekībhūtesu dhammesu yo nānattakaro viseso , so aññaṃ viya katvā upacārituṃ yutto .

Evañhi atthavisesāvabodho hoti .

Rūpārammaṇasaññitoti ayaṃ evarūpo vaṇṇo rūpārammaṇanti saññito .

Idaṃ vuttaṃ hoti – cattāro mahābhūte upādāya te amuñcitvā pavattamāno kammasamuṭṭhāno cittasamuṭṭhāno utusamuṭṭhāno āhārasamuṭṭhāno ca nīlādivasena dissamāno indriyehi ghaṭṭento ca vaṇṇo rūpārammaṇaṃ nāmāti .

294-7.

Cittañca utu ca cittotu , tehi sambhavati , te vā sambhavā paccayā imassāti cittotusambhavo .

Saha viññattisamuṭṭhāpakaviññāṇena pavatto saddo saviññāṇakasaddo , saviññāṇakasaddo pana na kevalaṃ saviññāṇakasantānappavattova kucchisaddādivasena tassa utusamuṭṭhitassāpi sambhavato .

DharīyatītiM2.3V2.3 kalāpaparamparāya sandhārīyati .

Sūcanatoti attano vatthussa supākaṭakaraṇato .

Gandho hi ‘‘ idaṃ sugandhaṃ , idaṃ duggandhan ’’ ti pakāseti , paṭicchannapupphaphalādīni ‘‘ idamettha atthī ’’ ti pesuññaṃ karontaṃ viya hotīti .

Rasamānāti assādavasena tussamānā .

Rasantīti asanti , anubhavantīti attho .

Ettha ra-kāro padasandhikaro .

Evañhi ‘‘ rasamānā naṃ asantīti raso ’’ ti niruttinayo sundaro hoti .

Itarathā ‘‘ rasanti assādentī ’’ ti vuccamāne ‘‘ rasamānā ’’ ti idaṃ niratthakameva siyā .

Atha vā ‘‘ rasamānā ’’ ti ito ra-kāraṃ ,‘‘ rasantī ’’ ti ito sa-kārañca gahetvā ‘‘ raso ’’ ti niruttinayo daṭṭhabbo .

298. Phusīyatīti ghaṭṭīyati .

Kiṃ taṃ phoṭṭhabbaṃ nāmāti āha ‘‘ pathavītejavāyavo ’’ ti .

Iminā dhātuttayameva kāyaviññāṇaviññeyyabhāvasaṅkhātaphoṭṭhabbaṃ nāma , na aññanti dasseti .

Kasmā panettha āpodhātu na gahitā , nanu sītatā phusitvā gayhati , sā ca āpodhātu evāti ?

Saccaṃ gayhati , na pana āpodhātu , kiñcarahi tejodhātu eva .

Mande hi uṇhabhāve sītavuddhi , na sītatā nāma koci guṇo atthi .

Kevalaṃ pana uṇhabhāvassa mandatāya sītatābhimāno .

Kathaṃ panetaṃ viññātabbanti ce ?

Sītavuddhiyā anavaṭṭhitabhāvato pārāpāre viya .

Tathā hi ghammakāle ātape ṭhatvā chāyaṃ paviṭṭhānaṃ sītavuddhi hoti , tattheva pathavīgabbhato uṭṭhitānaṃ uṇhavuddhi ca .

Kiñcarahi himapātasamayādīsu sītassa paripācakattadassanato ca tejodhātu eva sītatāti daṭṭhabbaṃ .

Yadi ca sītatā āpodhātu siyā , ekasmiṃ kalāpe uṇhabhāvena saddhiṃ upalabbheyya dvinnaṃ dhātūnaṃ avinibbhogappavattito , na ca panevaṃ upalabbhati , tasmā ñāyati ‘‘ na āpodhātu sītatā ’’ tiM2.4 .

Idaṃ catumahābhūtānaṃ avinibbhogavuttitaṃ icchantānaṃ uttaraṃ , anicchantānampi pana catunnaṃ mahābhūtānaṃ ekasmiṃ kalāpe kiccadassanena sabhāgavuttitāya sādhitāya idameva uttaraṃ .

Keci pana ‘‘ vāyodhātu sītatā ’’ ti vadanti , tesampi idameva uttaraṃ .

Yadi vāyodhātu sītatā siyā , ekasmiṃ kalāpe uṇhabhāvena saddhiṃ upalabbheyya , na ca panevaṃ upalabbhati , tasmā viññāyati ‘‘ na vāyodhātu sītatā ’’ ti .

Ye pana vadanti ‘‘ dravatā āpodhātu , sā ca phusitvā gayhatī ’’ ti , te vattabbā ‘‘ dravabhāvopi nāma phusīyatīti idaṃ āyasmantānaṃ adhimānamattaṃ saṇṭhāne viyā ’’ ti .

Vuttañhetaṃ porāṇehi –

‘‘ DravabhāsahavuttīniV2.4 , tīṇi bhūtāni samphusaṃ ;

Dravataṃ samphusāmīti , lokoyamabhimaññati .

‘‘ Bhūte phusitvā saṇṭhānaṃ , manasā gayhate yathā ;

Paccakkhato phusāmīti , ñātabbā dravatā tathā ’’ ti .

299. Sabbaṃ nāman ti sabbaṃ cittacetasikanibbānasammataṃ nāmaṃ .

Cittacetasikañhi ārammaṇaṃ pati namanato nāmaṃ .

Nibbānaṃ pana cittacetasikassa attānaṃ pati nāmanato nāmaṃ .

Rūpan ti nipphannarūpaṃ .

Kiṃ avisesenāti ce , noti āha ‘‘ hitvā rūpādipañcakan ’’ ti .

Lakkhaṇānīti aniccādilakkhaṇāni .

Paññattīti nāmupādāyavasena duvidhā paññatti .

300. Imāni pana chabbidhāni ārammaṇāni sabbāni sabbattha labbhanti , udāhu katthaci kānicīti āha ‘‘ chaḷārammaṇānī ’’ tiādi .

Tīṇi rūpeti rūpāvacarabhūmiyaṃ rūpasaddadhammavasena tīṇi ārammaṇāni labbhanti .

Ghānādittayassa pana tattha abhāvato gandhārammaṇādīni dhammārammaṇato visuṃ na labbhanti .

Arūpabhave pana sabbaso rūpānaṃ abhāvato ekaṃ dhammārammaṇameva labbhati , na aññanti āha ‘‘ arūpe dhammārammaṇamekakan ’’ tiM2.5 .

Nanu ca arūpabhavato cavitvā kāmabhave nibbattantānaṃ arūpabhaveyeva gatinimittavasena rūpārammaṇaṃ upaṭṭhātīti ?

Saccaṃ upaṭṭhāti , taṃ pana kāmabhaveyeva ārammaṇaṃ .

Upapajjitabbabhavasmiñhi vaṇṇo gatinimittavasena upaṭṭhāti .

301-2.

Evaṃ cha ārammaṇāni sarūpato , pavattippabhedato ca dassetvā idāni tesu abhayagirivāsīnaṃ kiñci vippaṭipattiṃ dassetvā taṃ paṭikkhipituṃ ‘‘ khaṇavatthuparittattā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha khaṇavatthuparittattāti khaṇassa ceva vatthuno ca parittattā .

Ye rūpādayoti sambandho .

Yesan ti yesaṃ ācariyānaṃ laddhi .

Yesan ti vā dhammārammaṇena saha sambandhībhāvato , vuttaṃ vavatthāpakattā ca .

Te hi dhammārammaṇaṃ vavatthāpento attanā saha taṃ sambandhenti , tasmā dhammārammaṇena saha sambandhībhāvāpekkhāya ‘‘ yesan ’’ ti sāmivacananti .

Iminā pana idaṃ vuttaṃ hoti – ye rūpādayo pañca ārammaṇā santattaayoguḷe patitajalabindu viya parittakkhaṇikā , dibbacakkhunā asakkuṇeyyaggahaṇā paramāṇu viya parittavatthukā , tato ca sakasakaviññāṇānaṃ āpāthaṃV2.5 na gacchanti , kevalaṃ pana manoviññāṇasseva gocarā , te dhammārammaṇaṃ nāmāti yesaṃ laddhi , te yesaṃ vā dhammārammaṇaṃ nāmāti .

Eteneva ca atītānāgatabhāvena atidūraaccāsannabhāvena , kuṭṭādiantaritābhāvena ca āpāthaṃ anāgacchantānampi rūpādīnaṃ saṅgaho kato hotīti .

Evaṃladdhikā pana te –

‘‘ Imesaṃ kho , āvuso , pañcannaṃ indriyānaṃ nānāvisayānaṃ nānāgocarānaṃ na aññamaññassa gocaravisayaṃ paccanubhontānaṃ mano paṭissaraṇaṃ , mano ca nesaṃ gocaravisayaṃ paccanubhotī ’’ ti ( ma . ni .1.455)–

IdaṃM2.6 suttaṃ āharitvā paṭikkhipitabbāti dassento āha ‘‘ te paṭikkhipitabbāvā ’’ tiādi .

Tattha paṭikkhipitabbāvāti na anuvattitabbā .

Aññamañña … pe … bhontānan ti cakkhundriyaṃ sotindriyassa gocaraṃ na paccanubhoti , tathā ‘‘ sotindriyaṃ cakkhundriyassā ’’ tiādinā aññamaññassa ārammaṇaṃ neva paccanubhontānaṃ nānubhavantānaṃ na gaṇhantānaṃ .

Tesan ti tesaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ .

303. Tañca gocaraṃ mano paccanubhotīti sambandho .

Taṃ rūpādipañcavidhaṃ ārammaṇaṃ ca -saddena dhammārammaṇañca mano paccanubhoti , cittaṃ ārammaṇaṃ karotīti attho .

Ayaṃ panettha adhippāyo – yadi cakkhādīnamāpāthagatāni vinā avasesā dhammārammaṇā honti , tadā taṃvisayaṃ cittaṃ pañcindriyānaṃ visayaṃ paccanubhontaṃ nāma na hoti , attanoyeva pana visayaṃ paccanubhontaṃ nāma hoti .

Evañca sati manova tesaṃ gocaravisayaṃ paccanubhotīti dupparihāriyaṃ bhaveyya , na ca taṃ suttavacanaṃ sakkā atikkametuṃ , tasmā vuttanayena cakkhādīnaṃ anāpāthagatāpi manogocarā rūpādayo rūpādiārammaṇāneva honti , na dhammārammaṇāti .

Yadi rūpārammaṇaṃ cittaṃ attano visayaṃ nānubhoti , paravisayameva anubhoti , kathaṃ dassanādikiccaṃ na karoti ?

Taṃtaṃkiccānaṃ nissayabhūtassa vatthuno anissitattā .

Kathañcarahi pañcindriyānaṃ visayaṃ paccanubhoti nāma ?

Dassanādikiccassa akaraṇepi cakkhuviññāṇādīhi diṭṭhādiākārasseva gahaṇato pañcindriyānaṃ visayaṃ paccanubhoti nāma .

Yadi hi cakkhuviññāṇādīhi diṭṭhādiākāraṃ na gaṇhāti , rūpādīnaṃ nīlattādivasena jānanaṃ manoviññāṇameva karoti , na pañcaviññāṇānīti tathā jānanameva na hoti .

Tassa pana atthitāyevetaṃV2.6 viññātabbaṃ – anāpāthagatarūpādārammaṇaṃ cittaṃ attano visayaṃ na paccanubhoti nāma .

Atha khoM2.7 pañcindriyānaṃ visayameva paccanubhotīti .

Atha siyā , na mayaṃ cittassa pañcindriyavisayānubhavanaṃ paṭikkhipāma , tassa pana anubhavanaṃ dassanādikiccavirahena dhammārammaṇavasenevāti ce ?

Tampi na , sutte tathā āgataṭṭhānassa abhāvato .

Yadi hi cittaṃ dassanādikiccavirahena pañcindriyavisayaṃ dhammārammaṇavaseneva paccanubhoti , pañcindriyānaṃ visayaṃ paccanubhavamānā manodhātumanoviññāṇadhātupi dhammārammaṇāyeva siyā , evañca sati ‘‘ dhammāyatanaṃ manodhātuyā ca manoviññāṇadhātuyā ca taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti paṭṭhāne vattabbaṃ siyā , tathā pana avatvā –

‘‘ Rūpāyatanaṃ saddāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.2),

‘‘ Rūpāyatanaṃ … pe … dhammāyatanaṃ manoviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti ca ( paṭṭhā .1.1.2)–

Vuttattā pañcindriyānaṃ visayaṃ paccanubhontī manodhātumanoviññāṇadhātu taṃpañcindriyānaṃ visayavasena paccanubhoti , na dhammāyatanavasenāti niṭṭhamettha gantabbaṃ .

304-5.

Evaṃ ekenākārena paṭikkhepavidhiṃ dassetvā puna aparenapi kāraṇena dassento āha ‘‘ dibbacakkhādī ’’ tiādi .

Ādi -ggahaṇena dibbasotañāṇaggahaṇaṃ .

Itipi na yujjatīti na kevalaṃ pubbe vutteneva kāraṇena , atha kho imināpi kāraṇena na yujjatīti vuttaṃ hoti .

Yadipi cakkhādīnaṃ anāpāthagatarūpādīni dhammārammaṇā nāma honti , tadāM2.8 dibbacakkhādīni rūpādiārammaṇāni na siyuṃ tesaṃ pasādavisayānaṃ rūpasaddānaṃ pariggaṇhanato , evañca sati suttesu dibbacakkhudibbasotānaṃ dhammārammaṇatāva vattabbā , na rūpādiārammaṇatā , vuttā ca sā , tasmā cakkhādīnaṃ avisayā rūpādayo rūpādārammaṇāneva , na dhammārammaṇāti .

Teneva ca dhammasaṅgahe pi –

‘‘ Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃV2.7 rūpārammaṇaṃ vā saddārammaṇaṃ vā gandhārammaṇaṃ vā rasārammaṇaṃ vā phoṭṭhabbārammaṇaṃ vā dhammārammaṇaṃ vā , yaṃ yaṃ vā panārabbha , tasmiṃ samaye phasso hoti … pe … avikkhepo hotī ’’ ti ( dha . sa .1)–

Vuttaṃ .

Kiñca anāpāthagatānaṃ dhammārammaṇatte sabbaññutaññāṇaṃ rūpādiārammaṇaṃ na hotīti āpajjatīti .

Evaṃ satīti yadi kadāci rūpādiārammaṇaṃ hutvā kadāci dhammārammaṇaṃ hoti , kadāci dhammārammaṇaṃ hutvā kadāci rūpādiārammaṇaṃ hoti , tadā tesaṃ rūpādiārammaṇānaṃ niyamopi kathaṃ bhave ‘‘ idaṃ rūpādiārammaṇaṃ , idaṃ dhammārammaṇan ’’ ti niyamo na bhaveyya , ārammaṇasaṅkaro bhaveyyāti attho .

306. Evaṃ chabbidhaṃ ārammaṇaṃ dassetvā idānissa anantarabhedaṃ parittārammaṇādittikavasena dassento āha ‘‘ sabbaṃ ārammaṇan ’’ tiādi .

Chabbidhaṃ parittattikādikaṃ taṃ etaṃ sabbaṃ ārammaṇanti sambandho .

Parittattikādīnan ti parittārammaṇattikādīnaṃ .

Parittārammaṇattiko hi idha ‘‘ parittattiko ’’ ti vutto majjhapadalopavasena .

Ādi -ggahaṇena maggārammaṇattikoM2.9 atītārammaṇattiko ajjhattārammaṇattikoti imesaṃ tiṇṇaṃ tikānaṃ saṅgaho .

Tattha ‘‘ parittārammaṇā dhammā , mahaggatārammaṇā dhammā , appamāṇārammaṇā dhammā ’’ ti evamāgato parittārammaṇattiko .

Ādipadavasena ‘‘ maggārammaṇā dhammā , maggahetukā dhammā , maggādhipatino dhammā ’’ ti evamāgato maggārammaṇattiko .

‘‘ Atītārammaṇā dhammā , anāgatārammaṇā dhammā , paccuppannārammaṇā dhammā ’’ ti evamāgato atītārammaṇattiko .

‘‘ Ajjhattārammaṇā dhammā , bahiddhārammaṇā dhammā , ajjhattabahiddhārammaṇā dhammā ’’ ti evamāgato ajjhattārammaṇattikoti veditabbaṃ .

307-9.

Kriyāhetudvayan ti ahetukakiriyadvayaṃ hasituppādamanodhātu itarassa mahaggatādiārammaṇatāvasenāpi vakkhamānattā .

‘‘ Iṭṭhādibhedā ’’ tiādi parittārammaṇabhāvavibhāvanaṃ .

Iṭṭhādibhedāti iṭṭhaiṭṭhamajjhattaaniṭṭhaaniṭṭhamajjhattabhedā .

Paṭipāṭiyāti ‘‘ rūpaṃ cakkhuviññāṇassa , saddo sotaviññāṇassā ’’ tiādinā anukkamato .

Rūpādi … pe … ttayassa tūti kiriyāmanodhātuyā ceva kusalākusalavipākavibhāgavasena dvinnaṃ manodhātūnañca sabbaṃ rūpādipañcakagocaraṃV2.8 .

Tā hi hadayavatthuṃ nissāya cakkhuviññāṇādīnaṃ purimapacchimā hutvā niyatā rūpādīneva ārabbha pavattanti .

311. Kāmadhātuyan ti kāmabhave .

Tattha hi nesaṃ sabbesaṃ vatthārammaṇāni upalabbhanti .

Cattārīti tesveva kiriyāmanodhātu , kusalavipākacakkhusotaviññāṇāni , tathā sampaṭicchananti imāni cattāri cittāni .

Sesāni pana vatthārammaṇābhāvena tattha nuppajjanti .

Neva kiñcīti vatthārammaṇānaṃ sabbaso abhāvato etesu kiñci na jāyati .

312-3.

‘‘ Mahāpākānan ’’ tiādiM2.10 paṭhamaparicchede vuttatthameva .

Paṭuppannāti paccuppannā .

314. Evaṃ parittārammaṇe dassetvā idāni mahaggatārammaṇe appamāṇārammaṇe ca dassetuṃ ‘‘ dutiyāruppacittañcā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha dutiyāruppacittaṃ paṭhamāruppārammaṇato , catutthāruppaṃ tatiyāruppārammaṇato mahaggatārammaṇaṃ .

Chabbidhan ti kusalavipākakiriyāvasena paccekaṃ tividhatāya chappakāraṃ .

316-20.

Ñāṇaṃ parihīnaṃ etesaṃ , ñāṇato parihīnāti vā ñāṇahīnā .

Parittārammaṇā … pe … honti teti aṭṭha ñāṇavippayuttacittuppādā sekhaputhujjanakhīṇāsavānaṃ kadāci nirussukkabhāvena ādarākaraṇavasena akammaññasarīratāaññavihitatāhi vā asakkaccadānapaccavekkhaṇadhammassavanādīsu atipaguṇavipassanāya ca kāmāvacaradhamme ārabbha pavattikāle parittārammaṇā .

Atipaguṇānaṃ paṭhamajjhānādīnaṃ paccavekkhaṇakāle mahaggatārammaṇā .

Kasiṇanimittādipaññattipaccavekkhaṇakāle parittārammaṇādivasena navattabbā .

Akusalesu cattāro diṭṭhisampayuttacittuppādā catupaññāsakāmāvacaradhammānaṃ , rūpassa ca ‘‘ attā satto ’’ ti parāmasanaassādanābhinandanakāle parittārammaṇā .

Tenevākārena sattavīsatimahaggatadhamme ārabbha pavattakāle mahaggatārammaṇā .

Paṇṇattidhamme ārabbha pavattanakāle siyā navattabbā parittārammaṇādivasena .

Diṭṭhivippayuttāni teyeva dhamme ārabbha vinā parāmāsena assādanābhinandanavasena pavattiyaṃ , paṭighasampayuttāni domanassavasena pavattiyaṃ , vicikicchāsampayuttaṃ dveḷhakabhāvena , uddhaccasahagataṃ vikkhipanavasena , avūpasamavasena ca pavattiyaṃ parittamahaggatanavattabbārammaṇāti veditabbā .

Kriyatopi ca tathāti kiriyacittatopi ñāṇasampayuttāV2.9 cattāroti attho .

Kriyāvoṭṭhabbanan tiM2.11 sarūpakathanametaṃ , na pana kusalākusalavipākavoṭṭhabbanassa vijjamānattā .

Tividho hoti gocaroti parittamahaggataappamāṇavasena tividhopi gocaro hoti .

Kathaṃ ?

Kusalakiriyāvasena aṭṭha ñāṇasampayuttacittuppādā sekhaputhujjanakhīṇāsavānaṃ sakkaccadānapaccavekkhaṇadhammassavanavipassanādīsu kāmāvacaradhamme ārabbha pavattakāle kāmāvacarārammaṇikaabhiññāya parikammānulomakāle ca parittārammaṇā .

Paṭhamajjhānādipaccavekkhaṇakāle mahaggatārammaṇajhānādīnaṃ parikammakāle mahaggatadhamme ārabbha sammasanakāle ca mahaggatārammaṇā honti .

Yathālābhaṃ gotrabhuvodānakāle pana lokuttaraṃ dhammaṃ paccavekkhaṇakāle ca nibbānārammaṇābhiññāya parikammakāle ca appamāṇārammaṇā .

Paṇṇattipaccavekkhaṇakāle paṇṇattārammaṇikajhānābhiññānaṃ parikammakāle ca navattabbā .

Abhiññādvayassa parittādiārammaṇataṃ sattarasamaparicchede vakkhati .

Kiriyāvoṭṭhabbanampi yathāvuttadhammānaṃ taṃtaṃārammaṇe pavattamānānaṃ purecaraṃ hutvā taṃ tadeva āvajjantaṃ pavattatīti parittādiārammaṇaṃ .

Pañcadvāre voṭṭhabbanavasena pavattiyaṃ parittārammaṇameva .

Vuttāvasesānīti yathāvuttehi avasiṭṭhāni pannarasa rūpāvacarāni paṭhamatatiyāni , cha arūpāvacarakusalavipākakiriyacittānīti ekavīsati cittāni .

Navattabbārammaṇānīti parittādivasena navattabbassa kasiṇādinimittasattapaññattiākāsaviññāṇābhāvassa ārammaṇakaraṇato navattabbārammaṇāni .

Parittārammaṇattikaṃ samattaṃ .

321-2.

EvaṃM2.12 parittārammaṇattikavasena visayīvibhāgaṃ dassetvā idāni yasmā appamāṇārammaṇaniddeseneva maggārammaṇattikasaṅgahitopi visayīvibhāgo niddiṭṭho hoti , tasmā taṃ pahāya atītārammaṇattikavasena dassetuṃ ‘‘ dutiyāruppacittañcā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha dutiyāruppacittaṃ atītassa paṭhamāruppaviññāṇassa ārammaṇakaraṇato , catutthāruppaṃ tatiyāruppassa ārammaṇakaraṇato ekantaatītārammaṇaṃ .

Paccuppannāva gocarāti rūpādimhi dharamāneyevaV2.10 pañcadvārikacittānaṃ uppajjanato .

Anāgatārammaṇaṃ pana niyataṃ kiñci natthi anāgataṃsañāṇassapi pañcamajjhānato abhinnattā .

324-6.

Siyā … pe … nāgatagocarāti aṭṭha tāva mahāvipākā devamanussānaṃ paṭisandhiggahaṇakāle kammaṃ vā kammanimittaṃ vā ārabbha pavattiyaṃ atītārammaṇā .

Bhavaṅgacutikālepi eseva nayo .

Gatinimittaṃ pana kadāci kammanimittañca ārabbha paṭisandhiggahaṇakāle , tadanantaraṃ bhavaṅgakāle ca paccuppannārammaṇā , tathā pañcadvāre tadārammaṇavasena pavattiyaṃ .

Manodvāre pana atītānāgatapaccuppannārammaṇānaṃ javanānaṃ ārammaṇaṃ gahetvā pavattiyaṃ atītānāgatapaccuppannārammaṇā .

Kusalākusalavipākāhetukaupekkhāsahagatamanoviññāṇadhātudvayepi eseva nayo .

Kevalañhi tā yathākkamaṃ manussesu jaccandhādīnaṃ , apāyesu ca sabbesaṃ paṭisandhi honti .

Pañcadvāre ca santīraṇakāle paccuppannārammaṇāva hontīti ayametesaṃ viseso .

Somanassasahagatā pana pañcadvāre santīraṇavasena , tadārammaṇavasena ca pavattikāle paccuppannārammaṇā , manodvāre ca tadārammaṇakāle atītānāgatapaccuppannārammaṇāti veditabbā .

Hasituppādacittaṃ panaM2.13 khīṇāsavānaṃ pañcadvāre haṭṭhapahaṭṭhākāraṃ kurumānānaṃ paccuppannārammaṇaṃ hoti , manodvāre atītādibhede dhamme ārabbha hasituppādavasena pavattiyaṃ atītānāgatapaccuppannārammaṇaṃ .

‘‘ Kusalākusalā ’’ tiādīsu kusalesu tāva cattāro ñāṇasampayuttacittuppādā sekhaputhujjanānaṃ , atītādibhedāni khandhadhātuāyatanāni sammasanakāle , paccavekkhaṇakāle , atītādiārammaṇikaabhiññānaṃ parikammakāle ca atītānāgatapaccuppannārammaṇā .

Paññattinibbānapaccavekkhaṇakāle , gotrabhuvodānakāle , paññattinibbānārammaṇikaabhiññānaṃ parikammādikāle ca navattabbārammaṇā .

Paññattinibbānāni hi idha atītādikālavasena navattabbānīti tadārammaṇāni atītārammaṇādivasena navattabbāni .

Tenāha ‘‘ santapaññattikālepī ’’ ti , yathāsambhavaṃ santassa nibbānassa , paññattiyā ca ārammaṇakaraṇakāleti attho .

Potthakesu pana ‘‘ sante paññattikālesū ’’ ti likhanti , so apāṭho .

Tassa pana apāṭhabhāvaṃ ajānantā atthahānimpi asallakkhetvā vacanavipallāsavasena paññattikālasmiṃ satīti atthaṃ likhanti .

Ñāṇavippayuttānipi vuttanayeneva veditabbāni .

Kevalañhi tesaṃ maggaphalanibbānapaccavekkhaṇāni natthi .

Ñāṇavirahena lokuttaradhammārammaṇe asamatthabhāvatoti ayameva viseso .

AkusalesuV2.11 cattāro diṭṭhisampayuttacittuppādā atītādibhedānaṃ tebhūmakadhammānaṃ assādanābhinandanaparāmasanakāle atītādiārammaṇā .

Tatheva paññattiṃ ārabbha pavattikāle navattabbārammaṇā .

Diṭṭhivippayuttesupi eseva nayo .

Kevalañhi tattha parāmāsaggahaṇaṃ natthi .

Dve paṭighasampayuttacittuppādā atītādibhede dhamme ārabbha dussanakāle atītādiārammaṇā , paṇṇattiṃ ārabbha dussanakāle navattabbārammaṇā .

Vicikicchuddhaccasampayuttā tesuM2.14 dhammesu aniṭṭhaṅgatabhāvena ca avūpasamavikkhepavasena ca pavattiyaṃ atītānāgatapaccuppannanavattabbārammaṇā .

Kiriyāsu aṭṭha sahetukacittuppādā kusalacittuppādagatikā eva .

Tattha hi ñāṇasampayuttā kusalesu ñāṇasampayuttehi , ñāṇavippayuttā ñāṇavippayuttehi samānā .

Kevalaṃ pana te sekhaputhujjanānaṃ uppajjanti , ime khīṇāsavānanti ayamevettha viseso .

Kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu pana upekkhāsahagatā pañcadvāre voṭṭhabbanavasena pavattiyaṃ paccuppannārammaṇā , manodvāre atītānāgatapaccuppannārammaṇānañceva paññattinibbānārammaṇānañca javanānaṃ purecārikakāle atītānāgatapaccuppannanavattabbārammaṇā .

Abhiññādvayassa atītādiārammaṇataṃ vakkhati .

Navattabbā … pe … ādināti kasiṇanimittādipaññattārammaṇattā atītārammaṇādinā navattabbā .

327. Kriyā pañcāti ñāṇasampayuttā catasso , ahetukamanoviññāṇadhātu upekkhāsahagatāti imā pañca kiriyā .

Rūpato pañcamī kriyāti rūpāvacarapañcamajjhānasaṅkhātā kiriyābhiññā ca .

Natthi kiñci agocaran ti atītādibhedesu , kālavimuttesu ca agocaraṃ nāma kiñci natthi , sabbameva nesaṃ gocaraṃ hotīti attho .

Atītārammaṇattikaṃ .

Vuttanayānusāreneva ajjhattārammaṇattikasaṅgahitopi visayīvibhāgo sakkā viññātunti so visuṃ na uddhaṭo .

Sarūpato panesa evaṃ veditabbo – viññāṇañcāyatanaṃ nevasaññānāsaññāyatananti ime tāva kusalavipākakiriyāvasena cha cittuppādā attano santānasambandhaṃ heṭṭhimaṃ samāpattiṃ ārabbha pavattanato ajjhattārammaṇā .

Rūpāvacaracatukkajjhānāni , paṭhamatatiyārūppāni , lokuttarakusalavipākāni ca niyakajjhattatoM2.15 bahibhāvena bahiddhābhūtāni pathavīkasiṇādīni ārabbha pavattito bahiddhārammaṇāni .

Sabbeva kāmāvacarakusalākusalābyākatāV2.12 dhammā rūpāvacarapañcamajjhānañca ajjhattabahiddhārammaṇāni .

Tattha kāmāvacarakusalato cattāro ñāṇasampayuttacittuppādā attano khandhādīni paccavekkhantassa ajjhattārammaṇā , paresaṃ khandhādipaccavekkhaṇe , paṇṇattinibbānapaccavekkhaṇe ca bahiddhārammaṇā , tadubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā .

Ñāṇavippayuttesupi eseva nayo .

Kevalañhi tesaṃ nibbānapaccavekkhaṇā natthi .

Akusalāpi attano khandhādīnaṃ assādanābhinandanaparāmāsādikāle ajjhattārammaṇā , parassa khandhādīsu ceva anindriyabaddharūpakasiṇādīsu ca tatheva pavattikāle bahiddhārammaṇā , tadubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā .

Dvepañcaviññāṇāni , tisso ca manodhātuyoti ime terasa cittuppādā attano rūpādīni ārabbha pavattiyaṃ ajjhattārammaṇā , parassa rūpādīsu pavattā bahiddhārammaṇā , tadubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā , somanassasahagataṃ santīraṇaṃ pañcadvāre santīraṇatadārammaṇavasena attano pañcarūpādidhamme manodvāre tadārammaṇavasena aññepi ajjhattike kāmāvacaradhamme ārabbha pavattiyaṃ ajjhattārammaṇā , paresaṃ dhammesu pavattamānā bahiddhārammaṇā , tadubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā .

Upekkhāsahagatasantīraṇadvayepi eseva nayo .

Kevalaṃ pana taṃ sugatiduggatīsu paṭisandhibhavaṅgacutivasenāpi ajjhattādibhedesu kammādīsu pavattati .

Aṭṭha mahāvipākāni paṭisandhibhavaṅgacutitadārammaṇavasena ajjhattādibhedesu dhammesu pavattanato ajjhattādiālambaṇāni .

Hasituppādampi attano rūpādīni ārabbha pahaṭṭhākārakaraṇavasena pavattiyaṃ ajjhattārammaṇaṃ , parassa rūpādīsu pavattaṃM2.16 bahiddhārammaṇaṃ .

Manodvārepi attano katakiriyapaccavekkhaṇena hasituppādane ajjhattārammaṇaṃ , paresaṃ katakiriyapaccavekkhaṇena bahiddhārammaṇaṃ , tadubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇaṃ .

Manodvārāvajjanaṃ pana manodvāre āvajjanavasena , pañcadvāre ca voṭṭhabbanavasena pavattiyaṃ ajjhattādiārammaṇaṃ .

Aṭṭha mahākiriyā kusalagatikāyeva .

Kevalañhi tā khīṇāsavānaṃ uppajjanti , kusalāni sekhaputhujjanānanti ettakameva nānattaṃ .

Rūpāvacarapañcamajjhānassa ajjhattādiārammaṇataṃ vakkhati .

329.‘‘ Phalaṃ , maggan ’’ ti ca sāmaññena pucchitattā āha ‘‘ cattāro … pe … puññato ’’ ti .

332-4.

Arahattamaggaphalāni pana te jānituṃ na sakkonti , tathā kusalābhiññā caV2.13 .

Tenāha ‘‘ sabbesu panā ’’ tiādi .

Voṭṭhabbanassa āvajjanakiccasamayaṃ sandhāya gāthābandhasukhatthaṃ ‘‘ voṭṭhabbanampi cā ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Cattāro … pe … puññato ’’ ti idaṃ ñāṇasampayuttassāpi sekhaputhujjanasantānappavattassa aggamaggaphalajānane asamatthatāya nidassanamattaṃ .

Kusalābhiññācittampi pana taṃ gocaraṃ kātumasamatthameva .

Evañca katvā heṭṭhā ‘‘ kriyābhiññā manodhātū ’’ ti vuttaṃ .

335-8.

Kasmāti kāraṇapucchā .

‘‘ Arahato ’’ tiādi vissajjanaṃ .

Hi -saddo ‘‘ yasmā ’’ ti imassa atthe .

Yasmā puthujjanā vā sekhā vā arahato maggacittaṃ , phalamānasañca jānituṃ na sakkonti , tasmāti attho .

Ayañca nesaṃ asamatthatā anadhigatattā anadhigate ca visaye sabbesampi moho atthevāti dassetuṃ ‘‘ puthujjano na jānātī ’’ tiādi vuttaṃ .

Sotāpannassa mānasan ti sotāpannassa pāṭipuggalikaṃ maggaphalasaṅkhātalokuttaramānasaṃ .

Evaṃ ‘‘ sakadāgāmissa mānasan ’’ tiādīsupi .

LokiyamānasaṃM2.17 pana arahantassāpi jānāti .

Tathā hi vuttaṃ ‘‘ atha kho māro pāpimā bhagavato cetasā cetoparivitakkamaññāyā ’’ ti .

Vuttamevatthaṃ saṅkhipitvā dassento āha ‘‘ heṭṭhimo heṭṭhimo ’’ tiādi .

Yatheva heṭṭhimo heṭṭhimo puggalo uparūpari cittaṃ na jānāti , evaṃ uparimo uparimopi heṭṭhimassa heṭṭhimassa cittaṃ na jānātīti ce ?

No na jānāti , so pana attanā adhigatavisayattā jānātiyevāti dassento āha ‘‘ uparūparī ’’ tiādi .

Yathā ‘‘ uparūparī ’’ ti vuttaṃ , evaṃ ‘‘ heṭṭhimassa heṭṭhimassā ’’ ti vattabbe ekaṃ heṭṭhima-saddaṃ ca-saddena saṅgahetvā ‘‘ heṭṭhimassa ca mānasan ’’ ti vuttaṃ .

339-41.

Evampi visayīpadhānavasena vibhāgaṃ dassetvā idāni visayappadhānavasena dassetuṃ ‘‘ yo dhammo ’’ tiādi vuttaṃ .

Kusalameva ārammaṇanti kusalārammaṇaṃ .

Kāmeti padaṃ ubhayattha sambandhitabbaṃ ‘‘ kāme kusalārammaṇaṃ kāme kusalākusalassā ’’ ti .

Kiñcāpi hi akusalassa ekantakāmāvacarattā na etassa visesitabbatā atthi , kusalaṃ pana visesitabbamevāti taṃ apekkhāya ‘‘ kāme ’’ ti uparipadena sambandhitabbameva .

Atha vā akusalasahacariyato kusalampi kāmāvacarameva gayhatīti ‘‘ kāme ’’ ti idaṃ purimapadasseva visesanaṃ daṭṭhabbaṃ .

KāmāvacarapākassātiV2.14 pañcaviññāṇasampaṭicchanānaṃ ekantena rūpakkhandhārammaṇattā tadavasesassa ekādasavidhassa kāmāvacaravipākassa .

Kāmakriyassāti vuttanayeneva manodhātuvajjitassa dasavidhakāmāvacarakiriyacittassa .

Etesaṃ … pe … ārammaṇaṃ siyāti ettha kusalassa tāva attanā katassa dānādikāmāvacarakusalassa pasannacittena anussaraṇakāle , tatheva parehi katassa anumodanakāle , tasseva duvidhassāpi aniccatādivasena paccavekkhaṇakāleM2.18 , cetopariyañāṇādīnaṃ parittakusalārammaṇikaabhiññānaṃ parikammādikāle ca ārammaṇaṃ hoti .

Akusalesu ca catunnaṃ diṭṭhigatasampayuttānaṃ kāmāvacarakusalaṃ ārabbha assādanābhinandanaparāmasanakāle , diṭṭhivippayuttānaṃ kevalaṃ assādanādikāle ca dvinnaṃ paṭighasampayuttānaṃ attanā , parehi ca katakusalamārabbha vippaṭisāradussanakāle , vicikicchācittassa asanniṭṭhānakāle , uddhaccasahagatassa avūpasamavikkhepakāle ca ārammaṇaṃ hoti .

Abhiññācittadvaye kusalassa sekhaputhujjanānaṃ attanā , parehi vā katakusalassa anussaraṇakāle , paracittavijānanakāle ,‘‘ iminā puññakammena manussesu , kāmāvacaradevesu ca nibbattatī ’’ ti jānanakāle ,‘‘ anāgate dānādīni puññāni karomi , karissatī ’’ ti jānanakāle ca kiriyacittassāpi khīṇāsavānaṃ attanā , parehi vā katakammānussaraṇakālādīsu ārammaṇaṃ hoti .

Kāmāvacaravipākesu navannaṃ sugatipaṭisandhīnaṃ kammakammanimittārammaṇikapaṭisandhikāle , sabbesampi tadārammaṇānaṃ kāmāvacarakusalārammaṇikajavanānantaraṃ tadārammaṇakāle ca ārammaṇaṃ hotīti .

Dasavidhakāmāvacarakiriyāsu ca aṭṭhannaṃ mahākiriyacittānaṃ khīṇāsavānaṃ kāmāvacarakusalapaccavekkhaṇasammasanakāle , parittārammaṇikakiriyābhiññānaṃ parikammādikāle , hasituppādassa dānādiṃ paccavekkhitvā tussanakāle , manodvārāvajjanassa pana kāmāvacarakusalārammaṇikajavanānaṃ purecārikakāle ca ārammaṇaṃ hotīti evaṃ kāmāvacarakusalaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇaṃ hoti .

342. Tatoti yathāvuttarāsito .

Tenāha ‘‘ pañcannaṃ pana rāsīnan ’’ ti .

Ettha ca kiriyacittesu hasituppādo na sambhavati ekantaparittārammaṇattā .

Tattha kāmāvacarakusalassa tāvaM2.19 sekhaputhujjanānaṃ jhānapaccavekkhaṇasammasanakāle , rūpāvacarakusalārammaṇikaabhiññānaṃ parikammādikāle , akusalassa vuttanayena parāmasanādikāle , abhiññāsu kusalābhiññāya sekhaputhujjanānaṃ attanā , parehi vā atītabhave uppāditajhānānussaraṇakāle , paresaṃ rūpāvacaracittaparicchindanakāle ,‘‘ iminā kammena imasmiṃ brahmaloke nibbattissatī ’’ ti jānanakāle ca ‘‘ anāgateV2.15 jhānaṃ bhāvessatī ’’ ti vā jānanakāle , kiriyābhiññāya ca khīṇāsavānaṃ yathāvuttavasena pavattikāle ca navavidhassa pana kiriyacittassa khīṇāsavānaṃ heṭṭhā vuttanayena rūpāvacarakusalapaccavekkhaṇakāleti evaṃ rūpāvacarakusalaṃ pañcannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇaṃ hoti .

343-7.

Āruppakusalañcāpi ārammaṇapaccayo hotīti sambandho .

Tebhūmakakusalassāti sabbassa kāmāvacarakusalassa , rūpāvacarakusalesu kusalābhiññāya , arūpāvacarakusalesu dutiyacatutthakusalassa cāti imassa tebhūmakakusalassa .

Esa nayo ‘‘ tebhūmakakriyassā ’’ ti etthāpi .

‘‘ Catutthadūnan ’’ ti vā ‘‘ catutthadutiyānan ’’ ti vā vattabbe gāthābandhavasena vibhattiyā , savibhattissa vā tiya-saddassa lopaṃ katvā ‘‘ catutthadū ’’ ti vuttaṃ .

Imesaṃ … pe … paccayoti kāmāvacarakusalassa , tāva abhiññākusalassa ca rūpāvacarārammaṇesu vuttanayena dutiyacatutthāruppassa paṭhamatatiyavasenāti evaṃ tebhūmakakusalassa tathā sekhaputhujjanakāle attano santānagatassa , parasantānagatassa vā āruppakusalassa pajānanakāle kāmāvacararūpāvacarakiriyacittassa sekhaputhujjanakāleyeva attanā nibbattitaṃ paṭhamatatiyāruppaṃ ārabbha khīṇāsavakāle dutiyacatutthāruppanibbattane arūpakiriyacittassāti evaṃ tebhūmakakiriyassa heṭṭhāM2.20 vuttanayeneva akusalassa , catutthadutiyānañca arūpāvacaravipākānanti evametesaṃ aṭṭhannaṃ rāsīnaṃ arūpakusalamārammaṇaṃ hoti .

Paricchijja gāhikāya taṇhāya āpannanti pariyāpannaṃ , tebhūmakadhammajātaṃ , na pariyāpannanti apariyāpannaṃ , tadeva puññañcāti apariyāpannapuññaṃ .

Kāmāvacaratopi kusalassa kiriyassāti sambandho .

Rūpatoti rūpāvacarato .

Catunnaṃ … pe … sadāti sekhānaṃ maggapaccavekkhaṇakāle maggārammaṇikakusalābhiññāya parikammādikāle ñāṇasampayuttakusalassa , khīṇāsavānaṃ maggapaccavekkhaṇakāle maggārammaṇikakiriyābhiññāya ca parikammakāle ñāṇasampayuttakiriyacittassa , tesaṃ tesaṃ javanānaṃ purecaravasena pavattikāle manodvārāvajjanassa , sekhānaṃ attano , paresaṃ vā maggajānanakāle abhiññādvayassāti evametesaṃ catunnaṃ rāsīnaṃ apariyāpannakusalamārammaṇaṃ hoti .

Tathevākusalaṃ … pe … īritan ti sekhānaṃ pahīnāvasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇakāle , sekhaputhujjanānaṃ attano , paresaṃ vā santānappavattākusalasammasanakāle , akusalārammaṇikakusalābhiññāyaV2.16 parikammādikāle kāmāvacarakusalassa , attano , paresaṃ vā pavattaakusalānussaraṇādīsu rūpāvacarakusalassa , khīṇāsavānaṃ pahīnakilesapaccavekkhaṇaaññasantānagataakusalasammasanādikāle , pahīnakilesapaccavekkhaṇena tussanakāle , sabbesampi taṃtaṃjavanānaṃ purecarakāle ca kāmāvacarakiriyacittassa , kusalābhiññāya vuttanayena rūpāvacarakiriyacittassa , parāmāsaassādanābhinandanādivasena pavattiyaṃ akusalassa , uddhaccarahitakammārammaṇavasena akusalavipākasantīraṇassa , kāmāvacarajavanānaṃ anussaraṇakāle sabbampiM2.21 ekādasatadārammaṇavipākassāti evaṃ kāmāvacaravipākānanti evametesaṃ channaṃ rāsīnaṃ akusalamārammaṇaṃ hoti .

348-56.

Vipākārammaṇaṃ … pe … paccayoti sekhaputhujjanānaṃ vipākasammasanādikāle kāmāvacarakusalassa , vipākakkhandhānussaraṇādīsu rūpāvacarakusalassa , vuttanayeneva khīṇāsavānaṃ vipākasammasanādikāle , puthujjanakāle aniṭṭhavipākābhāvaṃ ārabbha tussanakāle , yathāvuttajavanānaṃ purecarakāle kāmāvacarakiriyacittassa , kusalesu vuttanayeneva rūpāvacarakiriyacittassa , vipākaṃ ārabbha tadārammaṇappavattiyaṃ vipākārammaṇikakammunā paṭisandhiṃ gaṇhantassa kammanimittavasena pavattiyañca kāmāvacaravipākassa , assādanābhinandanaparāmāsādivasena pavattiyaṃ akusalassāti evametesaṃ channaṃ rāsīnaṃ kāmāvacaravipākamārammaṇapaccayo hotīti .

Rūpāvacaravipākārammaṇepi imināva nayena yojanā kātabbā .

Kevalañhi taṃ kāmāvacaravipākānaṃ kiriyacittesu ca hasituppādassārammaṇaṃ na hotīti ayamettha viseso .

Lokuttaravipākassa kāmāvacarakusalakiriyānamārammaṇakkamo appamāṇārammaṇaniddese vuttanayena veditabbo .

Kāmāvacarakiriyacittassa kāmāvacarakusalādīnaṃ channaṃ rāsīnamārammaṇakkamo kusalārammaṇe vuttasadisova .

Kevalañhi ettha yadetaṃ khīṇāsavasantānasseva niyataṃ navavidhaṃ kiriyacittaṃ , taṃ parasantānappavattakusalākusalassa , sasantāneva sekhaputhujjanakāle anāgatārammaṇikaabhiññāya parikammādivasappavattakusalassa ārammaṇaṃ hoti .

VipākesuM2.22 ca paṭisandhibhavaṅgacutisaṅkhātānaṃ vipākānaṃ kammārammaṇavasena ārammaṇaṃ na hotīti ayameva viseso .

Rūpāvacarakiriyacittassa pañcannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇakkamo kusalārammaṇe vuttasadisova .

VisesopiV2.17 kāmāvacarakiriyārammaṇe vuttanayeneva veditabbo .

Āruppakiriyacittassāpi tesaṃ pañcannaṃ rāsīnaṃ gocarabhāvo vuttasadisova .

Āruppakiriyassa pana paṭhamatatiyaṃ dutiyacatutthasseva gocaro hoti .

357-8.

Evaṃ rūpanibbānavajjitamārammaṇaṃ dassetvā idāni rūpārammaṇaṃ , nibbānārammaṇañca dassetuṃ ‘‘ rūpaṃ catusamuṭṭhānan ’’ tiādi āraddhaṃ .

Rūpan ti aṭṭhavīsatividho bhūtopādāyabhedabhinno rūpakkhandho .

Kiñcāpi na sabbameva rūpaṃ paccekaṃ catusamuṭṭhānaṃ , samudito pana rūpakkhandho catūhi eva samuṭṭhānehi samuṭṭhātīti katvā vuttaṃ ‘‘ catusamuṭṭhānan ’’ ti .

Kāmapākakiriyassāti kāmāvacaravipākassa , kāmāvacarakiriyacittassa ca , tattha ca kāmāvacarakusalassa tāva vaṇṇadānādipuññakiriyakāle , vaṇṇādīnaṃ aniccādivasena sammasanakāle , abhiññāya parikammādikāle , akusalassa assādanābhinandanaparāmāsādikāle , abhiññādvayassa iddhividhabhūtassa suvaṇṇadubbaṇṇādirūpanimmānakāle , pubbenivāsānussatibhūtassa ‘‘ purimabhave evaṃvaṇṇo ahosin ’’ tiādinā anussaraṇakāle , dibbacakkhubhūtassa cavamānaupapajjamānasattānaṃ vaṇṇadassanakāle , dibbasotabhūtassa saddasavanakāle , anāgataṃsañāṇabhūtassa ‘‘ anāgate evaṃvaṇṇo bhavissāmī ’’ tiādinā jānanakāle , kāmāvacaravipākesu dvipañcaviññāṇasampaṭicchanadvayassa yathāyogaṃ rūpādivijānanakāle , sukhasantīraṇassa santīraṇatadārammaṇakāle , upekkhāsantīraṇadvayassa santīraṇatadārammaṇakammanimittagatinimittārammaṇakāleM2.23 , sahetukavipākassa kammanimittagatinimittārammaṇakāle , tadārammaṇakāle ca , kāmāvacarakiriyāsu pana kusale vuttanayānusārena aṭṭhamahākiriyacittassa ,‘‘ evarūpaṃ vaṇṇādimadāsin ’’ ti tussanakāle hasituppādassa , pañcadvāramanodvāresu voṭṭhabbanāvajjanakāle manodvārāvajjanassa , pañcadvāre āvajjanakāle pañcadvārāvajjanassa ca ārammaṇaṃ hotīti evaṃ catusamuṭṭhānikaṃ rūpaṃ channaṃ rāsīnamārammaṇaṃ hoti .

359-60.

Nibbānaṃ pana gotrabhuvodānakāle , nibbānārammaṇikaabhiññāya parikammādikāle ca kāmāvacaratihetukakusalassa , atītabhave sacchikatanirodhānussaraṇakaālādīsu rūpāvacarakusalassa , vuttanayeneva kāmarūpāvacarakiriyacittassa , maggaṭṭhānaṃ tadanantaraphalavaḷañjanaphalakālesu apariyāpannakusalavipākassa cāti evaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇaṃV2.18 hotīti dassetuṃ ‘‘ nibbānārammaṇan ’’ tiādi vuttaṃ .

Ubhayassāti kāmāvacararūpāvacaravasena duvidhassa .

361-2.

Nānappakārakan ti dvādasamaparicchede vakkhamānanayena nānāvidhappakāraṃ .

Navannaṃ … pe … paccayoti kāmāvacarakusalassa , akusalassa , hasituppādamanodhātuvajjitakāmāvacarakiriyacittānañceva dvinnaṃ abhiññācittānañca sabbāpi paññatti , rūpāvacarakusalavipākakiriyānaṃ kasiṇanimittādikā , paṭhamāruppakusalavipākakiriyānaṃ ākāsapaññatti , tatiyāruppakusalādīnaṃ tiṇṇaṃ abhāvapaññattīti evaṃ paññatti navannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hotīti .

363-5.

Evaṃ yo dhammo yassa dhammassa ārammaṇaṃ hoti , taṃ ekekuddhāravasena dassetvā idāni sabbe catubhūmakacittuppādeM2.24 chahi ārammaṇehi yojetvā dassetuṃ ‘‘ rūpārammaṇikā dve ’’ tiādi gāthāttayaṃ vuttaṃ .

Taṃ heṭṭhā vuttatthameva .

366-9.

‘‘ Paṭhamāruppakusalan ’’ tiādi pana heṭṭhā vuttanayampi arūpāvacarārammaṇesu arūpāvacaradhammānaṃ sekhāsekhavasena nānappakārato pavattiākāraṃ pakāsetuṃ vuttaṃ .

Kusalassāti sekhaputhujjanānaṃ dutiyāruppakusalassa .

Vipākassa pana khīṇāsavānaṃ pavattamānassāpi ārammaṇaṃ hoti tassa purimabhave kammanimittārammaṇattā .

Arūpabhave atisantabhāvena pavattamānaṃ bhavaṅgacittaṃ na bhāvanāya parisuddhaṃ upaṭṭhātīti āha ‘‘ paṭhamāruppapāko ’’ tiādi .

Paṭhamaṃ tu kiriyacittaṃ puññassa dutiyāruppacetaso ārammaṇaṃ na hoti , vipākassa dutiyāruppacetaso ārammaṇaṃ na hotīti sambandho .

Tattha khīṇāsavakāle kassaci kusalassa abhāvato ‘‘ na puññassā ’’ ti vuttaṃ .

Ākāsānañcāyatanakiriyāsamaṅgissa viññāṇañcāyatanavipākacittaṃ na pavattatīti ‘‘ na pākassā ’’ ti vuttaṃ .

Khīṇāsavassa diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ , nirodhasamāpajjanatthañca samāpattiyo samāpajjantassa paṭhamāruppakiriyacittaṃ dutiyassa ārammaṇaṃ hotīti āha ‘‘ paṭhamaṃ tu kriyācittan ’’ tiādi .

370-3.

‘‘ Dvidhā ’’ ti ca vatvā tameva duvidhataṃ , tividhatañca dassetuṃ ‘‘ kusalaṃ kusalassā ’’ ti ,‘‘ kriyassāpi kriyā hotī ’’ ti ca ādi vuttaṃ .

Taṃ vuttanayameva .

EvamevaV2.19 … pe … siyāti paṭhamāruppacitte vuttanayena sekhaputhujjanānaṃ dvidhā , khīṇāsavānañca tidhā ārammaṇaṃ bhavatīti attho .

374-5.

Yaṃ yaṃ gocaraṃ ārabbhāti rūpārūpanibbānapaññattīsu yaṃ yaṃ gocaraṃ ārabbha .

Ye yeti arūpadhammā .

YoM2.25 naroti yo gahaṭṭho , pabbajito vā māṇavo .

Kirāti anumatiyaṃ .

Tassa ‘‘ uttaratevā ’’ ti iminā sambandho .

Pāran ti avasānaṃ .

Taṃ imassa paramanipuṇagambhīranayasamaṅgitāya yāthāvato otarantehi akasirena tarituṃ asakkuṇeyyattā duppāpuṇeyyanti katvā āha ‘‘ duttaran ’’ ti .

Uttaran ti uttamaṃ .

Abhidhammāvatārassa hi uttamatāya tadekadesabhūtapārampi uttamameva hoti .

Soti so samuttiṇṇābhidhammāvatārapāro naro .

Uttarateva , na pana na sakkoti taṃ uttaritunti attho .

Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma

Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya

Ārammaṇavibhāganiddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

7. Sattamo paricchedo

Vipākacittappavattiniddesavaṇṇanā

376. Anantañāṇenāti anantārammaṇe pavattañāṇena .

Niraṅgaṇenāti ettha rāgādayo akusalā aṅganti etehi taṃsamaṅgino puggalā nihīnabhāvaṃ gacchantīti aṅgaṇāti vuccanti .

Yathāha –

‘‘ Rāgo aṅgaṇaṃ , doso aṅgaṇaṃ , moho aṅgaṇaṃ , pāpakānaṃ kho , āvuso , akusalānaṃ icchāvacarānaṃ adhivacanaṃ yadidaṃ aṅgaṇan ’’ ti ca ādi ( vibha .924).

AttanoV2.20 santāne sīlādiguṇe esī gavesīti guṇesī , tena guṇesinā .

Karuṇāyaṃ niyutto , sā assa atthīti vā kāruṇiko , tena kāruṇikena .

EtthaM2.26 ca ‘‘ anantañāṇenā ’’ ti iminā bhagavato sabbaññubhāvamāha ,‘‘ niraṅgaṇenā ’’ ti khīṇāsavabhāvaṃ ,‘‘ guṇesinā ’’ ti pubbacariyaṃ ,‘‘ kāruṇikenā ’’ ti mahākaruṇāsamaṅgibhāvaṃ .

Ettakena pana thomanena bhagavato vipākadesanāya niyyānikādibhāvaṃ dīpeti .

Asabbaññunā hi desitaṃ aniyyānikaṃ hoti , akhīṇāsavena desitaṃ na pākaṭaṃ , apuññavatā desitaṃ nappatiṭṭhāti , akāruṇikena vuttaṃ sukhadāyakaṃ na hoti .

Bhagavato pana sabbaññubhāvato tena desitaṃ niyyānikaṃ , khīṇāsavattā pākaṭaṃ , puññavantatāya patiṭṭhāti , mahākaruṇāsamaṅgitāya sukhadāyakanti .

Cittappabhavan ti vipākacittānaṃ uppattiṃ .

377-86.

Idāni vipākakathāya mātikāvasena aṭṭhakathāya ṭhapite dasappakāre dassetuṃ ‘‘ ekūnatiṃsa kammānī ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha yathāraddhāya vipākakathāya mūlakāraṇabhāvato ‘‘ ekūnatiṃsa kammānī ’’ ti paṭhamaṃ kammavavatthānaṃ kataṃ .

Kamme pana kathite vipākakathāya adhiṭṭhānabhūtā vipākāpi kathetabbāti ‘‘ pākā dvattiṃsa dassitā ’’ ti dutiyaṃ vipākavavatthānaṃ kataṃ .

Kammavipākānañca advāresu adissanato ‘‘ tīsu … pe … dissare ’’ ti tatiyaṃ kammadvāravipākadvārā vuttā .

Kammavipākānaṃ vacanappasaṅgeyeva ekasseva kammassa taṃ taṃ paccayamāgamma anekaphalanipphādanaṃ dassetuṃ ‘‘ kusalaṃ … pe … vividhaṃ phalan ’’ ti catutthaṃ kāmāvacarakusalassa pavattipaṭisandhīsu nānāphalanipphādanaṃ vuttaṃ .

Evaṃ vutte pana pavattipaṭisandhīnaṃ labbhamānavipākavasena vuttabhāvaṃ ajānantā –

‘‘ Tasseva kammassa vipākāvasesenā ’’ ti ;

‘‘ Ekaṃ pupphaṃ cajitvāna , asītikappakoṭiyo ;

Duggatiṃ nābhijānāmī ’’ ti .

ca –

EvamādivacanassaM2.27 byañjanacchāyāya atthaṃ gahetvā dinnapaṭisandhikāyapi cetanāya puna paṭisandhidānaṃ maññeyyunti ‘‘ ekāya … pe … pakāsitā ’’ ti pañcamaṃ ekena kammena ekissāyeva paṭisandhiyā nibbattanaṃ vuttaṃ .

Ekasmiṃ bhave nānākammassa vipākappavattiṃ suṇantā ‘‘ disvā kumāraṃ satapuññalakkhaṇan ’’ tiādivacanassa atthaṃ ajānantā ‘‘ nānākammena ekāvaV2.21 paṭisandhi hotī ’’ ti cinteyyunti ‘‘ nānā … pe … paṭisandhiyo ’’ ti chaṭṭhaṃ nānākammassa nānāpaṭisandhidānaṃ vuttaṃ .

Tathā vipaccantassa ca ekassa kammassa soḷasa vipākāni dvādasamaggo ahetukaṭṭhakampīti ayaṃ vipākavibhāgo hetubhedavasena hotīti dassanatthaṃ ‘‘ tihetukaṃ … pe … na ca hoti tihetukā ’’ ti sattamaṃ aṭṭhakathāya āgatahetukittanaṃ dassitaṃ .

Taṃ pana hetukittanaṃ ekekassa kammassa vipākavibhāgadassanatthanti .

Idāni tipiṭakacūḷanāga ttherassa , moravāpivāsimahādatta ttherassa , tipiṭakamahādhammarakkhita ttherassāti tiṇṇaṃ therānaṃ vādesu ‘‘ ekāya cetanāya dvādasa vipākāni ettheva dasakamaggo ahetukaṭṭhakampī ’’ ti āgatassa dutiyattheravādassa ,‘‘ ekāya cetanāya dasa vipākāni ettheva ahetukaṭṭhakampī ’’ ti āgatassa tatiyattherassa vādassa ca na sammāpatiṭṭhitattā suppatiṭṭhitassa paṭhamattheravādassa vasena dassetuṃ vipākesu asaṅkhārasasaṅkhāravidhānaṃ paccayabalena hoti , no kammabalenāti dīpanatthaṃ aṭṭhamaṃ ,‘‘ asaṅkhārasasaṅkhāran ’’ tiādinā kammena saha asamānampi katvā saṅkhārabhedo vutto .

Kammassa somanassupekkhāsahagatabhāvepi ārammaṇavaseneva vipākavedanāya parivattanaṃ dassetuṃ ‘‘ ārammaṇena … pe … parivattanan ’’ ti navamaṃ ārammaṇena vedanāparivattanaṃ vuttaṃ .

Kammavasena ceva ārammaṇavasena ca aniyatassa tadārammaṇassa javanavasena niyamadassanatthaṃ ‘‘ tadārammaṇa … pe … niyāmitan ’’ ti dasamaṃ javanena tadārammaṇaniyamo vuttoti .

EkūnatiṃsaM2.28 kammānīti kusalākusalavasena vīsati parittāni , nava mahaggatānīti ekūnatiṃsa kammāni .

Yasmā panesā vaṭṭavasena vipākakathā , tasmā lokuttarakusalaṃ vajjetvā ekūnatiṃseva kammāni vuttāni .

Evaṃ ‘‘ pākā dvattiṃsā ’’ ti etthāpi tevīsati parittā , nava mahaggatāti pākā dvattiṃsa .

Tīsu dvāresūti kāyavacīmanodvāravasena tīsu kammadvāresu .

Kammadvāravavatthānaṃ heṭṭhā saṅkhepato dassitameva .

Vitthārato panetaṃ aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaṭṭhakathāya ( dha . sa . aṭṭha .1 kāyakammadvāra ), taṃsaṃvaṇṇanādito ca gahetabbaṃ .

Kāmaṃ kammānipi chasu dvāresu pavattanti , pañcadvārappavattāni pana avipākāni , manodvāradvārattayavasena bhinnānaṃ vipākadāyakānameva saṅgaṇhanatthaṃ ‘‘ tīsu dvāresū ’’ ti vuttaṃ .

Chasūti cakkhudvārādīni pañca , manodvārañcāti chasu vipākadvāresu .

Taṃ taṃ paccayamāgammāti kālasampadādikaṃ taṃ taṃ paccayamāgamma .

Tenāhu porāṇā –

‘‘ KālopadhippayogānaṃV2.22 , gatiyā ca yathārahaṃ ;

Sampattiñca vipattiñca , kammamāgamma paccatī ’’ ti .

Atha vā taṃ taṃ paccayan ti somanassādihetubhūtaṃ taṃ taṃ sahakāripaccayaṃ .

Vividhaṃ phalan ti somanassupekkhāsahagatasahetukāhetukaasaṅkhārasasaṅkhāravasena nānappakāraphalaṃ .

Ekāya cetanāyāti upapajjavedanīyabhūtāya , aparāpariyavedanīyabhūtāya vā ekāya cetanāya .

Diṭṭhadhammavedanīyabhūtā pana pavattivipākameva nibbatteti , no paṭisandhiṃ .

Kiñcāpi ‘‘ tihetukan ’’ ti avisesena vuttaṃ , ukkaṭṭhameva pana tihetukakammaṃ tihetukavipākaṃ deti , tathā duhetukampiM2.29 ukkaṭṭhameva duhetukavipākaṃ deti .

Omakaṃ pana tihetukakammaṃ duhetukukkaṭṭhasadisaṃ , duhetukāhetukameva vipākaṃ deti .

Tathā duhetukampi ahetukameva vipākaṃ detīti .

Ukkaṭṭhomakavibhāgo ca panesa kusalākusalaparivāralābhato , āsevanavippaṭisārappavattiyā vā daṭṭhabbo .

Yañhi kammaṃ attano pavattikāle purimapacchābhāgappavattehi kusaladhammehi parivāritaṃ , pacchā vā āsevanalābhena samudāciṇṇaṃ , taṃ ukkaṭṭhaṃ .

Yaṃ pana karaṇakāle akusaladhammehi parivāritaṃ , pacchā vā ‘‘ dukkaṭaṃ mayā ’’ ti vippaṭisāruppādanena paribhāvitaṃ , taṃ omakaṃ nāma hoti .

Athettha yathāvuttavidhānaṃ kiṃ paṭisandhipavattīnaṃ avisesena , udāhu pavattivasenevāti ce ?

Pavattivaseneva , paṭisandhiyaṃ pana ayaṃ visesoti dassento āha ‘‘ tihetukenā ’’ tiādi .

Etthāpi tihetukukkaṭṭhakammeneva tihetukapaṭisandhi hoti , omakena pana duhetukukkaṭṭhena ca duhetukā paṭisandhi , duhetukomakena pana ahetukāvāti ayaṃ viseso veditabbo .

Yasmā panettha ñāṇaṃ jaccandhādivipattinimittassa mohassa , sabbākusalassa vā paṭipakkhaṃ , tasmā taṃsampayuttaṃ kammaṃ jaccandhādivipattipaccayaṃ na hotīti tihetukaṃ atidubbalampi samānaṃ duhetukapaṭisandhimeva ākaḍḍhati , nāhetukanti āha ‘‘ na ca hoti ahetukā ’’ ti .

Yasmā paṭisambhidāmagge sugatiyaṃ jaccandhabadhirādivipattiyā ahetukūpapattiṃ vajjetvā gatisampattiyā ahetukūpapattiṃ dassentena dhammasenāpatinā –

‘‘ Gatisampattiyā ñāṇasampayutte aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti , gatisampattiyāV2.23 ñāṇasampayutte katamesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti ?

Kusalassa kammassa javanakkhaṇe tayo hetū kusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayāM2.30 honti , tena vuccati kusalamūlapaccayāpi saṅkhārā .

Nikantikkhaṇe dve hetū akusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti , tena vuccati akusalamūlapaccayāpi saṅkhārā .

Paṭisandhikkhaṇe tayo hetū abyākatā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti , tena vuccati nāmarūpapaccayāpi viññāṇaṃ , viññāṇapaccayāpi nāmarūpan ’’ ti ( paṭi . ma .1.231-232)–

Evaṃ javanakkhaṇe tiṇṇaṃ hetūnaṃ paccayā ñāṇasampayuttavipākuppatti vuttā , na pana ‘‘ javanakkhaṇe dvinnaṃ hetūnaṃ paccayā ’’ ti , tasmā tihetukakammeneva tihetukapaṭisandhi hoti , na duhetukenāti āha ‘‘ duhetukena … pe … na ca hoti tihetukā ’’ ti .

Yadi hi duhetukakammena tihetukapaṭisandhi siyā , yathā ‘‘ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hotī ’’ ti vatvā tassa vibhaṅgo kato , evaṃ ‘‘ gatisampattiyā ñāṇasampayutte sattannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti .

Gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ sattannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti ?

Kusalassa kammassa javanakkhaṇe dve hetū kusalā tasmiṃ khaṇe … pe … saṅkhārā , nikantikkhaṇe dve hetū akusalā tasmiṃ khaṇe … pe … saṅkhārā , paṭisandhikkhaṇe tayo hetū abyākatā tasmiṃ khaṇe … pe … nāmarūpan ’’ ti sattannaṃ hetūnaṃ paccayā ñāṇasampayuttūpapattiṃ vatvā tassa vibhaṅgo kātabbo siyā , na ca panevaṃ atthi , tasmā viññāyati ‘‘ duhetukakammena tihetukapaṭisandhi na hotī ’’ ti .

Yadi evaṃ –

‘‘ Gatisampattiyā ñāṇavippayutte channaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti .

Gatisampattiyā ñāṇavippayutte katamesaṃ … pe …M2.31 hoti ?

Kusalassa kammassa javanakkhaṇe dve hetū kusalā tasmiṃ khaṇe … pe … saṅkhārā .

Nikantikkhaṇe dve hetū akusalā tasmiṃ khaṇe … pe … saṅkhārā .

Paṭisandhikkhaṇe dve hetū abyākatā tasmiṃ khaṇe … pe … nāmarūpan ’’ ti –

EvaṃV2.24 duhetukakammena duhetukūpapattiṃ uddharitvā ‘‘ gatisampattiyā ñāṇavippayutte sattannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti .

Gatisampattiyā ñāṇavippayutte katamesaṃ sattannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti ?

Kusalassa kammassa javanakkhaṇe tayo hetū kusalā tasmiṃ khaṇe … pe … saṅkhārā .

Nikantikkhaṇe dve hetū akusalā tasmiṃ khaṇe … pe … saṅkhārā .

Paṭisandhikkhaṇe dve hetū abyākatā tasmiṃ khaṇe … pe … nāmarūpan ’’ ti evaṃ tihetukakammena duhetukapaṭisandhiyāpi anuddhaṭattā sāpi na hotīti ce ?

No na hoti , duhetukomakakammena ahetukapaṭisandhiyā viya tihetukomakena duhetukapaṭisandhiyāva dātabbattā , kammasarikkhakavipākadassanatthaṃ pana mahātherena pāṭho sāvaseso kato .

Yadi evaṃ purimavuttehi idaṃ samānaṃ kammasarikkhakatābhāvatoti duhetukakammena tihetukapaṭisandhi na uddhaṭā , na pana alabbhanatoti ?

Taṃ na , akusalakammassa alobhasampayogābhāvato , alobhaphaluppādane viya ñāṇavippayuttassa ñāṇaphaluppādane asamatthabhāvato .

Paññābalasampayogato hi taṃñāṇaphaluppādane samatthaṃ hoti .

Etthāha – kiṃ panetaṃ kammameva paṭisandhiṃ dentaṃ attanā sadisavedanameva deti , udāhu visadisavedanampīti ?

Duhetukomakameva visadisavedanaṃ deti , itaraṃ pana sadisavedanamevaM2.32 .

Tathā hi papañcasūdaniyā majjhimaṭṭhakathāya mahākammavibhaṅgasutte sukhavedanīyādikammavaṇṇanāya –

‘‘ Kāmāvacarakusalato somanassasahagatacittasampayuttā catasso cetanā , rūpāvacarakusalato catukkajjhānacetanāti evaṃ paṭisandhipavattesu sukhavedanāya jananato sukhavedanīyaṃ kammaṃ nāma .

Kāmāvacarañcettha paṭisandhiyaṃyeva ekantena sukhaṃ janeti , pavatte pana iṭṭhamajjhattārammaṇe adukkhamasukhampi .

‘‘ Akusalacetanā pavatte kāyadvārappavattadukkhassa jananato dukkhavedanīyaṃ kammaṃ nāma .

‘‘ Kāmāvacarakusalato pana upekkhāsahagatacittasampayuttā catasso cetanā , rūpāvacarakusalato catutthajjhānacetanāti evaṃ paṭisandhipavattesu tatiyavedanāya jananato adukkhamasukhavedanīyaṃV2.25 kammaṃ nāma .

Ettha ca ‘‘ kāmāvacaraṃ paṭisandhiyaṃyeva ekantena adukkhamasukhaṃ janeti , pavatte iṭṭhārammaṇe sukhampī ’’ ti ( ma . ni . aṭṭha .3.300)–

Vuttaṃ .

Nanu ca ‘‘ ārammaṇena hoteva , vedanāparivattanan ’’ ti vacanato ārammaṇavasena vedanāniyamo hoti , na ca somanassasahagatakammena paṭisandhiṃ gaṇhantassa iṭṭhārammaṇameva kammanimittādikamāpāthamāgacchatīti niyamo atthi , upekkhāsahagatakammena vā iṭṭhamajjhattārammaṇanti na sakkā vattuṃ , tasmā kathaṃ kammavaseneva vedanāniyamoti ?

Vuccate – iṭṭhādiārammaṇampi āpāthamāgacchantaṃ kammabaleneva āgacchatīti somanassasahagatakammena paṭisandhiggahaṇakāle tassa balena iṭṭhārammaṇamāpāthamāgacchati , upekkhāsahagatakammenaM2.33 iṭṭhamajjhattārammaṇanti na na sakkā vattuṃ , tasmā kammavasena paṭisandhiyā ārammaṇaniyamo , ārammaṇavasena vedanāniyamoti .

Apica ‘‘ ārammaṇena hoteva , vedanāparivattanan ’’ ti idaṃ tadārammaṇaṃ sandhāya vuttanti na tena paṭisandhiyā kammasarikkhakavedanābhāvo paṭikkhipituṃ sakkā , duhetukomakaṃ pana somanassasahagatampi attano nihīnatāya duhetukaphaluppādane asamatthattā , ahetukāya ca attanā sadisavedanāya paṭisandhiyā asambhavato upekkhāsahagatapaṭisandhiyā anurūpato iṭṭhamajjhattārammaṇamupaṭṭhapetvā tadārammaṇaṃ upekkhāsahagatameva paṭisandhiṃ deti .

Nanu ca ‘‘ pacchimabhavikamahābodhisattānaṃ mettāpubbabhāgaṃ somanassakammaṃ paṭisandhiṃ detī ’’ ti aṭṭhakathāsu vuttaṃ , mahāsivatthero ca upekkhāsahagatañāṇasampayuttaasaṅkhārikavipākacittena paṭisandhiṃ icchati .

Vuttañhi tena ‘‘ somanassasahagatato upekkhāsahagataṃ balavataraṃ , tena paṭisandhiṃ gaṇhanti , tena gahitapaṭisandhikā hi mahajjhāsayā honti tipiṭakacūḷanāgatthero viyā ’’ ti , tasmā somanassasahagatakusalato upekkhāsahagatapaṭisandhipi labbhati yathā ca , evaṃ tathā upekkhāsahagatato somanassasahagatāpīti kathaṃ kammasadisavedanā paṭisandhīti ?

Etthāpi ca kammampi upekkhāsahagatamevāti therassa adhippāyo siyāti sakkā vattuṃ .

Apicāyaṃ vādo mahāaṭṭhakathāyaṃ paṭikkhittova .

Tathā hi vuttaṃ saṅgahakārehi ‘‘ aṭṭhakathāyaṃ pana ayaṃ therassa manoratho , natthi etan ’’ ti paṭikkhipitvā sabbaññubodhisattānaṃ hitūpacāro balavā hoti , tasmā mettāpubbabhāgakāmāvacarakusalavipākasomanassasahagatatihetukaasaṅkhārikacittena paṭisandhiṃ gaṇhantītiV2.26 vuttanti , tasmā paṭikkhittavādaṃM2.34 gahetvā na sakkā aṭṭhakathāvacanaṃ cāletunti sampaṭicchitabbamevetaṃ kammasadisavedanā paṭisandhīti .

Asampaṭicchantehi vā aṭṭhakathāya adhippāyo sādhukaṃ kathetabboti .

Asaṅkhāran ti asaṅkhārikakammaṃ .

Asaṅkhāraṃ sasaṅkhārampi phalaṃ detīti sambandho .

Ārammaṇenāti iṭṭhādiārammaṇena .

Vedanāparivattanan ti tassa tassa ārammaṇassa anurūpato somanassādivedanāya parivattanaṃ , kusalavipākasantīraṇatadārammaṇāni sandhāya cetaṃ vuttaṃ .

Tāni hi iṭṭhārammaṇe somanassasahagatāni , iṭṭhamajjhatte upekkhāsahagatāni .

Akusalavipākaṃ pana santīraṇatadārammaṇaṃ aniṭṭhe , aniṭṭhamajjhatte ca ārammaṇe upekkhāsahagatameva .

Na hi tassa ārammaṇavasena vedanābhedo atthi , heṭṭhā vuttanayena dvīsupi upekkhāsahagatameva .

Dvipañcaviññāṇasampaṭicchanesu ca ṭhapetvā kāyaviññāṇadvayaṃ sesāni iṭṭhādīsu sabbattha heṭṭhā vuttakāraṇavaseneva upekkhāsahagatāni , tathā kāyaviññāṇaṃ iṭṭhādīsu sukhasahagataṃ , aniṭṭhādīsu dukkhasahagatanti .

Javanena niyamitaṃ aṭṭhakathāyanti adhippāyo .

Hetuniyamanameva cettha javanavasena hoti vedanābhedassa ārammaṇeneva , saṅkhārabhedassa ca paccayavaseneva niyamitattā .

Ettha ca akusalavipākānaṃ vibhāgābhāvato kusalavipākatadārammaṇānameva ārammaṇajavanapaccayavasena niyamanaṃ hoti .

Taṃ pana sarūpato evaṃ veditabbaṃ – tihetukukkaṭṭhakammena hi tadārammaṇaṃ pavattamānaṃ kammavasena niyamābhāvato sabbesupi kusalavipākatadārammaṇesu sampattesu ārammaṇajavanapaccayavasena , ārammaṇajavanavaseneva vā niyataṃ ekameva uppajjati .

Kathaṃ ?

Tadārammaṇesu hi ārammaṇavasena vedanāniyamo hoti , javanavasena hetuniyamoM2.35 , paccayavasena saṅkhāraniyamo .

Ahetukesu pana saṅkhārabhedābhāvato paccayavasena niyamanaṃ natthi .

Tattha ārammaṇena vedanāniyamanaṃ heṭṭhā vuttanayena veditabbaṃ .

Javanavasena hetuniyamane pana kammasarikkhakahetuvasena tihetukāni duhetukāni ahetukānīti tīṇi javanāni veditabbāni .

Tattha kammasarikkhakahetuvasena tihetukajavanāni nāma kāmāvacarakusalakiriyāsu ñāṇasampayuttajavanāni , duhetukajavanāni nāma ñāṇavippayuttajavanāni , ahetukāni nāma akusalajavanāni ceva kiriyāhetukajavanañca .

Akusalajavanānipi hi kusalakammasarikkhakahetuvasena ahetukāni kusalahetūnaṃ tesu abhāvato .

TatthaV2.27 kammassa javanasadisatadārammaṇābhinipphādanasāmatthiye sati tihetukajavane javite tihetukatadārammaṇaṃ hoti , duhetukajavane javite duhetukatadārammaṇaṃ , ahetukajavane javite ahetukatadārammaṇaṃ hotīti .

Evaṃ javanavasena hetuniyamanaṃ daṭṭhabbaṃ .

Kathaṃ paccayavasena saṅkhāraniyamoti ?

Kālasampadādīnaṃ , utusampadādīnañca paccayānaṃ balavabhāve sati asaṅkhārikatadārammaṇaṃ hoti , dubbalabhāve sasaṅkhārikaṃ .

Ahetukatadārammaṇassa pana paccayavasena niyamo natthi , tasmā yadi iṭṭhārammaṇaṃ hoti , tadā upekkhāsahagataṃ tadārammaṇaṃ paṭibāhitvā somanassasahagatatadārammaṇameva hoti .

Somanassasahagatatadārammaṇesupi aniyamena ārammaṇavasena sabbesu sampattesu javanassa tihetukabhāve duhetukāhetuke paṭibāhitvā tihetukameva tadārammaṇaṃ hoti .

Tihetukatadārammaṇesupi aniyamena javanavasena sabbesu sampattesu paccayassa balavabhāve sati sasaṅkhārikatadārammaṇaṃ paṭibāhitvā asaṅkhārikamevaM2.36 tadārammaṇaṃ hoti .

Eteneva nayena sesaṃ tadārammaṇampi taṃtaṃjavanānurūpato niyamanaṃ daṭṭhabbaṃ .

Ahetukatadārammaṇaṃ pana paccayaṃ anapekkhitvā ārammaṇavasena ceva javanavasena ca niyamanaṃ hoti .

Idamettha yebhuyyappavattivasena niyamanaṃ .

Kadāci pana ārammaṇavasena , paccayavasena , paricitavasena ca tadārammaṇaniyamo hoti .

Tattha ārammaṇavasena ceva paccayavasena ca niyamanaṃ heṭṭhā vuttanayameva .

Paricitavasena pana niyamane yebhuyyena tihetukakusalappavattiyā tesu paricitassa kadāci duhetuke , ahetuke vā javane javite paricayavasena tihetukatadārammaṇameva hoti .

Yebhuyyena ca duhetukajavanappavattiyā tattha paricitassa kadāci tihetuke , ahetuke vā javane javite paricayavasena duhetukatadārammaṇameva hoti .

Tatheva akusalesu paricitassa kadāci tihetukaduhetukesupi javanesu javitesu paricayavasena ahetukatadārammaṇameva hotīti .

Evañca katvā paṭṭhāne –

‘‘ Kusalākusale niruddhe sahetuko vipāko tadārammaṇatā uppajjati , sahetuke khandhe aniccato dukkhato anattato vipassati , kusalākusale niruddhe ahetuko vipāko tadārammaṇatā uppajjatī ’’ ti –

Avisesena akusalajavanānantarampi sahetukatadārammaṇaṃ , tihetukajavanānantarañca ahetukatadārammaṇaṃ vuttaṃ .

Tihetukomakena , pana duhetukukkaṭṭhena ca kammena tadārammaṇappavattiyaṃM2.37V2.28 kammassa tihetukavipākadāne asamatthatāya tihetukajavanepi javite duhetukatadārammaṇameva hoti .

Sesaṃ vuttanayameva .

Duhetukomakena pana kammena tadārammaṇappavattiyaṃ kammassa sahetukatadārammaṇanibbattane asamatthatāya sahetukajavanepi javite ahetukatadārammaṇameva hoti .

Sesaṃ vuttanayameva .

387-91.

Tulyena pākacittenāti somanassasahagatañāṇasampayuttaasaṅkhārikena mahāvipākacittena .

Balavārammaṇeti atimahantārammaṇe .

Catubbidhañhi ārammaṇaṃ atimahantaṃ mahantaṃ parittaṃ atiparittanti .

Vuttañca –

‘‘ Tathā hi visayaṃ āhu , catudhā ettha paṇḍitā ;

Mahantātimahantato , parittātiparittato ’’ ti .

Atimahantādibhāvo cassa āpāthagatakāle uppajjanakacittakkhaṇavasena veditabbo .

Tathā hi āpāthagatakkhaṇato paṭṭhāya yāva soḷasacittakkhaṇā , tāva vijjamānāyukaārammaṇaṃ atimahantaṃ nāma .

Pannarasacuddasacittakkhaṇāyukaṃ mahantaṃ nāma .

Terasacittakkhaṇato paṭṭhāya aṭṭhacittakkhaṇāyukaṃ parittaṃ nāma .

Tato paraṃ atiparittaṃ nāma .

Tattha atimahantārammaṇe tadārammaṇapariyosānāni vīthicittāni uppajjanti .

Mahante javanapariyosānāni , natthi tadārammaṇuppādo .

Paritte javanampi na uppajjati , santīraṇānantaraṃ voṭṭhabbanameva dvattikkhattuṃ pavattati .

Atiparitte bhavaṅgacalanamattameva .

Kathaṃ ?

Atimahante hi ārammaṇe pañcadvāresu yathānurūpaṃ aññatarasmiṃ dvāre āpāthagate pasādaghaṭṭanānubhāvena hadayavatthusannissitā bhavaṅgasantati vocchijjati , vocchijjamānā ca sahasā na occhijjati .

Yathā pana vegena dhāvanto puriso antarā ṭhātukāmopi ekadvepadavāre atikkamitvāva ṭhātuṃ sakkoti , na pana ṭhātukāmatāyaM2.38 saddhiṃyeva , evameva dīpasikhā viya , gaṅgāsoto viya , vegena javamānā bhavaṅgasantati antarā occhijjamānāpi pasādaghaṭṭanato paraṃ dvattikkhattuṃ uppajjitvāva occhijjati .

Tattha paṭhamacittaṃ bhavaṅgasantatiyā calanākārena uppajjanato bhavaṅgacalanaṃ nāma , dutiyaṃ upacchijjanavasena uppajjanato bhavaṅgupacchedo nāma .

Calana ñcettha visadisacittassa upanissayabhāvagamanaṃ .

Vuttañca –

‘‘ ĀrammaṇantarāpātheV2.29 , dvikkhattuṃ calite mano ;

Cittantarassa hetuttaṃ , yānaṃ calanamīritan ’’ ti .

Yadi evaṃ dutiyassapi taṃ atthīti tampi bhavaṅgacalanamicceva vattabbanti ?

Saccaṃ , bhavaṅgassa pana upacchijjanavasena pavattivisesaṃ gahetvā purimassa nāmato visadisanāmaṃ kātuṃ ‘‘ bhavaṅgupacchedo ’’ ti vuccatīti .

Nanu ca rūpādīhi pasāde ghaṭṭite pasādanissitasseva calanaṃ yuttaṃ , kathaṃ pana hadayavatthusannissitāya bhavaṅgasantatiyā calananti ?

Santativasena ekābaddhattā .

Yathā hi bheriyā ekasmiṃ tale ṭhitasakkharāya makkhikāya nipannāya aparasmiṃ tale daṇḍādinā pahaṭe anukkamena bhericammavarattādīnaṃ calanena sakkharāya calitāya makkhikāya palāyanaṃ hoti , evameva rūpādimhi pasāde ghaṭṭite tannissayesu mahābhūtesu calitesu anukkamena taṃsambandhānaṃ sesarūpānampi calanena hadayavatthumhi calite tannissitassa bhavaṅgassa calanākārena pavatti hoti .

Vuttañca –

‘‘ Ghaṭṭite aññavatthumhi , aññanissitakampanaṃ ;

Ekābaddhena hotīti , sakkharopamayā vade ’’ ti .( sa . sa .176);

Evaṃ bhavaṅgacalanabhavaṅgupacchedesu uppajjitvā niruddhesu ‘‘ kiṃ nāmetan ’’ ti vadantī viya vīthicittāni ārammaṇābhimukhaṃ paṭipādentīM2.39 kiriyāmanodhātu uppajjati , tassānantaraṃ yathārahaṃ dassanādikiccaṃ sādhayamānā pañcaviññāṇadhātūsu aññatarā uppajjati , tadanantaraṃ tāya gahitamevārammaṇaṃ sampaṭicchamānā vipākāhetukamanodhātu uppajjati , tadanantaraṃ tadevārammaṇaṃ santīrayamānā vipākāhetukamanoviññāṇadhātu uppajjati , tadanantaraṃ tamevārammaṇaṃ vavatthāpayamānā kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu uppajjati , tadanantaraṃ kāmāvacarakusalākusalakiriyajavanesu yaṃ kiñci laddhapaccayaṃ tadevārammaṇaṃ ārabbha javanaṃ hutvā yebhuyyena sattakkhattuṃ javati , tadanantaraṃ ekādasatadārammaṇacittesu aññataraṃ kammaṃ ārammaṇaṃ javanaṃ paccayo paricitatāti imesaṃ anurūpavasena dvikkhattuṃ uppajjati , tadanantaraṃ bhavaṅgapāto hoti .

Idha ṭhatvā imissā cittaparamparāya sukhaggahaṇatthaṃ ambopamā veditabbā .

Kathaṃ ?

Eko kira puriso phalitambarukkhassa heṭṭhā sasīsaṃ pārupitvā nipanno niddāyati , athekaṃ ambapakkaṃ vaṇṭatoV2.30 muccitvā tassa kaṇṇasakkhaliṃ puñchamānaṃ viya ‘‘ ṭhan ’’ ti bhūmiyaṃ patati , so tassa saddena pabujjhitvā sīsato vatthaṃ apanetvā cakkhuṃ ummīletvā olokesi , tato hatthaṃ pasāretvā phalaṃ gahetvā madditvā upasiṅghitvā pakkabhāvaṃ ñatvā paribhuñjitvā mukhagataṃ saha semhena assādetvā puna tatheva niddāyati .

Tattha tassa purisassa ambarukkhamūle niddāyanakālo viya bhavaṅgasamaṅgikālo , ambapakkassa patitakālo viya ārammaṇassa pasādaghaṭṭanakālo , patanasaddena pabuddhakālo viya manodhātuyā bhavaṅgassa āvaṭṭitakālo , ummīletvā olokitakālo viya cakkhuviññāṇassa dassanakiccaṃ sādhanakālo , hatthaṃ pasāretvā gahitakālo viya vipākamanodhātuyā ārammaṇasampaṭicchanakālo , gahetvā madditakāloM2.40 viya vipākamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa santīritakālo , upasiṅghitakālo viya kiriyāmanoviññāṇadhātuyā vavatthāpitakālo , paribhuttakālo viya javanassa ārammaṇarasaanubhavitakālo , mukhagataṃ saha semhena assāditakālo viya tadārammaṇassa javanena anubhūtārammaṇaanubhavanakālo , puna niddāyanaṃ viya puna bhavaṅgakāloti evamettha upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ .

Ayaṃ pana upamā kiṃ dīpeti ?

Ārammaṇassa pasādaghaṭṭanameva kiccaṃ , kiriyāmanodhātuyā bhavaṅgāvaṭṭanameva kiccaṃ , pañcaviññāṇadhātūnaṃ dassanādikameva kiccaṃ , vipākamanoviññāṇadhātuyā sampaṭicchanameva kiccaṃ , vipākamanoviññāṇadhātuyā santīraṇameva kiccaṃ , kiriyāmanoviññāṇadhātuyā vavatthāpanameva kiccaṃ , javanasseva pana ārammaṇarasānubhavanaṃ tadārammaṇassa etena anubhūtasseva anubhavananti evaṃ kiccavasena dhammānaṃ aññamaññāsaṃkiṇṇataṃ dīpeti , evaṃ pavattamānaṃ pana cittaṃ ‘‘ tvaṃ āvajjanaṃ nāma hohi , tvaṃ dassanādīsu aññataraṃ , tvaṃ sampaṭicchanaṃ nāmā ’’ tiādinā niyuñjake kārake asatipi cittaniyāmavaseneva pavattatīti veditabbaṃ .

Taṃ pana cittaniyāmaṃ saddhiṃ utuniyāmādīhi paricchedāvasāne vakkhati .

Ayaṃ tāva atimahantārammaṇe cittappavattivibhāvanā .

Mahantārammaṇe pana tadārammaṇuppādassa abhāvato tasmiṃ āpāthagate vuttanayena javanapariyosānesu vīthicittesu uppannesu bhavaṅgapātova hoti , ārammaṇassa pana parikkhīṇāyukattā ekacittakkhaṇikappamāṇepi vā āyumhi sati samāsannamaraṇo viya puriso dubbalabhāvato tadārammaṇaṃ nuppajjati .

Apica tadārammaṇamuppajjantaṃ niyamato dvikkhattumeva uppajjati , na ekavāraṃ .

Ekacittakkhaṇāvasiṭṭhe ca ārammaṇe ekasmiṃ tadārammaṇe uppannesuM2.41 dutiyassaV2.31 uppajjanakāle tassa niruddhattā nuppajjati .

Na hi dvīsu tadārammaṇesu ekaṃ paccuppannārammaṇaṃ , ekaṃ atītārammaṇaṃ hoti , tasmā dutiyassa anuppattiyā paṭhamampi nuppajjatīti .

Majjhimaṭṭhakathāyaṃ pana sakimpi tadārammaṇassa pavatti vuttā .

Paramatthavinicchayepi ca tameva vādaṃ sampaṭicchitvā ‘‘ sakiṃ dve vā tadālamban ’’ ti ( parama . vi .116) vuttaṃ .

Abhidhammaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ cittappavattigaṇanāyaṃ sabbavāresu dve eva cittavārāni āgatānī ’’ ti vatvā taṃ na sampaṭicchitaṃ , tasmā mahantārammaṇe javanāvasāne bhavaṅgapātova hoti , natthi tadārammaṇuppādo , ayañca tadārammaṇehi tucchatāya ‘‘ moghavāro ’’ ti vuccati .

Parittārammaṇe javanuppādassapi abhāvato santīraṇāvasānesu vīthicittesu uppannesu tadanantaraṃ voṭṭhabbanameva āsevanaṃ labhitvā javanaṭṭhāne ṭhatvā dvikkhattuṃ pavattati , tato bhavaṅgapāto hoti .

Voṭṭhabbanaṃ pana appatvā antarā cakkhuviññāṇādikaṃ patvā nivattissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati .

Javanaṃ pana ārammaṇassa appāyukabhāvena paridubbalattā nuppajjati .

Tañhi uppajjamānaṃ sattacittakkhaṇāyukeyeva uppajjati , katipayacittakkhaṇāyuke pana paṭhamajavanameva nuppajjati .

Tadanuppattiyañhi itarānipi nuppajjanti , tasmā parittārammaṇe natthi javanuppādoti ayaṃ dutiyo moghavāro aṭṭhakathāya vutto .

Ṭīkākāro pana tathā asampaṭicchitvā aññathā dutiyamoghavāraṃ pakappeti .

Vuttañhi tena tīsu moghavāresu dutiyamoghavāro upaparikkhitvā gahetabbo .

Yadi hi anulome vedanāttike paṭiccavārādīsu ‘‘ āsevanapaccayā na magge dve , namaggapaccayā āsevane dve ’’ ti ca vuttaṃ siyā , sopi moghavāro labbheyya .

Yadi ca voṭṭhabbanampi āsevanapaccayoM2.42 siyā , kusalākusalānampi siyā .

Na hi āsevanapaccayaṃ laddhuṃ yuttassa āsevanapaccayabhāvī dhammo āsevanapaccayo hotīti avutto atthi .

Voṭṭhabbanassa pana kusalākusalānaṃ āsevanapaccayabhāvo na vutto .

‘‘ Kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati nāsevanapaccayā .

Akusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjati nāsevanapaccayā ’’ ti vacanato paṭikkhittova .

Athāpi siyā ‘‘ asamānavedanānaṃ vasenevaṃ vuttan ’’ ti , evampi yathā ‘‘ āvajjanā kusalānaṃ khandhānaṃ , akusalānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.417) vuttaṃ , evaṃ ‘‘ āsevanapaccayena paccayo ’’ tipi vattabbaṃ siyā .

Jātibhedā na vuttanti ce ,‘‘ bhūmibhinnassa kāmāvacarassa rūpāvacarādīnaṃV2.32 āsevanapaccayabhāvo viya jātibhinnassapi bhaveyyā ’’ ti vattabbo eva siyā , abhinnajātikassa ca vasena yathā ‘‘ āvajjanā sahetukānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo ’’ ti vuttaṃ , evaṃ ‘‘ āsevanapaccayena paccayo ’’ tipi vattabbaṃ siyā , na tu vuttaṃ , tasmā vedanāttikepi saṃkhittāya gaṇanāya ‘‘ āsevanapaccayā namagge ekaṃ , namaggapaccayā āsevane ekan ’’ ti evaṃ gaṇanāya niddhāriyamānāya voṭṭhabbanassa āsevanapaccayattābhāvā yathāvuttappakāro dutiyo moghavāro vīmaṃsitvā gahetabbo .

Voṭṭhabbanaṃ pana vīthivipākasantatiyā āvaṭṭanato ‘‘ āvajjanā ’’ icceva vuttaṃ .

Tato visadisassa javanassa karaṇato manasikāro ca .

Evañca katvā paṭṭhāne ‘‘ voṭṭhabbanaṃ kusalānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo ’’ tiādi na vuttaṃ ,‘‘ āvajjanā ’’ icceva vuttaṃ , tasmā voṭṭhabbanato catunnaṃ vā pañcannaṃ vā javanānaṃ ārammaṇapurejātaṃ bhavituṃ asakkontaṃ rūpādiāvajjanādīnaṃ paccayoM2.43 bhavituṃ na sakkoti , ayametassa sabhāvoti javanāpāripūriyā dutiyo moghavāro dassetuṃ yutto siyāti .

Ayañhi ācariyassa adhippāyo – yadi voṭṭhabbanampi āsevanapaccayo siyā , yathā ‘‘ sukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭicca sukhāya vedanāya sampayutto dhammo uppajjati āsevanapaccayā namaggapaccayā ’’ ti anulomapaccaniye , paccaniyānulome ca ‘‘ sukhā … pe … namaggapaccayā āsevanapaccayā ’’ ti ca vuttaṃ hasituppādacittavasena , evampi voṭṭhabbanavasena ‘‘ adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭiccā ’’ tiādinā pubbe vuttanayena pāṭho siyā .

Tathā ca sati vāradvayavasena gaṇanāya ‘‘ āsevanapaccayā namagge dve , namaggapaccayā āsevane dve ’’ ti ca vattabbaṃ siyā , na pana vuttaṃ ,‘‘ āsevanapaccayā namagge ekaṃ , namaggapaccayā āsevane ekan ’’ ticceva vuttaṃ .

Apica yadi hi voṭṭhabbanampi āsevanapaccayo siyā , dutiyamoghavāro viya purimavāresupi siyā .

Tathā ca sati attano viya kusalākusalānampi siyā .

Na hi āsevanapaccayaṃ laddhuṃ yuttassa āsevanapaccayabhāvī dhammo āsevanapaccayo hotīti avutto atthi ‘‘ purimā purimā kusalā khandhā ’’ tiādinā anavasesato vuttattā , voṭṭhabbanassa pana avutto ‘‘ abyākato dhammo kusalassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo ’’ tiādivacanassa abhāvato .

Na kevalaṃ avuttova , atha kho ‘‘ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati , akusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjatī ’’ ti phassādikusalākusaladhamme paṭicca sahajātādipaccayavasena kusalākusalassa uppattiṃV2.33 vatvā paṭhamajavanassa voṭṭhabbanato āsevanapaccayālābhaṃ sandhāya ‘‘ nāsevanapaccayā ’’ ti paṭikkhittova .

AthāpetthaM2.44 samodhānaṃ siyā , samānavedanānaṃ eva āsevanapaccayabhāvassa dassanato voṭṭhabbanena asamānavedanānaṃ kusalākusalānaṃ vasenāyaṃ paṭikkhepo katoti .

Evampi sati yathā ‘‘ āvajjanā kusalānaṃ khandhānaṃ akusalānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo ’’ ti vuttaṃ , evaṃ samānavedanāvasena ‘‘ āsevanapaccayena paccayo ’’ tipi vattabbaṃ siyā .

Atha voṭṭhabbanassa kusalākusalehi bhinnajātikattā tassa tesaṃ āsevanapaccayabhāvo na vuttoti ce .

Yathā bhūmivasena bhinnassa gotrabhuvodānavasena ṭhitassa kāmāvacarassa rūpāvacarādīnaṃ āsevanabhāvo dissati , evaṃ jātivasena bhinnassa voṭṭhabbanassa āsevanapaccayabhāve na koci vibandho , apica abhinnavedanassa , abhinnajātikassa ca upekkhāsahagatamahākiriyacittassa vasena yathā ‘‘ āvajjanā sahetukānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo ’’ ti vuttaṃ , evaṃ ‘‘ āsevanapaccayena paccayo ’’ tipi vattabbaṃ siyā , na tu vuttaṃ , tasmā vedanāttikepi voṭṭhabbanassa āsevanapaccayattassa abhāvā voṭṭhabbanassa āsevanabhāvadassanavasena vutto dutiyo moghavāro vīmaṃsitvā gahetabbo .

Voṭṭhabbanāvajjanānaṃ pana anatthantarabhāvato āvajjanāya ca kusalākusalānaṃ anantarapaccayabhāvassa vuttattā sati uppattiyaṃ voṭṭhabbanaṃ kāmāvacarakusalākusalakiriyājavanānaṃ ekantato anantarapaccayabhāveneva vatteyya , na pana aññathāti muñchāmaraṇāsannavelādīsu javanāpāripūriyā mandībhūtavegatāya ayaṃ dassetabboti .

Ācariyadhammapāla ttherena panettha idaṃ vuttaṃ –

‘‘ yaṃ javanabhāvappattaṃ , taṃ chinnamūlarukkhapupphaṃ viyā ’’ ti vakkhamānattā anupacchinnabhavamūlānaṃ pavattassa voṭṭhabbanassa kiriyabhāvo naM2.45 siyā , vutto ca ‘‘ yasmiṃ samaye manoviññāṇadhātu uppannā kiriyā nevakusalā , nākusalā , na ca kammavipākā upekkhāsahagatā ’’ ti , tasmā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ javanaṭṭhāne ṭhatvā ’’ ti vacanaṃ javanassa uppajjanaṭṭhāne dvikkhattuṃ pavattitvā na javanabhāvenāti adhippāyena vuttaṃ ,‘‘ āsevanaṃ labhitvā ’’ ti ca ‘‘ āsevanaṃ viya āsevanan ’’ ti vutte na koci virodhoti .

Vipphārikassa pana sato dvikkhattuṃ pavattiyevettha āsevanasadisatā .

Vipphārikatāya hi viññattisamuṭṭhāpakattañcassa vuccati .

Vipphārikampi javanaṃ viya anekakkhattuṃ appavattiyā dubbalattā na nippariyāyato āsevanapaccayabhāvena pavatteyyāti na imassa pāṭhe āsevanattaṃ vuttaṃV2.34 .

Aṭṭhakathāyaṃ pana pariyāyato vuttaṃ , yathā phalacittesu maggaṅgaṃ maggapariyāpannanti .

Yadipi ‘‘ javanāpāripūriyā … pe … yutto ’’ ti vuttaṃ ,‘‘ āvajjanādīnaṃ paccayo bhavituṃ na sakkotī ’’ ti pana vuttattā cittappavattivasena paṭhamamoghavārato etassa na koci visesoti .

Cakkhussāpāthamāgateti cakkhudvārassa yogyadesāvaṭṭhānavasena āpāthamāgate .

Tāyāti manodhātuyā bhavaṅgāvaṭṭane pākaṭatāya kiriyāmanodhātuṃ paccāmasati .

Āvaṭṭiteti santativasena pavattituṃ adatvā nivattite , pariṇāmite vā .

Jātesu jāyateti sambandho .

Gateti niruddhe .

Tadevāti javanānubhūtameva iṭṭhārammaṇaṃ .

Tenevāti javanaṃ hutvā niruddhena tena kāmāvacarakusalacittena .

Tadārammaṇasaññitan ti javanaggahiteyeva ārammaṇe pavattanato ‘‘ brahmassaro ’’ tiādīsu viya tassa ārammaṇaṃ ārammaṇamassāti majjhapadalopavasena tadārammaṇanti saññitaṃ .

Tulyatoti ārammaṇato visadisabhāvepi somanassasahagatādinā sadisattā .

MūlasadisaṃM2.46 bhavaṅgaṃ mūlabhavaṅgaṃ .

Tadārammaṇampi bhavaṅgasabhāvattā ‘‘ bhavaṅgan ’’ ti vuccati yathā ‘‘ sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .3.1.102).

Ettha hi paṭisandhicitte eva pavattiyaṃ ‘‘ bhavaṅgan ’’ ti vuccamāne na tassa hetuvasena bhedoti ‘‘ sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo ’’ ti na sakkā vattuṃ .

Nāpi cetaṃ ‘‘ sahetukaṃ cutiṃ ahetukapaṭisandhiñca sandhāya vuttan ’’ ti sakkā viññātuṃ .

Bhavassa aṅgabhāvābhāvato cuticittassa bhavaṅgavohārālābhatoti ‘‘ sahetukaṃ bhavaṅgan ’’ ti tadārammaṇaṃ vuttanti viññāyati .

‘‘ Tadārammaṇasaññitan ’’ ti vatvā ‘‘ mūlabhavaṅganti vuccatī ’’ ti vuttattā nāmadvayampi imassa labbhatīti dīpitaṃ hoti .

392. Tañcāti tadārammaṇañca .

Etthāti imesu vīthicittesu .

Gaṇanūpagacittānīti vipākagaṇanūpagacittāni .

394. Asamānattāti asaṅkhārikabhāvena asamānattā .

396. Purimāni pañca vipākacittāni iminā saddhiṃ cha hontīti sambandho .

Ettha ca yebhuyyato iṭṭhārammaṇe somanassappavattivasena somanassasahagatajavanānantarameva somanassatadārammaṇaṃ vuttaṃ .

Javanassa pana pakappetvā ārammaṇaggahaṇasabbhāvato , vipākassa ca tadabhāvatoV2.35 iṭṭhārammaṇe upekkhāsahagatajavanesupi javitesu somanassasahagatameva tadārammaṇaṃ hoti .

399-403.

Tasmiṃ dvāreti tasmiṃyeva cakkhudvāre .

Vedanā parivattatīti kammassa somanassasahagatabhāvepi ārammaṇassaM2.47 iṭṭhamajjhattatāya somanassavedanā parivattitvā upekkhāvedanā hoti .

Atha vā heṭṭhā vipākavedanāya somanassabhāvepi iṭṭhārammaṇassa majjhattabhāvena taṃvasena vedanā parivattatīti attho .

Javanesu javitesūti sambandho .

‘‘ Javitesu catūsvapī ’’ ti vā pāṭho .

Jāyareti tadārammaṇavasena jāyanti .

Vedanāyāti vedanāya karaṇabhūtāya .

Asamānattāti paṭisandhiyā saha asamānattā .

Purimehīti heṭṭhā vuttatadārammaṇacatukkato .

Atha vā ‘‘ purimehi asamānattā ’’ icceva yojanā .

Purimehi saha asamānabhāve vutte tesaṃ sandhiyā saha asamānabhāvopi vuttova hotīti cattāri nāmato piṭṭhibhavaṅgāni ca hontīti yojanā .

Ca -saddena āgantukabhavaṅgāni , tadārammaṇāni ca hontīti dasseti .

Etthāpi ca yebhuyyena iṭṭhamajjhattārammaṇe upekkhāsahagatajavanassa uppajjanato upekkhāsahagatajavanānantarameva upekkhāsahagatatadārammaṇaṃ vuttaṃ , heṭṭhā vuttanayena pana upekkhāsahagatatadārammaṇaṃ hoti .

Ñāṇasampayuttādīsu javitesu ñāṇavippayuttatadārammaṇānaṃ sambhavo heṭṭhā vuttanayena veditabbo .

Kiñcāpi asaṅkhārasasaṅkhāravidhānaṃ javanavasena vuttaṃ , tathāpi utubhojanādipaccayānaṃ dubbalabhāve javanasseva asaṅkhārikattābhāvato asaṅkhārajavanāvasāne asaṅkhārameva tadārammaṇaṃ hoti , na sasaṅkhāranti niyamo .

Paccayassa pana balavabhāve satipi paresaṃ ussāhabalena sasaṅkhārassa javanassa sambhavato sasaṅkhārajavanāvasāne sasaṅkhārameva tadārammaṇaṃ hoti , sasaṅkhārikattābhāvato asaṅkhārajavanāvasāne asaṅkhāramevāti niyamo natthīti asaṅkhārajavanāvasāne asaṅkhārampi sasaṅkhārampi tadārammaṇaṃ hoti , sasaṅkhārajavanāvasāne sasaṅkhārampi asaṅkhārampi tadārammaṇaṃ hoti .

PañcimānītiM2.48 iṭṭhamajjhattārammaṇe vuttāni upekkhāsahagatasantīraṇādīni pañca vipākāni .

Purimehi sattahīti iṭṭhārammaṇe vuttehi cakkhuviññāṇādīhi sattahi viniddise cakkhudvārasminti adhippāyo .

405-6.

EkāyaV2.36 cetanāyāti ekāya tihetukasomanassasahagataasaṅkhārikacetanāya .

Evaṃ samasaṭṭhi vipākāni uppajjantīti sambandho .

Yasmā pana cakkhudvārādīsu anuppajjitvā sotadvārādīsuyeva uppajjamānā sotaviññāṇādayo viya pañcasu dvāresu anuppajjitvā manodvāreyeva uppajjamāno kāmāvacaravipāko natthi , tasmā manodvāre vipākappavatti na vuttā .

Atha vā cakkhudvāre gahitānameva manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ sotadvārādīsupi gahaṇena pañcadvāresu gahitāya manoviññāṇadhātuyā manodvārepi gahaṇanayadassanaṃ kataṃ hoti , evaṃ sati chasu dvāresupi samasattati vipākāni honti .

Atha vā manodvāre labbhamānāyapi pañcadvārappavattāya manoviññāṇadhātuyā manodvāre aggahaṇena sotadvārādīsu labbhamānānampi cakkhudvāre gahitamanodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ sotadvārādīsu aggahaṇassa nayadassanaṃ kataṃ hoti , evaṃ sati pañcadvāresu soḷasa vipākāni honti .

Evañca katvā vuttaṃ ‘‘ gahitāggahaṇenā ’’ tiādi .

408-9.

Tīhi vipākehīti tehi tīhi kusalacittehi samānehi tīhi vipākehi dinnāya paṭisandhiyāti sambandho .

Upekkhāsahitadvayeti upekkhāsahagatapaṭisandhiyugaḷe .

Idha ṭhatvā nāḷiyantūpamā veditabbā .

Kathaṃ ?

Ucchupīḷanasamaye kira ekasmā gāmā ekādasa yantavāhā nikkhamitvā ekaṃ ucchuvāṭaṃ disvā tassa paripakkabhāvaṃ ñatvā ucchusāmikaṃM2.49 upasaṅkamitvā ‘‘ yantavāhā mayan ’’ ti ārocesuṃ .

So ‘‘ ahaṃ tumheyeva pariyesissāmī ’’ ti ucchusālaṃ gahetvā agamāsi .

Te tattha nāḷiyantaṃ yojetvā ‘‘ mayaṃ ekādasa janā aparampi ekaṃ laddhuṃ vaṭṭati , vattanena gaṇhathā ’’ ti āhaṃsu .

Ucchusāmiko ‘‘ ahameva sahāyo bhavissāmī ’’ ti ucchusālaṃ pūrāpetvā tesaṃ sahāyo ahosi .

Te attano attano kiccāni katvā phāṇitapācakena ucchurase pakke guḷe baddhe ucchusāmikena tulayitvā bhāgesu dinnesu attano attano bhāgaṃ ādāya sālaṃ sālasāmikaṃ paṭicchāpetvā eteneva upāyena aparāsupi catūsu sālāsu kammaṃ katvā pakkamiṃsu .

Tattha pañca yantasālā viya pañca pasādā daṭṭhabbā , pañca ucchuvāṭā viya pañca ārammaṇāni , ekādasa vicaraṇakayantavāhā viya ekādasa vipākacittāni , pañca ucchusālasāmino viya pañca viññāṇāni , paṭhamakasālāya sālasāmikena saddhiṃ dvādasannaṃ janānaṃ ekato hutvā katakammānaṃ bhāgaggahaṇakālo viya ekādasannaṃ vipākacittānaṃ cakkhuviññāṇena saddhiṃ ekato hutvā cakkhudvāre rūpārammaṇe sakasakakiccakaraṇakālo , sālasāmikassa sālāya sampaṭicchitakālo viya cakkhuviññāṇassa dvārasaṅkantiakaraṇaṃ , dutiyatatiyacatutthapañcamasālāyaV2.37 dvādasannaṃ ekato hutvā katakammānaṃ bhāgaggahaṇakālo viya ekādasannaṃ vipākacittānaṃ kāyaviññāṇena saddhiṃ ekato hutvā kāyadvāre phoṭṭhabbārammaṇe sakasakakiccakaraṇakālo , sāmikassa sampaṭicchitakālo viya kāyaviññāṇassa dvārasaṅkantiakaraṇaṃ veditabbaṃ .

414. Assāti imassa bījassa .

Hetupavattitoti paccayappavattito .

415. IdāniM2.50 tihetukomakakammena gahitaduhetukapaṭisandhikassa vipākappavatti duhetukukkaṭṭhena gahitaduhetukapaṭisandhikassa vipākappavattiyā samānāti taṃ ṭhapetvā duhetukakammena gahitaduhetukapaṭisandhikasseva vipākappavattiṃ dassetuṃ ‘‘ duhetukena kammenā ’’ tiādi vuttaṃ .

418-9.

Duhetukapaṭisandhikassa kāmāvacaratihetukajavanānaṃ sambhavepi kammasarikkhakāneva javanāni dassetuṃ ‘‘ somanassa … pe … duhetuke ’’ ti vuttaṃ .

Tihetukajavanāvasānepi panassa paṭisandhidāyakakammaṃ tihetukavipākadāne asamatthanti tihetukatadārammaṇābhāvato , javanassa ca kammasarikkhakahetuvasena duhetukabhāvato duhetukatadārammaṇameva hoti .

424. Imāni ca bhavaṅgānīti imāni cattāri mūlāgantukapiṭṭhibhavaṅgāni .

Aṭṭha hīti aṭṭheva .

426. Sotaghānādināti sotaghānādiviññāṇehi .

Etthāpi ambopamā pākaṭikāva .

Yantavāhopamāya panettha satta yantavāhā tehi hatthayante nāma sajjite sālasāmikaṃ aṭṭhamaṃ katvā vuttanayānusāreneva yojanā veditabbā .

434-6.

Vuddhimupetassāti mātukucchito nikkhamitvā saṃvarāsaṃvare paṭṭhapetuṃ samatthabhāvena vuḍḍhippattassa .

Kiñcāpi ahetukapaṭisandhikassa kammasarikkhakajavanameva dassetuṃ ‘‘ duhetūnaṃ … pe … vasānasmin ’’ ti vuttaṃ .

Tihetukajavanampi pana tesaṃ javati , javanassa duhetukabhāvepiV2.38 kammassa duhetukavipākadāne asamatthatāya ‘‘ ahetuka … pe … jāyate ’’ ti vuttaṃ .

443-8.

‘‘ Ahetupaṭisandhissā ’’ tiādīsuM2.51 adhippāyo heṭṭhā āgatova .

Apāyesu paṭisandhidāyakakammena paṭisandhito hīnatadārammaṇassa anipphannato tassa labbhamānaṭṭhānameva dassetuṃ ‘‘ sugatiyan ’’ ti vuttaṃ , kāmāvacarasugatiyanti attho .

Tenāti tena jātapaṭisandhivipākena .

‘‘ Catūsu apāyesu labbhatī ’’ ti vatvā tassa visayadassanatthaṃ ‘‘ thero nerayikānan ’’ tiādi vuttaṃ .

Theroti nirayacārikāya pākaṭattā mahāmoggallānattheramāha .

Niraye bhavā nerayikā .

Dhammaṃ desetīti niraye padumaṃ māpetvā padumakaṇṇikāya nisinno dhammaṃ deseti .

Vassatīti antohetvatthaṃ katvā vuttaṃ , vassāpetīti attho .

Theraṃ disvāti therassa dassanahetu .

Iminā indanīlapaṭimāvaṇṇassa therassa iṭṭhārammaṇabhāvena kusalavipākacakkhuviññāṇuppattiyā kāraṇaṃ dasseti .

Esa nayo ‘‘ dhammaṃ sutvā ’’ tiādīsupi .

Gandhan ti tena māpitagandhaṃ .

Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ candanavane divāvihāraṃ nisinnassa cīvaragandhan ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .498 vipākuddhārakathā ) vuttaṃ .

Ghāyatan ti ghāyantānaṃ .

Santīraṇadvayan ti atiiṭṭhamajjhattassa gandhādino vasena santīraṇadvayaṃ .

Kusalavipākānaṃ , iṭṭhārammaṇassa ca niraye sambhavadīpanena sesāpāyattayepi sambhavo dassitova hoti .

450. Niyamoyeva niyamattaṃ , tadārammaṇacittampi javanena niyāmitanti vuttaniyamoti attho .

Kusalaṃ pana sandhāyāti kusalajavanaṃ sandhāya dīpitaṃ aṭṭhakathāyaṃ , kusalassa viya akusalassa sadisavipākābhāvatoti adhippāyo .

Ettha ca kusalajavanānantaraṃ sahetukatadārammaṇasseva vacanaṃ .

Javanassa kammasarikkhakahetuvasena sahetukattā javanānurūpato vuttaṃ .

Paricitavasena pana aññakammenāpi taṃ ahetukatadārammaṇaṃM2.52 na hotīti na vattabbaṃ .

Na hi paṭisandhijanakameva kammaṃ tadārammaṇaṃ janeti , atha kho aññakammampi paṭisandhidāyakakammena nibbattetabbatadārammaṇato visadisampi nibbattetīti .

Akusalajavanānantarañca ahetukatadārammaṇampi javanassa kammasarikkhakahetukattā tadanurūpato vuttaṃ .

Yathāvuttanayena pana sahetukatadārammaṇampi na hotīti natthi .

456-7.

Ettāvatā tipiṭakacūḷanāga ttheravāde soḷasa vipākacittāni saddhiṃ dvādasakamaggenaV2.39 ceva ahetukaṭṭhakena ca vibhāvetvā moravāpivāsimahādatta ttheravāde visesābhāvato taṃ anāmasitvā mahādhammarakkhita ttheravāde kusalākusalakiriyavasena piṇḍitvā dassitānaṃ piṇḍajavanānaṃ vasena tadārammaṇaṃ dassetuṃ ‘‘ somanassayute citte ’’ tiādi vuttaṃ .

Somanassa … pe … javiteti iṭṭhārammaṇe kusalākusalakiriyābyākatavasena somanassayutesu terasasu javanacittesu javitesu .

Gavesitabbā … pe … mānasāti heṭṭhā vuttanayena somanassasahagatāni pañceva tadārammaṇacittāni gavesitabbāni .

Upekkhā … pe … javitesūti kusalākusalakiriyavasena cuddasasu upekkhāsahagatajavanacittesu javitesu .

Cha gavesitabbānīti upekkhāsahagatāni cha eva gavesitabbāni .

Khīṇāsavānaṃ pahīnavipallāsatāya kiriyājavanaṃ iṭṭhārammaṇe upekkhāsahagataṃ na hotīti somanassasahagatakiriyājavanesu javitesu somanassasahagatatadārammaṇameva hoti .

Iṭṭhamajjhatte , aniṭṭhādīsu ca somanassabhāvato upekkhāsahagatakiriyājavanesu javitesu upekkhāsahagatatadārammaṇamevāti idamettha sanniṭṭhānaṃ .

Sekhaputhujjanānaṃ pana appahīnavipallāsatāya iṭṭhamajjhatte , aniṭṭhaaniṭṭhamajjhattārammaṇe caM2.53 somanassasahagatajavanaṃ uppajjatīti somanassasahagatajavanāvasāne somanassasahagatatadārammaṇameva hoti , natthi upekkhāsahagatanti nāyaṃ niyamo .

Iṭṭhārammaṇepi vuttanayānusārena yojetabbaṃ .

Tenetaṃ vuccati –

‘‘ Parittakusalādosa-pāpasātakriyājavā ;

Pañcasvekaṃ tadālambaṃ , sukhitesu yathārahaṃ .

‘‘ Pāpā kāmasubhā ceva , sopekkhā ca kriyājavā ;

Sopekkhesu tadālambaṃ , chasvekamanurūpato ’’ ti .

458-62.

Duhetukāhetukānaṃ vipākāvaraṇehi samannāgatattā jhānuppādoyeva natthīti āha ‘‘ tihetusomanassenā ’’ ti .

Jhānato parihīnassāti uppāditalokiyajjhānato parihīnassa .

Vippaṭisārinoti ‘‘ mahantena vāyāmena uppādito me paṇītadhammo naṭṭho ’’ ti uppannavippaṭisāravantassa .

Kiṃ … pe … mānasan ti ayaṃ anumatipucchā , tadārammaṇamānasaṃ jāyate kiṃ , na vāti ayañhettha attho .

Bhavaṅgapāto vā hotu tadārammaṇaṃ vā , ko ettha vibandhoti āha ‘‘ paṭṭhāne paṭisiddhā ’’ tiādi .

Avacanameva paṭisedhoti katvā āha ‘‘ paṭisiddhā ’’ tiV2.40 .

Yadi somanassānantaraṃ domanassaṃ , domanassānantaraṃ somanassaṃ vā uppajjeyya , tadā ‘‘ sukhāya vedanāya sampayutto dhammo adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttassa dhammassa anantarapaccayena paccayo ’’ tiādi ( paṭṭhā .1.2.45) viya ‘‘ sukhāya vedanāya sampayutto dhammo dukkhāya vedanāya sampayuttassa dhammassa anantarapaccayena paccayo , dukkhāya vedanāya … pe … sukhāya vedanāya … pe … paccayo ’’ ti vattabbaṃ siyā , tathā gaṇanavāre ekekavedanāsampayuttassa attanāM2.54 samānavedanāsampayuttassa , itaravedanādvayasamaṅgissa ca paccayabhāvaṃ sandhāya ‘‘ anantare navā ’’ ti vattabbaṃ siyā , na ca panevaṃ pāḷi āgatā .

Domanassasomanassavedanāya sampayuttānaṃ pana aññamaññaanantarapaccayavasena gaṇanadvayaṃ parihāpetvā ‘‘ anantare sattā ’’ ti vuttaṃ , tasmā yathādhammasāsane avacanampi paṭisedhasadisaṃ abhāvasseva dīpanatoti vuttaṃ ‘‘ paṭisiddhā ’’ ti .

Assa vā anantaraṃ domanassassa uppattīti sambandho .

Assāti somanassassa .

Evaṃ bhavaṅgapātābhāve kāraṇaṃ vatvā puna tadārammaṇābhāvaṃ dassento āha ‘‘ mahaggatan ’’ tiādi .

Tattheva paṭisiddhan ti ‘‘ parittārammaṇo dhammo mahaggatārammaṇassa dhammassa kammapaccayena paccayo ’’ ti vacanābhāvato tattheva paṭṭhāne paṭisiddhaṃ .

Kiṃ nu kātabban ti kiṃ kātabbaṃ .

Na hi sakkā ettakena ‘‘ acittako ’’ ti vattunti adhippāyo .

Ettha ca mahaggatārammaṇameva domanassajavanaṃ nidassanavasena vuttaṃ .

Iṭṭhārammaṇabhūte pana buddhādiārammaṇepi domanassajavane javite somanassapaṭisandhikassa tadārammaṇasambhavo , bhavaṅgapāto vā natthi .

464-5.

Iṭṭhārammaṇe upekkhāsahagatatadārammaṇassa domanassānantarañca somanassassa abhāvato ‘‘ upekkhāsahitā hetū ’’ tiādinā ācariyena vutte puna codako anubandhanto āha ‘‘ āvajjanaṃ kimassā ’’ ti .

Ācariyo pana kimettha āvajjanagavesanena , tena vināva idaṃ cittaṃ uppajjatīti dīpento āha ‘‘ natthi tan ’’ ti .

Puna codako āvajjanena vinā cittappavattiṃ avisahanto āha ‘‘ taṃ jāyate kathan ’’ ti .

Evaṃ pana vutte ācariyo kimettha āvajjanena , kiñca āvajjanena vinā cittappavatti natthīti idaṃ na ekantikanti dīpetuṃ nirāvajjanacittānaṃ sambhavaṃ dassentoM2.55 āha ‘‘ bhavaṅgāvajjanānan ’’ tiādi , bhavaṅgāvajjanānaṃ kiṃ āvajjanaṃ , nanu natthevāti adhippāyo .

Nanu ca bhavaṅgāvajjanāni tāva sakasakavisayesu ninnattāV2.41 āvajjanena vinā uppattiyaṃ bahulaṃ ciṇṇattāva uppajjanti , ayaṃ pana kathaṃ uppajjatīti idaṃ anuyogaṃ sandhāya puna nirāvajjanacittāni dassento āha ‘‘ maggassā ’’ tiādi .

Maggassa lokuttaramaggassa cittassa .

Anantarassa phalassa cāti maggānantarassa phalassa ca atthāya kiṃ āvajjananti sambandho .

Evaṃ natthīti yathā etesaṃ , evametassāpi natthi .

Ānandācariyo panettha ariyamaggacittaṃ , maggānantarāni phalāni ca parikammāvajjanena sāvajjanāni samānāni asatipi nirāvajjanuppattiyaṃ ninnādibhāve uppattiyā nidassanamattavasena vuttānīti vaṇṇeti .

Ayaṃ hissa adhippāyo – yadi hi nibbānārammaṇāvajjanābhāvaṃ sandhāya vuttāni siyuṃ , gotrabhuvodānāni dassitabbāni siyuṃ teheva etesaṃ nirāvajjanatāsiddhito , phalasamāpattikāle ca ‘‘ parittārammaṇaṃ mahaggatārammaṇaṃ anulomaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo ’’ ti vacanato samānārammaṇāvajjanarahitattā maggānantarāni phalacittānīti evaṃ samāpattiphalacittāni na vajjetabbāni siyuṃ , gotrabhuvodānāni pana yadipi nibbāne ciṇṇāni , samudācitāni ca na honti , ārammaṇantare ciṇṇasamudācitāneva .

Phalasamāpatticittāni ca maggavīthito uddhaṃ tadatthaṃ parikammasabbhāvāti tesaṃ gahaṇaṃ na kataṃ .

Anulomānantarañca phalasamāpatticittaṃ ciṇṇasamudācitaṃ , na nevasaññānāsaññānantaraṃ maggānantarassa viya tadatthaṃ parikammābhāvāti ‘‘ nirodhā vuṭṭhahantassā ’’ ti tañca nidassitanti .

467.‘‘ Kimassārammaṇan ’’ ti vatvā nirāvajjanabhāvaṃ viya anārammaṇabhāvampi vadeyyāti tabbhāvadassanena attano vacanaṃM2.56 sādhento āha ‘‘ vinā ārammaṇenā ’’ tiādi .

Yaṃ kiñcīti yaṃ kiñci paricitapubbaṃ ārammaṇaṃ ārabbha .

Nanu ca tadārammaṇikaṃ siyāti vuttaṃ , tadārammaṇañca javanārammaṇameva gaṇhāti itarathā tadārammaṇabhāvāyogatoti kathamassā parittārammaṇanti ?

Saccaṃ , kāmāvacaravipākacittānaṃ ekantaparittārammaṇattā nāssā mahaggatārammaṇabhāvo yutto ,‘‘ tadārammaṇan ’’ ti ca tadārammaṇaṭṭhāne uppattiṃ gahetvā vuttaṃ , na tassā tadārammaṇakiccasambhavato .

Kena carahi kiccenāyaṃ uppajjatīti ?

Tadārammaṇakiccaṃ tāva yathāvuttakāraṇatova natthi , nāpi santīraṇakiccaṃ tathā appavattanato .

Paṭisandhicutīsu vattabbameva natthi .

Pārisesato pana bhavassa aṅgabhāvato bhavaṅgakiccanti yuttaṃ siyā , paṭisandhibhūtamevaV2.42 cittaṃ bhavaṅganti idaṃ yebhuyyavasena vuccatīti .

Ācariyadhammapāla ttherenāpi hi ayamattho dassitova .

468-73.

Avijjamāne kārake kathaṃ kassaci nirāvajjanappavattikassa sāvajjanabhāvenāti codanaṃ sandhāya cittaniyāmanibbattametanti dassetuṃ ‘‘ utubījaniyāmo cā ’’ tiādi vuttaṃ .

Utubījaniyāmo cāti utuniyāmo ceva bījaniyāmo ca , utusabhāvaniyāmo bījasabhāvaniyāmoti vuttaṃ hoti .

Kammadhammānaṃ niyāmo eva kammadhammaniyāmatā .

Ekappahārenāti taṃ taṃ utusamayamanatikkamitvā ekasmiṃyeva kāle .

Phalapupphādīti ādi -saddena pallavādīnaṃ saṅgaho .

Sabbesan ti tasmiṃ samaye phalādinibbattanakānaṃ sabbesaṃ .

Taṃtaṃtulyaphalubbhavoti tehi tehi bījehi sadisānaṃ phalānaṃ nibbatti , tesaṃ tesaṃ bījānaṃ anurūpaphalanibbattīti attho .

‘‘ Kulatthagacchassa uttaraggabhāvo , dakkhiṇavalliyā dakkhiṇarukkhapariharaṇaṃ , sūriyāvattapupphānaṃ sūriyābhimukhabhāvo , māluvalatāya rukkhābhimukhagamanan ’’ tiM2.57 evamādīnipi ettheva samodhānaṃ gacchanti .

Chiddattan ti chiddavantabhāvo , chiddaṃyeva vā .

Bījajoti bījasambhavo niyāmo .

Yato detīti yato yato paccayabhāvaniyāmato deti .

Ayan ti ayaṃ attano anurūpassa , sadisassa , visadisassa ca phalassa nibbattane niyāmo .

Apica –

‘‘ Na antalikkhe na samuddamajjhe ,

Na pabbatānaṃ vivaraṃ pavissa ;

Na vijjatī so jagatippadeso ,

Yatthaṭṭhito mucceyya pāpakammā ’’ ti .( dha . pa .127)–

Imissā gāthāya aṭṭhuppattiyaṃ āgataṃ tiṇakalāpassa gahitaaggino uṭṭhahitvā ākāse gacchato kākassa gīvāya paṭimuccanaṃ , nāvikassa bhariyāya vālukaghaṭaṃ kaṇṭhe bandhitvā samuddudake pakkhipanaṃ , pabbatakūṭassa patitvā leṇe vasantānaṃ bhikkhūnaṃ dvārapidahananti taṃtaṃkammasarikkhakavipākanibbattanampi kammaniyāmoyevāti veditabbaṃ .

Jātiyan ti paṭisandhiggahaṇe ceva mātukucchito nikkhamane ca , nidassanamattañcetaṃ abhisambodhidhammacakkappavattanādīsupi medanīkampanādikassa sambhavato .

Bodhisattassāti pacchimabhavikabodhisattassa .

Medanīkampanādikan ti pathavīkampanādikaṃ dvattiṃsapubbanimittaṃ .

Visesattamanekampīti pubbanimittatoV2.43 aññaṃ tadā pātubhūtaṃ sabbaṃ acchariyaṃ .

Uppattāvajjanādīnan ti ‘‘ tvaṃ āvajjanaṃ hohi , tvaṃ dassanan ’’ tiādinā niyuñjakassa abhāvepi taṃtaṃkiccavasena tesaṃ tesaṃ uppatti .

474. Hadaye andhakāro viyāti hadayandhakāro , sammohoti attho , tassa viddhaṃsanaṃ pahānakaraṇanti hadayandhakāraviddhaṃsanaṃ .

Payuttoti anupādāparinibbānaṃ appatvāM2.58 anosakkamānena vīriyena vīriyavā .

Mohandhakārāpagaman ti arahattamāha .

Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma

Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya

Vipākacittappavattiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

8. Aṭṭhamo paricchedo

Pakiṇṇakaniddesavaṇṇanā

475-6.

Idāni yathāvuttānaṃ sabbesampi cittānaṃ pākaṭabhāvatthaṃ –

‘‘ Suttaṃ dovāriko ceva ,

Gāmillo ambagoḷiyo ;

Jaccandho pīṭhasappī ca ,

Upanissayamatthaso ’’ ti .( dha . sa . aṭṭha .498 vipākuddhārakathā )–

Aṭṭhakathāya āgatamātikāya vasena pakiṇṇakanayaṃ dassetuṃ ‘‘ idāni panā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Tattha manasan ti cittānaṃ .

‘‘ Mānasan ’’ tipi paṭhanti , taṃ na sundaraṃ .

Panthamakkaṭakoti pāṇakapaṭaṅgādīnaṃV2.44 sañcaraṇaṭṭhāne jālaṃ pasāretvā tesaṃ maggarakkhaṇato ‘‘ panthamakkaṭako ’’ ti laddhanāmo uṇṇanābhi .

Disāsu pana pañcasūti upametabbānaṃ pañcapasādānaṃ vasena vuttaṃ .

Tatthāti magge , tattha jālamajjheti vā sambandho .

Suttaṃ pasāretvāti jālabandhanamāha .

478-80.

Nti rudhiramāha .

Disāsu dutiyādīsu sutte … pe … ghaṭṭiteti sambandho .

‘‘ Pasādā pañca daṭṭhabbā ’’ tiādi upamāsaṃsandanaṃM2.59 .

Cittaṃ … pe … viyāti hadayavatthuṃ nissāya pavattamānacittaṃ jālamajjhe nipannamakkaṭako viya daṭṭhabbaṃ .

482-5.

Pasādaghaṭṭanan ti pasāde ghaṭṭitaṃ .

Bhavaṅgāvaṭṭanan ti bhavaṅgaṃ āvaṭṭentaṃ .

Dhammato aññā kāci kiriyā nāma natthīti dhammameva calanena saha upameti .

Suttānusāraṃvāti suttānusārena gamanaṃ viya .

Javanassa ārammaṇarasānubhavanato tassa pavatti yūsapānena saddhiṃ upametvā vuttā .

Vatthuṃyevāti yathā purimacittāni hadayavatthunissitāni pasādavatthuṃ anugatāni aññārammaṇāni ca honti , na evaṃ bhavaṅgaṃ .

Taṃ pana vatthārammaṇantararahitaṃ kevalaṃ hadayavatthumeva nissāya pavattatīti dīpeti .

Parivattanan ti puna bhavaṅgabhāvena parivattanaṃ .

Bhavaṅgāvajjanādīnaṃ dhammato bhedepi santativasena ekattaṃ gahetvā ekeneva makkaṭakena upamāsaṃsandanaṃ vuttaṃ .

486-90.

Upamā eva opammaṃ .

Tato pasādavatthuto cittāti sambandho .

Dīpitaṃ iminā opammena .

Ekekārammaṇan ti rūpādīsu pañcasu ekekaṃ ārammaṇaṃ .

Sabbasoti sabbesu cakkhādīsu yattha katthacīti attho .

Idāni ekekārammaṇassa dvīsu dvīsu āpāthagamanaṃ pakāsetuṃ ‘‘ rūpaṃ cakkhupasādamhī ’’ tiādi vuttaṃ .

Khe ākāse gacchatīti khago , pakkhi .

Sākhinoti rukkhassa .

492-3.

Rūpassāti sambandhe sāmivacanaṃ , tassa pana ghaṭṭanaṃ , āpāthagamanampi cāti dvīhi saha sambandho .

Pasādassāti kammatthe sāmivacanaṃ , atthato āpāthagamanampi cāti sambandho .

Ārammaṇavasena , āpāthaṃ āgacchantassapi pasādaghaṭṭanena ca bhavaṅgacalanassa paccayabhāvena āpāthaṃ viya upagamananti attho .

494-5.

TatotiM2.60 bhavaṅgacalanato paraṃ , kusalaṃ javanaṃ cittan ti kāmāvacarakusalajavanacittaṃV2.45 .

Akusalameva vāti vā -saddena kiriyābyākatacittampi saṅgaṇhāti .

Ettha siyā – ko panetaṃ javanaṃ kusalatāya vā akusalatāya vā niyametīti ?

Yonisomanasikāro ceva ayonisomanasikāro ca .

Yassa hi catucakkasampadāvasena yonisomanasikāro pavattati , āvajjanaṃ , voṭṭhabbanañca yonisova āvaṭṭeti , vavatthāpeti ca , tassa akusaluppatti natthi .

Yassa pana vuttavipariyāyena ayonisomanasikāro ca hoti , āvajjanaṃ , voṭṭhabbanañca ayoniso ca āvaṭṭeti , vavatthāpeti ca , tassa kusalajavanuppatti natthi , tasmā yonisomanasikāro kusalatāya , ayonisomanasikāro akusalatāya ca niyametīti daṭṭhabbaṃ .

Kiriyājavanaṃ pana arahattameva niyameti .

Keci pana ‘‘ kiriyājavanaṃ pana manasikāro ca niyameti .

Yathā hi āvajjanaṃ kusalākusalānaṃ visuṃ visuṃ paccayo hoti , evaṃ kiriyājavanassāpī ’’ ti vadanti .

497. Dovārikopamādīnīti ettha eko rājā sayanagato niddāyati , tassa paricārako pāde parimajjanto nisīdi , badhiradovāriko dvāre ṭhito , tayo paṭihārā sayanassa , dvārassa ca majjhe paṭipāṭiyā ṭhitā .

Atheko paccantavāsī manusso paṇṇākāraṃ ādāya dvāraṃ ākoṭesi , badhiradovāriko saddaṃ na suṇāti , pādaparimajjako saññaṃ akāsi , tāya saññāya dvāraṃ vivaritvā passi , paṭhamapaṭihāro paṇṇākāraṃ gahetvā dutiyassa adāsi , dutiyo tatiyassa , tatiyo rañño , rājā paribhuñji .

Tattha rājā viya javanaṃ daṭṭhabbaṃ , pādaparimajjako viya āvajjanaṃ , badhiradovāriko viya cakkhuviññāṇaṃ , tayo paṭihārāM2.61 viya sampaṭicchanādīni tīṇi vīthicittāni , paccantavāsino paṇṇākāraṃ ādāya dvārākoṭanaṃ viya ārammaṇassa pasādaghaṭṭanaṃ , pādaparimajjakena saññāya dinnakālo viya kiriyāmanodhātuyā bhavaṅgassa āvaṭṭitakālo , tena dinnasaññāya badhiradovārikassa dvāravivarakālo viya cakkhuviññāṇassa ārammaṇe dassanakiccasādhanakālo , paṭhamapaṭihārena paṇṇākārassa gahitakālo viya vipākamanodhātuyā ārammaṇassa sampaṭicchitakālo , paṭhamena dutiyassa dinnakālo viya vipākamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa santīritakālo , dutiyena tatiyassa dinnakālo viya kiriyāmanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa vavatthāpitakālo , tatiyena rañño dinnakālo viya voṭṭhabbanena javanassa niyyātitakālo , rañño paribhogakālo viya javanassa ārammaṇarasānubhavanakāloti ayaṃ dovārikopamā .

‘‘ IdaṃV2.46 pana opammaṃ kiṃ dīpetī ’’ tiādi ucchuyantūpamāya vuttanayena veditabbā .

Sambahulā gāmadārakā antaravīthiyaṃ paṃsuṃ kīḷanti , tatthekassa hatthe kahāpaṇo paṭihaññi .

So ‘‘ mayhaṃ hatthe paṭihataṃ , kiṃ nu kho etan ’’ ti āha .

Atheko ‘‘ paṇḍaraṃ etan ’’ ti āha .

Aparo saha paṃsunā gāḷhaṃ gaṇhi .

Añño ‘‘ puthulaṃ caturassaṃ etan ’’ ti āha .

Aparo ‘‘ kahāpaṇo eso ’’ ti āha .

Atha āharitvā mātu adaṃsu , sā kamme upanesi .

Tattha sambahulānaṃ dārakānaṃ antaravīthiyaṃ kīḷantānaṃ sannisinnakālo viya cittappavatti daṭṭhabbā , kahāpaṇassa hatthe paṭihatakālo viya ārammaṇena pasādassa ghaṭṭitakālo ,‘‘ kiṃ nu kho etan ’’ ti vuttakālo viya taṃ ārammaṇaṃ gahetvā kiriyāmanodhātuyā bhavaṅgassa āvaṭṭitakālo ,‘‘ paṇḍaraṃ etan ’’ ti vuttakālo viya cakkhuviññāṇena dassanakiccassaM2.62 sādhitakālo , saha paṃsunā gāḷhaṃ gahitakālo viya vipākamanodhātuyā ārammaṇassa sampaṭicchitakālo ,‘‘ puthulaṃ caturassaṃ etan ’’ ti vuttakālo viya vipākamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa santīritakālo ,‘‘ kahāpaṇo eso ’’ ti vuttakālo viya kiriyāmanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa vavatthāpitakālo , mātarā kamme upanītakālo viya javanassa ārammaṇarasānubhavanaṃ veditabbanti ayaṃ gāmadārakopamā .

Idaṃ opammaṃ kiṃ dīpeti ?

Kiriyāmanodhātu adisvāva bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti , vipākamanodhātu adisvāva sampaṭicchati , vipākamanoviññāṇadhātu adisvāva santīreti , kiriyāmanoviññāṇadhātu adisvāva vavatthāpeti , javanaṃ adisvāva ārammaṇarasaṃ anubhavati , ekantena pana cakkhuviññāṇameva dassanakiccaṃ sādhetīti dīpeti .

Jaccandhapīṭhasappīupamā upari āgamissati .

498-509.

Ettakā upamā saṅgahetvā ‘‘ dovārikopamādīnī ’’ ti vatvā ‘‘ upanissayamatthaso ’’ ti ettha upanissayabhāvaṃ pakāsetuṃ ‘‘ asambhedenā ’’ tiādimāha .

Asambhedenāti avinaṭṭhabhāvena , vātapittādīhi anupahatabhāvena ca .

Vātapittādiupahatampi hi cakkhuviññāṇassa paccayabhāvānupagamanato sambhinnameva nāma hoti , pañcindriyānaṃ atthikkhaṇeyeva nissayabhāvūpagamanato khaṇavasena asambhedopi yujjati .

Esa nayo sotapasādādīsupi .

Rūpāpāthagamenāti dūre ṭhitassa phalikādīhi antaritassa cakkhuviññāṇuppattiyā paccayo bhavituṃ yogyadese avaṭṭhitavasena rūpassa āpāthagamanena .

EvañcaV2.47 katvā dūre ṭhitaṃ , parammukhe ṭhitampi dibbacakkhussa āpāthagatamevaM2.63 nāma hoti .

Ālokanissayenāpīti rūpāvabhāsanasamatthaālokasaṅkhātanissayena .

Āloke sati sambhavo cettha ālokanissayatā , na ālokassa nissayapaccayattā .

Manakkārova hetu manakkārahetu , tena saha vattatīti samanakkārahetu .

Tena ālokanissitaṃ dasseti .

Sametehīti saṃyuttehi ekībhūtehi , na ekassapi virahenāti attho .

Ākāsanissayenāti kaṇṇacchiddasaṅkhātaākāsanissayena .

Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ na hi pihitakaṇṇacchiddassa sotaviññāṇaṃ pavattatī ’’ ti vuttaṃ .

Bāhirākāsampi pana icchitameva .

Tathā hi avivare gehe nisīditvā vuccamānānaṃ bahi ṭhitā na suṇanti .

Vāyosannissayenāti nāsikacchiddaṃ pavisanavāyusannissayena .

Āposannissayenāti kheḷasaṅkhātaāposannissayena .

Pathavīsannissayenāti kāyapasādavatthussa pathavīdhātusannissayena .

Manoviññāṇan ti javanamanoviññāṇaṃ .

510-11.

Mano … pe … veditabban ti ‘‘ asambhedā manassā ’’ ti ettha vuttaṃ mano bhavaṅgacittanti veditabbaṃ .

Taṃ pana cutivasena niruddhampi kiriyāmayacittassa paccayabhāvaṃ anupagantvā kevalaṃ bhavaṅgappavattivasena mandathāmagataṃ hutvā pavattanampi sambhinnamevāti daṭṭhabbaṃ .

Nāyaṃ sabbattha gacchatīti catuvokāre alabbhanato .

Tenāha ‘‘ bhavaṃ tu pañcavokāran ’’ tiādi .

Tattha pañcannaṃ khandhānaṃ vokāro etthāti pañcavokāro .

Hoti hi bhinnādhikaraṇampi aññapadatthasamāso yathā ‘‘ urasilomo ’’ ti .

Atha vā yathāpaccayaṃ pañcahi khandhehi vokarīyatīti pañcavokāro .

‘‘ Atthato ’’ ti evamādikaṃ padaṃ cakkhādīni dassanādikiccānīti ettakameva sandhāya vuttaṃ , na aññaṃ kiñci visesananti na tattha vinicchayo vutto .

512-4.

SabbānītiM2.64 kāmāvacarādibhedaṃ anāmasitvā sabbāni .

Kamman ti paṭisandhinibbattakā upapajjavedanīyabhūtā , aparāpariyavedanīyabhūtā vā cetanā .

Kammanimittan ti yaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā āyūhanakāle kammaṃ āyūhati , taṃ dānūpakaraṇādikaṃ , pāṇaghātopakaraṇādikañca .

Gatinimittan ti bhavantaramupapajjitabbabhavapariyāpannavaṇṇāyatanaṃ , taṃ pana sugatiyaṃ manussaloke nibbattantassa rattakambalasadisamātukucchivaṇṇavasena , devaloke nibbattantassa uyyānakapparukkhavaṇṇavasena , duggatiyaṃ nibbattantassaV2.48 aggijālādivaṇṇavasena , petatiracchānayonīsu petatiracchānānaṃ nibaddhasañcaraṇaṭṭhānapariyāpannatāvaṇṇavasena ca daṭṭhabbaṃ .

‘‘ Tividhan ’’ ti idaṃ yathāsambhavavasena vuttaṃ , rūpārūpasambandhīnaṃ pana kammanimittameva ārammaṇaṃ hoti .

Tathā hi mahaggatavipākāni ekantena kammasadisārammaṇāni vuttāni .

Paccuppannamatītaṃ vāti khaṇavasena paccuppannamatītaṃ vā .

Tattha gatinimittaṃ ekantena paccuppannameva , kammanimittaṃ paccuppannamatītaṃ vā , kammaṃ pana atītameva .

Anāgatārammaṇaṃ pana paccuppannakammanimittagatinimittaṃ viya anāpāthagatattā , atītakammakammanimittaṃ viya ananubhūtattā ca vibhūtaṃ hutvā nopatiṭṭhātīti atisantabhāvena pavattamānā paṭisandhi taṃ ārabbha pavattituṃ na sakkotīti vuttaṃ ‘‘ natthi anāgatan ’’ ti .

Mahaggatapaṭisandhīnaṃ ekantena kammasadisārammaṇabhāvena kammassa viya atītanavattabbārammaṇattā na tāsaṃ visuṃ ārammaṇaṃ uddhaṭaṃ .

Tattha dutiyacatutthārūpapaṭisandhīnaṃ atītameva ārammaṇaṃ itarāsaṃ navattabbanti daṭṭhabbaṃ .

517-20.

Mahāvipākānaṃ paṭisandhādicatukiccavaseneva pavattanato rūpārūpabhave paṭisandhibhavaṅgacutivasena taṃtaṃvipākasseva pavattito , tadārammaṇassa ca abhāvena tattha na labbhatīti āha ‘‘ mahāpākā … pe … dvaye ’’ ti .

AniṭṭharūpānaṃM2.65 brahmaloke asambhavepi tattha ṭhatvā idha aniṭṭhārammaṇaṃ passantānaṃ akusalavipākāni na uppajjantīti na vattabbanti rūpabhavepi santīraṇattayaṃ vuttaṃ .

Abhidhammatthasaṅgahasaccasaṅkhepādīsupi hi imināva adhippāyena rūpaloke akusalavipākappavatti dassitā .

Apare pana ‘‘ kāmabhave santīraṇattayaṃ , rūpabhave santīraṇadvayanti yathālābhavasena yojetabban ’’ ti vadanti .

Kadācipīti parittārammaṇesu parittajavanānaṃ uppādepi .

‘‘ Bījassābhāvato ’’ ti rūpārūpabhavadvaye tadārammaṇābhāvassa kāraṇaṃ vatvā tameva pakāsetuṃ ‘‘ paṭisandhibījan ’’ tiādi vuttaṃ .

Paṭisandhiyeva bījabhūtanti paṭisandhibījaṃ .

Tassāti tadārammaṇassa .

521. Yadi evaṃ cakkhuviññāṇādīnampi kāmāvacarapaṭisandhibījattā tattha abhāvo āpajjatīti codento āha ‘‘ cakkhuviññāṇādīnan ’’ tiādi .

Indriyānan ti cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthudvārabhūtānaṃ cakkhādīnamindriyānaṃ .

Pavattānubhāvatoti tesaṃ tattha atthitānubhāvatoV2.49 .

Ayañhettha adhippāyo – cakkhusotaviññāṇānaṃ vatthubhūtāni cakkhusotindriyāni tattha pavattantīti tesaṃ pavattiānubhāvato cakkhusotaviññāṇāni pavattanti .

Sati ca tesaṃ pavattiyaṃ vīthicittuppādo niyatoti cakkhuviññāṇādīnaṃ viya sampaṭicchanasantīraṇānampi tattha sambhavo siddhoti .

523-4.

Akāmāvacaradhammeti kāmāvacaradhammato aññe mahaggatalokuttaradhamme .

Nānubandhatīti nānuvattati .

Janakaṃ … pe … anubandhatīti yathā nāma gehato nikkhamitvā bahi gantukāmo taruṇadārako attano janakaṃ pitaraṃ vā aññaṃ vā pitusadisaṃ hitakāmaṃ ñātiṃ aṅguliyaṃ gahetvā anubandhati , na aññaṃ rājapurisādiṃ , tathā etampiM2.66 bhavaṅgārammaṇato bahi nikkhamitukāmasabhāgatāya attano janakaṃ paṭhamakusalādikaṃ sadisaṃ vā dutiyakusalādikāmāvacarajavanameva anubandhati , na aññaṃ mahaggataṃ lokuttaranti ayamettha attho .

Kusalākusalādin ti ādi -ggahaṇena kiriyābyākataṃ saṅgaṇhāti .

Ānandācariyo pana paṭṭhāne ‘‘ kusalākusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī ’’ ti ( paṭṭhā .3.1.98) vipākadhammadhammānamevānantaraṃ tadārammaṇaṃ vuttaṃ .

Vipphāravantañhi javanaṃ nāvaṃ viya nadīsoto bhavaṅgaṃ anubandhati , na pana chaḷaṅgupekkhāvato santavuttiṃ kiriyājavanaṃ paṇṇapuṭaṃ viya nadīsototi kiriyājavanānantaraṃ tadārammaṇaṃ na icchati , ācariyajotipāla ttherādayo pana ‘‘ labbhamānassapi kenaci adhippāyena katthaci avacanaṃ dissati , yathā taṃ dhammasaṅgahe akusalaniddese labbhamānopi adhipati na vutto , tasmā yadi abyākatānantarampi tadārammaṇaṃ vucceyya , tadā voṭṭhabbanānantarampi tassa pavattiṃ maññeyyunti kiriyājavanānantaraṃ tadārammaṇaṃ na vuttaṃ , na pana alabbhanato .

Yañcettha paṇṇapuṭaṃ nidassitaṃ , taṃ nidassitabbena samānaṃ na hoti , nāvāpaṇṇapuṭānañhi nadīsotassa āvaṭṭanaṃ gati ca visadisīti nāvāyaṃ nadīsotassa anubandhanaṃ , paṇṇapuṭassa ananubandhanañca yujjati , idha pana kiriyājavanetarajavanānaṃ bhavaṅgasotassa āvaṭṭanaṃ gati ca sadisīti etassa ananubandhanaṃ , itarassa anubandhanañca na yujjati , tasmā vicāretabbameva tan ’’ ti vadanti .

525-6.

Yathā cetaṃ mahaggatalokuttaradhamme nānuvattati , tathā yadā ete kāmāvacaradhammāpi mahaggatānuttaradhammārammaṇā hutvā pavattanti , tadā tepi nānubandhatīti āha ‘‘ kāmāvacaradhammāpī ’’ tiādi .

Mahaggatā-ggahaṇena cettha lokuttarānampi saṅgaho daṭṭhabbo .

Te cāpītiV2.50 ca -saddenaM2.67 lokuttarārammaṇānaṃ gahaṇaṃ .

Kasmā nānubandhatīti āha ‘‘ parittārammaṇattā ’’ tiādi .

Parittārammaṇattāti heṭṭhā vuttanayena kāmāvacaravipākānaṃ ekantena parittārammaṇattā .

Tathāparicitattāti yathā javanaṃ , evaṃ aparicitattā .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā hi so pitaraṃ , pitusadisaṃ vā kañci anubandhanto taruṇadārako gharadvārantaravīthicatukkādimhi pariciteyeva dese anugacchati , na araññaṃ vā rakkhasabhūmiṃ vā gacchantaṃ , evaṃ kāmāvacaradhamme anubandhantampi parittamhi pariciteyeva dese pavattamāne te dhamme anubandhati , na mahaggatalokuttaradhamme ārabbha pavattamānepi .

527-32.

Idāni kiṃ imāya yuttikathāya , aṭṭhakathāpamāṇato cetaṃ gahetabbanti dassento āha ‘‘ kiṃ tenā ’’ tiādi .

Javaneti kāmāvacarajavane .

Tadārammaṇacittāni ‘‘ tadārammaṇan ’’ ti laddhanāmāni cittāni tadārammaṇabhāvaṃ na gaṇhanti , tadārammaṇabhāvena na pavattantīti attho .

Atha vā nāmagottaṃ ārabbha javane javite tadārammaṇaṃ tassa javanassa ārammaṇaṃ na gaṇhanti na labbhantīti attho .

Rūpārūpabhavesu vāti vā -saddena ‘‘ javane javitepi tadārammaṇaṃ na gaṇhantī ’’ ti ākaḍḍhati .

Paṇṇattiṃ ārabbhāti kāmabhavepi paṇṇattiṃ ārabbha .

Lakkhaṇārammaṇāyāti aniccādilakkhaṇattayārammaṇāya , balavavipassanāyāti attho .

‘‘ Tīṇi lakkhaṇāni , tisso ca paññattiyo kusalattike na labbhantī ’’ ti aṭṭhakathāya vuttattā tiṇṇaṃ lakkhaṇānaṃ dhammato abhāvena taṃ ārabbha pavattāya vipassanāya tadārammaṇāni na labbhanti .

Paṭṭhāne pana ‘‘ sekhā vā puthujjanā vā kusalaṃ aniccato dukkhato anattato vipassanti , kusalākusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.406) vacanato khandhārammaṇikavipassanāya tadārammaṇaṃM2.68 labbhatīti daṭṭhabbaṃ .

Micchattaniyatesūti ‘‘ katame dhammā micchattaniyatā ?

Cattāro diṭṭhigatasampayuttacittuppādā ’’ ti ( dha . sa .1426) evamāgatesu micchāgāhavasena pavattesu dhammesu javanaṃ hutvā javitesu .

Kasmā pana tesu javitesu tadārammaṇaṃ na labbhatīti ?

Kāmāvacaravipākānañhi niyatamicchādiṭṭhi viya ‘‘ attā occhijjatī ’’ tiādinā attaparikappanāvasena appavattanato niyatamicchādiṭṭhivasappavattesu tesu javitesu tadanantaraṃ tadārammaṇāni na uppajjanti , aniyatamicchādiṭṭhivasappavattesu pana javitesu tadārammaṇaṃ nuppajjatīti natthi .

Atha vā micchattaniyatesūti micchābhāvaniyatasabhāvesu taṃvisayesūti attho .

Micchattaniyatadhammānaṃ dhammasabhāvaṃ aggahetvā micchattaniyatasabhāvasseva gahaṇato , tassa ca vipākānaṃ avibhūtattā micchattaniyatasabhāve ārabbhaV2.51 tadārammaṇā na labbhanti .

Pi -saddena sammattaniyatesupīti sampiṇḍeti ,‘‘ lokuttaradhamme ārabbhā ’’ ti vā etena siddhattā na tesaṃ visuṃ uddharaṇaṃ kataṃ .

Aṭṭhakathāyaṃ pana micchattaniyatasammattaniyatānaṃ aññamaññapaṭipakkhabhāvena balavabhāvato tadārammaṇassa avatthubhāvadassanatthaṃ micchattaniyatānantaraṃ sammattaniyatāpi uddhaṭā .

Micchattaniyatasabhāvassa viya paṭisambhidāsabhāvassapi kāmāvacaravipākānaṃ avibhūtabhāvena paṭisambhidāñāṇāni ārabbha javane javite tadārammaṇaṃ na labbhatīti āha ‘‘ paṭisambhidāñāṇānī ’’ tiādi .

Manodvārepīti na kevalaṃ pañcadvāresuyeva , atha kho manodvārepi .

Sabbesan ti ahetukaduhetukādīnaṃ sabbesaṃ .

Anupubbatoti heṭṭhā vuttaanukkamato .

533. Na vijjatīti manodvārassa appaṭighabhāvena na vijjati .

Bhavaṅgatoti bhavaṅgasantānato , tassa ārammaṇatoM2.69 vā .

Vuṭṭhānan ti bhavaṅgasantāne , tassārammaṇe vā sati tassa vuṭṭhānaṃ .

535-6.

Satta sattāti ekekassa satta sattāti katvā .

Pāpapākāti akusalavipākā .

‘‘ Dvādasāpuññacittānan ’’ ti vatvā ‘‘ pāpapākā ’’ ti vacanaṃ ‘‘ tatridaṃ sugatassa sugatacīvarappamāṇan ’’ tiādīsu viya saññāsaddavasena vuttaṃ .

Evaṃ pavattiyaṃ akusalavipākānaṃ pavattiṃ dassetvā idāni paṭisandhiyaṃ dassetuṃ ‘‘ ekādasavidhānan ’’ tiādi vuttaṃ .

Uddhaccacetanāya pavattivipākadānamattaṃ vinā paṭisandhidānābhāvato āha ‘‘ hitvā uddhaccamānasan ’’ ti .

Kiṃ panettha kāraṇaṃ , adhimokkhavirahena sabbadubbalampi vicikicchāsahagataṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhati , adhimokkhasabhāvato tato balavatarampi uddhaccasahagataṃ nākaḍḍhatīti ?

Paṭisandhidānasabhāvābhāvato .

‘‘ Balavaṃ ākaḍḍhati , dubbalaṃ nākaḍḍhatī ’’ ti hi ayaṃ vicāraṇā paṭisandhidānasabhāvesuyeva .

Yassa pana paṭisandhidānasabhāvo eva natthi , na tassa balavabhāvo paṭisandhiākaḍḍhane kāraṇanti .

Kathaṃ panetaṃ viññātabbaṃ ‘‘ uddhaccasahagatassa paṭisandhidānasabhāvo natthī ’’ ti ?

Dassanenapahātabbesu anāgatattā .

Tividhā hi akusalā dassanenapahātabbā , bhāvanāyapahātabbā , siyā dassanenapahātabbā siyā bhāvanāyapahātabbāti .

Tattha diṭṭhisampayuttavicikicchāsahagatacittuppādā dassanenapahātabbā nāma .

Yathāha ‘‘ katame dhammā dassanenapahātabbā ?

Cattāro diṭṭhigatasampayuttacittuppādāV2.52 vicikicchāsahagato cittuppādo ’’ ti ( dha . sa .1408).

Te hi paṭhamaṃ nibbānadassanato ‘‘ dassanan ’’ ti laddhanāmena sotāpattimaggeneva pahātabbattā ‘‘ dassanenapahātabbā ’’ ti vuccanti .

UddhaccasahagatacittuppādoM2.70 bhāvanāyapahātabbo nāma .

Yathāha ‘‘ katame dhammā bhāvanāyapahātabbā ?

Uddhaccasahagato cittuppādo ’’ ti .

So hi aggamaggena pahātabbattā ‘‘ bhāvanāyapahātabbo ’’ ti vutto .

Uparimaggattayañhi paṭhamamaggena diṭṭhasmiṃyeva bhāvanāvasena uppajjati , na adiṭṭhapubbaṃ kiñci passati , tasmā ‘‘ bhāvanā ’’ ti vuccati .

Diṭṭhivippayuttadomanassasahagatacittuppādā pana siyā dassanenapahātabbā siyā bhāvanāyapahātabbā nāma .

Yathāha ‘‘ cattāro diṭṭhigatavippayuttā lobhasahagatacittuppādā dve domanassasahagatacittuppādā .

Ime dhammā siyā dassanenapahātabbā siyā bhāvanāyapahātabbā ’’ ti ( dha . sa .1409).

Te hi apāyanibbattakāvatthāya paṭhamamaggena , sesāvatthāya uparimaggehi pahīyamānattā siyā dassanenapahātabbā siyā bhāvanāyapahātabbā nāma .

Tattha siyā dassanenapahātabbampi dassanenapahātabbasāmaññena idha ‘‘ dassanenapahātabbā ’’ tveva voharanti .

Yadi ca uddhaccasahagataṃ paṭisandhiṃ dadeyya , tadā akusalapaṭisandhiyā sugatiyaṃ asambhavato apāyesveva dadeyya , apāyagamanīyañca ekantena dassanenapahātabbā siyā , itarathā apāyagamanīyassa appahīnattā sekhānaṃ apāyuppatti āpajjati , na ca panetaṃ yuttaṃ ,‘‘ catūhapāyehi ca vippamutto ( khu . pā .6.11; su . ni .234), avinipātadhammo ’’ tiādivacanehi saha virujjhanato , sati ca panetassa dassanenapahātabbabhāve ‘‘ siyā dassanenapahātabbā ’’ ti imassa vibhaṅge vattabbaṃ siyā , na ca panetaṃ vuttanti .

Atha siyā ‘‘ apāyagamanīyo rāgo doso moho tadekaṭṭhā ca kilesā ’’ ti evaṃ dassanenapahātabbesu vuttattā uddhaccasahagatassāpi tattha saṅgaho sakkā kātunti ?

Taṃ na , tassa niyāmato bhāvanāyapahātabbabhāvena vuttattātiM2.71 tasmā dassanenapahātabbesu avacanameva paṭisandhidānābhāvaṃ sādhetīti .

Nanu ca paṭisambhidāvibhaṅge –

‘‘ Yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ uddhaccasampayuttaṃ , rūpārammaṇaṃ vā … pe … dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panārabbha , tasmiṃ samaye phasso hoti … pe … avikkhepo hoti , ime dhammā akusalā .

Imesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā , tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā ’’ ti ( vibha .731)–

EvaṃV2.53 uddhaccasahagatacittuppādaṃ uddharitvā tassa vipākopi uddhaṭoti kathamassa paṭisandhidānābhāvo sampaṭicchitabboti ?

Na idaṃ paṭisandhidānaṃ sandhāya uddhaṭaṃ , atha kho pavattivipākaṃ sandhāya .

Paṭṭhāne pana –

‘‘ Sahajātā dassanenapahātabbā cetanā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ kammapaccayena paccayo , nānakkhaṇikā dassanenapahātabbā cetanā vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.8.89)–

Dassanenapahātabbacetanāya eva sahajātanānakkhaṇikakammapaccayabhāvaṃ uddharitvāva ‘‘ sahajātā bhāvanāyapahātabbā cetanā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ kammapaccayena paccayo ’’ ti bhāvanāyapahātabbacetanāya sahajātakammapaccayabhāvova uddhaṭo , na pana nānakkhaṇikakammapaccayabhāvo .

Tathā paccanīyanaye pi –

‘‘ Dassanenapahātabbo dhammo nevadassanenanabhāvanāyapahātabbassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo , sahajāta … upanissaya … pe … pacchājāta … kammapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.8.98)–

DassanenapahātabbassevaM2.72 kammapaccayabhāvaṃ uddharitvā –

‘‘ Bhāvanāyapahātabbo dhammo nevadassanenanabhāvanāyapahātabbassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo , sahajāta … upanissaya … pacchājātapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.8.99)–

Bhāvanāyapahātabbassa dhammassa sahajātādipaccayabhāvova vutto , na pana kammapaccayabhāvo , na ca nānakkhaṇikakammapaccayaṃ vinā paṭisandhiākaḍḍhanaṃ atthi , tasmā natthi tassa sabbathāpi paṭisandhidānaṃ .

Pavattivipākaṃ panassa na sakkā nivāretuṃ paṭisambhidāvibhaṅge uddhaccasahagatānampi vipākassa uddhaṭattā , nānakkhaṇikakammapaccayassa ca paṭisandhivipākameva sandhāya anuddhaṭattā .

Evañca pana katvā yadeke ācariyā vadanti ‘‘ uddhaccacetanā ubhayavipākampiV2.54 na deti paṭṭhāne nānakkhaṇikakammapaccayassa anuddhaṭattā ’’ ti , taṃ tesaṃ abhinivesamattamevāti daṭṭhabbaṃ .

Yadi ca te vadeyyuṃ – yathā ‘‘ vipākadhammadhammā ’’ ti ettha vipāka-saddena vipākārahatā vuccati , evaṃ idhāpi uddhaccasahagatānaṃ vipākārahataṃ sandhāya ‘‘ tesaṃ vipāke ñāṇan ’’ ti vuttaṃ .

Yathā saddhindriyavinimuttassa adhimuccanaṭṭhassa abhāvepi saddhindriyassa adhimuccanasattivisesaṃ gahetvā saddhindriyadhammo adhimuccanaṭṭho atthoti vuccati , evamidhāpi dhammavinimuttassa vipākārahabhāvassa abhāvepi dhammānameva vipākārahasāmatthiyaṃ gahetvā tassa atthibhāvo vutto .

Yadi ca te pavattivipākaṃ dadeyyuṃ , yathā –

‘‘ Sukhāya vedanāya sampayutto dhammo dukkhāya vedanāya sampayuttassa dhammassa kammapaccayena paccayo , nānakkhaṇikā ’’ ti ( paṭṭhā .1.2.57)–

PavattivipākassapiM2.73 vasena nānakkhaṇikakammapaccayo vutto , evametthāpi nānakkhaṇikakammapaccayabhāvo vattabbo siyā .

Na hi labbhamānassa avacane kāraṇaṃ atthīti tasmā yathādhammasāsane avacanampi abhāvameva dīpeti .

Apica yadi uddhaccasahagatassa pavattivipākadānaṃ adhippetaṃ siyā , tadā ‘‘ anupādinnupādāniyo dhammo upādinnupādāniyassa dhammassa na kammapaccayena paccayo ’’ ti paṭisedho na kātabbo siyā .

Na hi ṭhapetvā uddhaccaṃ añño koci anupādinnupādāniyo dhammo upādinnupādāniyassa dhammassa paccayo bhavituṃ asamattho atthīti , tayidametesaṃ abhilāpamattaṃ .

Tathā hi yaṃ tāva vuttaṃ ‘‘ vipākārahabhāvaṃ gahetvā tesaṃ vipāketi vuttan ’’ ti , tadeva tassa vipākasabbhāvaṃ dīpeti .

Na hi vipākārahabhāve sati abhiññādīnaṃ viya tassa avipākatāya kāraṇaṃ atthīti .

Yampi vuttaṃ ‘‘ nānakkhaṇikakammapaccayassa avacanaṃ vipākabhāvaṃ dīpetī ’’ ti , tampi na sundaraṃ , labbhamānassāpi katthaci kenaci adhippāyena avacanato .

Tathā hi dhammasaṅgaṇiyaṃ labbhamānampi hadayavatthu na vuttaṃ .

Tasmā yadi pavattivipākaṃ sandhāya nānakkhaṇikakammapaccayabhāvo vucceyya , tadā paṭisandhivipākadānampissa maññeyyunti labbhamānassapi pavattivipākassa vasena nānakkhaṇikakammapaccayabhāvo na vuttoti .

Yaṃ pana anupādinnupādāniyassa upādinnupādāniyaṃ pati kammapaccayapaṭikkhepavacanaṃ , taṃ abhiññākusalādike sandhāyāti na ettāvatā uddhaccasahagatassaV2.55 pavattivipākadānaṃ sabbathāpi paṭikkhipituṃ sakkāti .

Yampi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ yathā ca abhiññācetanā , evamuddhaccacetanāpi ‘ saṅkhārapaccayā viññāṇan ’ ti ettha apanetabbā ’’ ti vuttaṃ , tampi uddhaccacetanāya tattha niddisiyamānāya yathā itarā paṭisandhipavattivasena duvidhassapi vipākaviññāṇassa paccayo , evamuddhaccacetanāpīti gaṇheyyunti vuttaṃ , na tassa pavattivipākābhāvatoti .

ĀcariyabuddhamittādayoM2.74 pana uddhaccasahagataṃ dvidhā vibhajitvā ekassa ubhayavipākadānaṃ , ekassa sabbathāpi vipākābhāvaṃ vaṇṇenti .

Tesañhi ayaṃ vinicchayo – atthi uddhaccaṃ bhāvanāyapahātabbampi , atthi nabhāvanāyapahātabbampi .

Tesu bhāvanāyapahātabbaṃ sekhasantānappavattaṃ , itaraṃ puthujjanasantānappavattaṃ .

Phaladānañca puthujjanasantāne pavattasseva , netarassa .

Tathā hi dassanabhāvanānaṃ abhāvepi yesaṃ puthujjanānaṃ , sekhānañca dassanabhāvanāhi bhavitabbaṃ , tesaṃ taduppattikāle tāhi pahātuṃ sakkuṇeyyā akusalā ‘‘ dassanenapahātabbā , bhāvanāyapahātabbā ’’ ti ca vuccanti .

Puthujjanānaṃ pana bhāvanāya abhāvato bhāvanāyapahātabbacintā natthi , tena tesaṃ pavattamānā te dassanena pahātuṃ asakkuṇeyyāpi ‘‘ bhāvanāyapahātabbā ’’ ti na vuccanti .

Yadi vucceyyuṃ , dassanenapahātabbā bhāvanāyapahātabbānaṃ kesañci keci kadāci ārammaṇārammaṇādhipatiupanissayapaccayehi paccayā bhaveyyuṃ .

Sakabhaṇḍe chandarāgādīnañhi kesañci sakkāyadiṭṭhādayo keci atītādīsu kismiñci kāle ārammaṇādhipatiupanissayehi paccayā hontīti natthi , na ca paṭṭhāne ‘‘ dassanenapahātabbā bhāvanāyapahātabbānaṃ kenaci paccayena paccayo ’’ ti vuttā , tasmā natthi puthujjanesu pavattamānānamakusalānaṃ bhāvanāyapahātabbapariyāyo .

Yadi tattha avacanameva pamāṇaṃ , evaṃ sati sekhasantānapavattānampi akusalānaṃ bhāvanāyapahātabbapariyāyo natthīti āpajjatīti ?

Nāpajjati , sekhasantānappavattānaṃ bhāvanāya pahātuṃ sakkuṇeyyattā .

Teneva ca kiñci katvā sekhānaṃ dassanenapahātabbānaṃ akusalānaṃ pahīnabhāvena assādanābhinandanānaṃ vatthūni na honti .

Pahīnatāya eva somanassassa hetubhūtā , avikkhepahetubhūtā ca na domanassaṃ , uddhaccañca uppādentīti na tesaṃ ārammaṇārammaṇādhipatipakatūpanissayabhāvaṃM2.75 gacchanti .

Na hi pahīnakilese upanissāya ariyā rāgadosavikkhepe uppādenti .

Vuttañca ‘‘ sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā , te kilese na puneti , na pacceti , na paccāgacchatīti sugato , sakadāgāmi … pe … arahattamaggena … pe … sugato ’’ ti .

Puthujjanānaṃ pana dassanena pahātuṃ sakkuṇeyyāV2.56 dassanena pahātuṃ asakkuṇeyyānaṃ kenaci paccayena paccayā na hontīti na sakkā vattuṃ ,‘‘ diṭṭhiṃ assādeti abhinandati , taṃ ārabbha rāgo uppajjati , diṭṭhi uppajjati , vicikicchā uppajjati , uddhaccaṃ uppajjati , vicikicchaṃ ārabbha vicikicchā uppajjati , diṭṭhi uppajjati , uddhaccaṃ uppajjatī ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.407) diṭṭhivicikicchānaṃ uddhaccārammaṇabhāvassa vuttattā .

Ettha hi uddhaccan ti uddhaccasahagataṃ cittuppādaṃ sandhāya vuttaṃ , na dassanenapahātabbesupi labbhamānacetasikaṃ uddhaccaṃ .

Evañca katvā adhipatipaccayaniddese ‘‘ diṭṭhiṃ garuṃ katvā assādeti abhinandati , taṃ garuṃ katvā rāgo uppajjati , diṭṭhi uppajjatī ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.415) ettakameva vuttaṃ , na vuttaṃ ‘‘ uddhaccaṃ uppajjatī ’’ ti , tasmā sekhasantānappavattānamakusalānaṃ dassanenapahātabbānaṃ kenaci paccayena paccayattābhāvato puthujjanānaṃ santāneva dassanenapahātabbānamakusalānaṃ paccayā na hontīti na sakkā vattunti paṭṭhāne dassanenapahātabbānaṃ bhāvanāyapahātabbassa ārammaṇārammaṇādhipatiupanissayapaccayattānuddharaṇaṃ sekhasantānappavattānaṃ bhāvanāyapahātabbapariyāyabhāvaṃ sādheti , puthujjanasantāneyeva nadassanenapahātabbānamakusalānaṃ bhāvanāyapahātabbapariyāyabhāvaṃ na sādheti , tasmā dassanabhāvanāhi pahātabbānaṃ atītādibhāvena navattabbattepi yādisānaṃ tāhi anuppattidhammatā āpādetabbā , te puthujjanesu pavattamānāM2.76 dassanena pahātuṃ sakkuṇeyyā dassanamaggāpekkhāya tadappavattiyampi dassanenapahātabbā nāma .

Sekhesu pavattamānā bhāvanāya pahātuṃ sakkuṇeyyā tadappavattiyampi tadapekkhāya bhāvanāyapahātabbā nāma .

Dassanena pahātuṃ asakkuṇeyyā pana puthujjanesu pavattamānā heṭṭhā vuttanayena nevadassanenapahātabbā nabhāvanāyapahātabbā , tesu bhāvanāyapahātabbā sahāyavirahato vipākaṃ na janenti .

Tathā hi tesaṃ dassanenapahātabbasaṅkhātaṃ sahakārīkāraṇaṃ sahāyabhūtaṃ natthīti bhāvanāyapahātabbacetanāya nānakkhaṇikakammapaccayabhāvo na vutto .

Apekkhitabbadassanabhāvanārahitānaṃ pana puthujjanesu uppajjamānānaṃ sakabhaṇḍe chandarāgādīnaṃ , uddhaccasahagatacittuppādassa ca saṃyojanattayatadekaṭṭhakilesānaṃ anupacchinnatāya aparikkhīṇasahāyānaṃ vipākuppādanaṃ na sakkā paṭikkhipitunti uddhaccasahagatadhammānaṃ vipāko vibhaṅge vuttoti .

Yadi evaṃ , apekkhitabbadassanabhāvanārahitānaṃ akusalānaṃ ‘‘ nevadassanenanabhāvanāyapahātabbā ’’ ti vattabbatā āpajjatīti ?

Nāpajjati , appahātabbasabhāvānaṃ kusalādīnaṃ ‘‘ nevadassanenanabhāvanāyapahātabbā ’’ ti vuttattā , appahātabbaviruddhasabhāvattā ca akusalānaṃV2.57 .

Yadi evaṃ te imasmiṃ tike navattabbāti vattabbā āpajjantīti ?

Nāpajjanti , cittuppādakaṇḍe dassitānaṃ dvādasākusalacittuppādānaṃ dvīhi padehi saṅgahitattā .

Yathā hi uppannattike dhammavasena sabbesaṃ saṅkhatadhammānaṃ saṅgahitattā kālavasena asaṅgahitāpi atītā ‘‘ navattabbā ’’ ti naM2.77 vuttā cittuppādānurūpena saṅgahitesu navattabbassa abhāvā , evaṃ idhāpi cittuppādabhāvena saṅgahitesu navattabbassa abhāvā ‘‘ navattabbā ’’ ti na vuttā .

Sabbena sabbañhi dhammavasena asaṅgahitassa tikadukesu navattabbatāpatti .

Yattha hi cittuppādo koci niyogato navattabbo atthi , tattha tesaṃ catuttho koṭṭhāso atthīti yathāvuttapadesu viya tatthāpi bhinditvā bhājetabbe cittuppāde bhinditvā bhājeti ‘‘ siyā navattabbāparittārammaṇā ’’ tiādinā , tadabhāvā uppannattike , idha ca tathā na vuttanti .

Atha vā yathā sappaṭighehi samānasabhāvattā rūpadhātuyaṃ ‘‘ tayo mahābhūtā sappaṭighā ’’ ti vuttā , yathāha ‘‘ asaññasattānaṃ anidassanasappaṭighaṃ ekaṃ mahābhūtan ’’ ti , evaṃ puthujjanānaṃ pavattamānā bhāvanāyapahātabbasamānasabhāvā ‘‘ bhāvanāyapahātabbā ’’ ti vucceyyunti natthi navattabbatāpasaṅgo .

Evañca sati puthujjanānaṃ pavattamānāpi bhāvanāyapahātabbā sakabhaṇḍe chandarāgādayo parabhaṇḍe chandarāgādīnaṃ upanissayapaccayo , rāgo ca rāgadiṭṭhīnaṃ adhipatipaccayoti ayamattho laddho hoti .

Teneva hi –

‘‘ Bhāvanāyapahātabbo dhammo dassanenapahātabbassa dhammassa upanissayapaccayena paccayo , ārammaṇūpanissayo , pakatūpanissayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.8.84)–

Imissā niddese dassanenapahātabbānaṃ upanissayapaccayabhāvīdhamme niddisantena bhagavatā –

‘‘ Pakatūpanissayo – patthanaṃ upanissāya pāṇaṃ hanati … pe … saṅghaṃ bhindati , bhāvanāyapahātabbo rāgo doso moho māno patthanā dassanenapahātabbassa rāgassa dosassa mohassa mānassa diṭṭhiyā patthanāya upanissayapaccayena paccayoM2.78 .

Sakabhaṇḍe chandarāgo parabhaṇḍe chandarāgassa upa … pe … sakapariggahe chandarāgo parapariggahe chandarāgassa upanissayapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.8.84)–

PuthujjanasantāneV2.58 patthanādayo niddiṭṭhā .

Evampi yathā aphoṭṭhabbattā rūpadhātuyaṃ tayo mahābhūtā na paramatthato sappaṭighā , evaṃ apekkhitabbabhāvanārahitā puthujjanesu pavattamānā sakabhaṇḍe chandarāgādayo pana paramatthato bhāvanāya pahātabbāti bhāvanāyapahātabbānaṃ nānakkhaṇikakammapaccayatā na vuttā , na ca ‘‘ dassanenapahātabbā bhāvanāyapahātabbānaṃ kenaci paccayena paccayo ’’ ti vuttā .

Ye hi dassanenapahātabbapaccayā kilesā , na te dassanato uddhaṃ pavattanti .

Dassanenapahātabbapaccayassāpi pana uddhaccasahagatassa sahāyavekallamattameva dassanena kataṃ , na tassa koci bhāvo dassanena anuppattidhammataṃ āpāditoti tassa ekantabhāvanāyapahātabbatā vuttā , tasmā uddhaccabhāvena ekasabhāvasseva tassa sati sahāye vipākuppādanavacanaṃ , asati ca vipākānuppādanavacanaṃ na virujjhati .

Tayidaṃ sabbametesaṃ ācariyānaṃ ahopurisikāramattaṃ .

Kasmā ?

Uddhaccasahagatassa ekantabhāvanāyapahātabbabhāvena vuttattā .

Evañhi vuttaṃ bhagavatā ‘‘ katame dhammā bhāvanāyapahātabbā .

Uddhaccasahagato cittuppādo ’’ ti ( dha . sa .1406).

Yadi ca uddhaccasahagataṃ nabhāvanāyapahātabbaṃ abhavissa , yathā atītārammaṇattike ‘‘ niyogā anāgatārammaṇā natthī ’’ ti ( dha . sa .1433) vatvā vibhajja vuttaṃ , evamidhāpi ‘‘ niyogā bhāvanāyapahātabbā natthī ’’ ti vatvā ‘‘ uddhaccasahagato siyā bhāvanāyapahātabbo siyā navattabbo ‘ dassanenapahātabbo ’ tipi ‘ bhāvanāyapahātabbo ’ tipī ’’ tiādi vattabbaṃ siyāM2.79 , na ca tathā vuttaṃ .

Yā ca ‘‘ tamatthaṃ paṭipādentehi yadi vucceyyun ’’ tiādinā yutti vuttā , sāpi ayutti .

Kasmā ?

Dassanenapahātabbārammaṇānaṃ rāgadiṭṭhivicikicchāuddhaccānaṃ tena tena pahātabbabhāvavasena icchitattā .

Yañca ‘‘ uddhaccaṃ uppajjatī ’’ ti uddhaccasahagatacittuppādo vuttoti dassetuṃ adhipatipaccayaniddese uddhaccassa anuddharaṇaṃ kāraṇavasena vuttaṃ , tampi akāraṇaṃ aññatthāpi sāvasesapāṭhānaṃ dassanato .

Tathā hi ‘‘ atīto dhammo paccuppannassa dhammassa , anāgato dhammo paccuppannassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti etesaṃ vibhaṅge cetopariyañāṇaggahaṇaṃ katvā ‘‘ paccuppanno dhammo paccuppannassa dhammassā ’’ ti imassa vibhaṅge labbhamānampi cetopariyañāṇaṃ na gahitaṃ .

Yampi bhāvanāyapahātabbassa vipākadānamhi dassanenapahātabbassa sahāyabhāvūpagamanaṃ vuttaṃ , tampi vicāretabbaṃ – kiṃ avijjādi viya dānasīlādīnaṃ upapattiyaṃyeva vipākadānasāmatthiyā ṭhānavasena dassanenapahātabbā bhāvanāyapahātabbānaṃ sahakārīkāraṇaṃ hoti , udāhu kileso viya kammassa paṭisandhidānamhītiV2.59 ?

Kiñcettha – yadi tāva purimo nayo , sekhasantāne bhāvanāyapahātabbassa akiriyābhāvo āpajjati , pahīnāvijjāmānataṇhānusayasmiṃ santāne dānādi viya sahāyavekallena avipākasabhāvataṃ āpannattā .

Atha dutiyo , bhāvanāyapahātabbattena abhimatassāpi dassanenapahātabbabhāvo āpajjati , paṭisandhidāne sati apāyagamanīyasabhāvānativattanato , tasmā amhehi heṭṭhā vuttanayeneva uddhaccasahagatassa vipākadānaṃ sampaṭicchitabbaṃ , na yesaṃ kesañci vacanaṃ .

Paṭṭhānānusārīhi bhavitabbanti .

537-8.

Yan ti yaṃ āvajjanadvayaṃ .

Karaṇamattattāti karaṇamattameva ṭhapetvā phaladānābhāvato .

Vātapupphasaman ti moghapupphasamaṃ , yathā taṃ paṭhamasañjātaṃ acchinnamūlepi rukkheM2.80 nibbattaṃ purimehi adinnaphalattā phalanibbattakaṃ na hoti , evamidaṃ anupacchinnabhavamūlepi santāne nibbattaṃ anāsevanabhāvena phaladāyakaṃ na hotīti adhippāyo .

Javanattaṃ tu sampattan ti aṭṭhārasavidhaṃ khīṇāsavāveṇikaṃ viññāṇamāha .

Kiccasādhanatoti bhavataṇhāmūlassa avocchinnabhāve sati kusalākusalakammakiccassa sādhanato , dānāditaṃtaṃkiccasādhanavasena vā .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā hi chinnamūlassa rukkhassa pupphaṃ pupphanamattaṃ ṭhapetvā aphalameva hoti , evametampi taṃtaṃkiccasādhanamattaṃ ṭhapetvā samucchinnabhavataṇhāmūle santāne pavattanato aphalamevāti .

539-40.

Paṭiccāti hetudhammassa paṭimukhaṃ gantvā taṃ apaccakkhāya .

Etīti pavattati , tiṭṭhati uppajjati vāti vuttaṃ hoti .

‘‘ Etī ’’ ti hi idaṃ uppattiṭṭhitīnaṃ sādhāraṇavasena pavattiparidīpakaṃ .

Tenevāha ‘‘ ṭhitiyuppattiyāpi vā ’’ ti .

Ekacco hi paccayo ṭhitiyā eva upakārako hoti yathā pacchājātapaccayo , ekacco uppattiyā eva yathā anantarādiko , ekacco ubhayassa yathā hetuādayo .

Evaṃ paccaya-saddassa vacanatthaṃ dassetvā idāni paccayalakkhaṇaṃ dassento āha ‘‘ yo dhammo ’’ tiādi .

Yoti hetudhammo .

Yassāti yassa phaladhammassa .

Ṭhitiyuppattiyāpi vāti ṭhititthaṃ , uppattitthaṃ vā .

Ṭhitiyāti vā ṭhitikkhaṇe , uppattiyāti uppādakkhaṇe .

Yassa dhammassa upakāro , yassa dhammassa ṭhitiyuppattiyāti vā sambandho .

‘‘ Upakāro ’’ ti iminā dhammena dhammasattiupakārakaṃ dasseti .

‘‘ Sambhavo ’’ tiādi paccayasseva pariyāyadassanaṃ .

Sambhavati etasmāti sambhavo .

Tathā pabhavo .

Hinoti patiṭṭhāti etthāti hetu .

Anekatthattā dhātusaddānaṃ hi -saddo mūla-saddo viya patiṭṭhattho veditabboV2.60 .

Hinoti vā etena kammanidānabhūtena uddhaṃ ojaṃ abhiharantena mūlenaM2.81 viya pādapo tappaccayaṃ phalaṃ gacchati , vuddhiṃ viruḷhiṃ āpajjatīti hetu .

Attano phalaṃ karotīti kāraṇaṃ .

Paccayo matoti paccayova ‘‘ sambhavo ’’ tiādito mato .

Atthato ete samānā , byañjanamattaṃyeva nesaṃ nānattanti vuttaṃ hoti .

541-5.

Evaṃ paṭṭhāne āgatasabbapaccayānaṃ sādhāraṇavasena atthaṃ vatvā idhādhippetassa hetupaccayasseva sarūpaṃ dassetuṃ ‘‘ lobhādi pana yo dhammo ’’ tiādi vuttaṃ .

Mūlaṭṭhenāti sampayuttānaṃ suppatiṭṭhitabhāvasādhanasaṅkhātamūlaṭṭhena .

Chaḷevāti mūlaṭṭhenūpakārakabhāvassa tesameva āveṇikabhāvena ete chaḷeva .

Jātitoti kusalākusalābyākatajātito .

Navadhāti tayo kusalahetū , tayo akusalahetū , tayo abyākatahetūti navadhā .

Dhammānaṃ … pe … sādhakoti yathā sālivīhibījādīni sālivīhiādibhāvassa sādhakāni , maṇiādipabhāvatthūnañca nīlādivaṇṇāni nīlādimaṇipabhāya sādhakāni , evaṃ hetupaccayo yathārahaṃ attano sampayuttānaṃ kusalādittasādhakoti kusalākusalābyākatadhammānaṃ yathākkamaṃ kusalākusalābyākatabhāvasādhako mūlaṭṭhoti ayamettha attho .

Eke ācariyāti revatācariyaṃ , tassa sissānusisse ca sandhāyāha .

Atha vā garumhi bahuvacanampi yujjatīti revatācariyameva sandhāya ‘‘ eke ācariyā ’’ ti vuttaṃ .

Evaṃ santeti yadi mūlaṭṭho kusalādibhāvasādhako , evaṃ sati .

Yathā cittaṃ cittajarūpānaṃ paccayo hoti , evaṃ taṃsampayuttadhammāpīti āha ‘‘ taṃsamuṭṭhānarūpisū ’’ ti , hetusamuṭṭhānarūpesūti attho .

Neva sampajjatīti na sijjhati ,‘‘ hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayenaM2.82 paccayo ’’ ti vutto hetupaccayabhāvo na sampajjatīti vuttaṃ hoti .

Yathā kusalākusalā hetū taṃsamuṭṭhānarūpassa kusalādibhāvāya na pariyattā , evaṃ abyākatopi hetu taṃsamuṭṭhānassa rūpassa abyākatabhāvāya na pariyatto .

Sabhāvena hi taṃ abyākatanti āha ‘‘ na hī ’’ tiādi .

Yadi kusalādibhāvaṃ na sādhenti , paccayāpi na hontīti vadeyyāti āha ‘‘ na tesan ’’ tiādi .

‘‘ Hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.1) vacanato te alobhādayo tesaṃ rūpānaṃ paccayā na na honti , bhavantevāti attho .

546-7.

NaV2.61 gantabboti na paccetabbo .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yadi kusalādihetuyo attano viya attahetukānaṃ dhammānaṃ kusalādibhāvaṃ sādhenti , kusalākusalahetupaccayasambhūtā rūpadhammāpi te viya kusalādayo siyuṃ , hetuyo vā rūpānaṃ paccayā na siyuṃ , na ca panetaṃ ubhayampi atthi , tasmā kusalādīnaṃ kusalādibhāvasādhako mūlaṭṭhoti na viññātabbanti .

Apica yadi hetupaṭibaddho kusalādibhāvo , tadā abyākatabhāvopi tappaṭibaddho siyā , ahetukānaṃ abyākatabhāvo na sijjhati .

Yadi ca hetupaṭibaddho kusalādibhāvo , hetūnampi kusalādibhāvo appaṭibaddho siyā .

Atha tesampi sesahetupaṭibaddho , evampi momūhacittasampayuttassa hetuno akusalabhāvo na sijjheyya .

Atha tassa so aññahetuko siyā , evaṃ sati sesahetūnampi taṃhetukova siyā .

Yathā ca sesahetūnaṃ , evaṃ avasesasampayuttadhammānampi taṃhetukova siyā .

Atha siyā hetūnaṃ sabhāvatova kusalādibhāvo , sampayuttānaṃ panaM2.83 hetupaṭibaddhoti , evaṃ sati alobho kusalo vā siyā abyākato vā .

Yadi hi so sabhāvato kusalo , taṃsabhāvattā abyākato na siyā .

Atha abyākato , taṃsabhāvattā kusalo na siyā alobhasabhāvassa adosattābhāvo viya .

Yasmā pana ubhayathāpi hoti , tasmā yathā ubhayathā hontesu saddhādīsu sampayuttesu hetupaṭibaddhaṃ kusalādibhāvaṃ pariyesatha , na sabhāvato , evaṃ hetūsupi kusalāditā aññapaṭibaddhā pariyesitabbā , na sabhāvato .

Sā pana pariyesiyamānā yonisomanasikārādipaṭibaddhā hotīti hetūsu viya hetusampayuttadhammesupi yonisomanasikārādipaṭibaddho kusalādibhāvo , na hetupaṭibaddhoti .

Tenevāha –

‘‘ Yoniso , bhikkhave , manasi karoto anuppannā ceva kusalā dhammā uppajjanti , uppannā ca kusalā dhammā abhivaḍḍhantī ’’ tiādi ( a . ni .1.67).

Samayaññunāti ābhidhammikamatavedinā .

Suppatiṭṭhitabhāvassa sādhanenāti attahetukānaṃ dhammānaṃ sammā patiṭṭhitabhāvassa thirabhāvassa sādhanena .

Laddhahetupaccayā hi dhammā viruḷhamūlā viya pādapā thirā honti suppatiṭṭhitā , ahetukā tilabījādisevālā viya na suppatiṭṭhitāti .

548. Sabbasoti kāmāvacarādisabbabhāgena .

550-1.

PaṭisandhikkhaṇeV2.62 cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ abhāvato attanā sampayuttānaṃ , kaṭattārūpānameva ca paccayabhāvoti āha ‘‘ attanā … pe … jātānan ’’ ti .

Kammassa katattā eva ca upacitattā ca na issarādihetuno sambhūtāni rūpāni kaṭattārūpāni , kammasamuṭṭhānarūpānīti atthoM2.84 , kaṭattārūpāneva jātāni bhūtāni nibbattānīti kaṭattārūpajātāni .

Tathevāti yathā paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānaṃ , evanti attho .

Cittajānañcāti ca -saddena ‘‘ attanā sampayuttānan ’’ ti ākaḍḍhati .

553. Lokuttaravipākānaṃ paṭisandhivasena appavattanato natthi kammasamuṭṭhānassa paccayabhāvoti āha ‘‘ cittajānan ’’ tiādi .

555. Hetupaccayasambhavoti hetupaccayasambhūtadhammo , hetupaccayato paccayuppannadhammānaṃ sambhavākāro vā .

Sañjātasukhahetunāti sañjātañāṇena , sampajaññenāti attho .

Ñāṇañhi ‘‘ sukhino cittaṃ samādhiyati , samāhito yathābhūtaṃ pajānātī ’’ tiādivacanato sukhaṃ hetu etassāti ,

‘‘ Diṭṭhe dhamme ca yo attho ,

Yo cattho samparāyiko ;

Atthābhisamayā dhīro ,

Paṇḍitoti pavuccatī ’’ ti .( saṃ . ni .1.129)–

Ādivacanato sukhassa hetūti vā ‘‘ sukhahetū ’’ ti vuccati .

556. Lokassa adhipati lokādhipati , sakalalokanāyakenāti attho .

Attādhīnānaṃ patinoti adhipatī .

Chandaṃ tu jeṭṭhakaṃ katvāti ‘‘ chandavato kiṃ nāma na sijjhatī ’’ tiādikaṃ purimābhisaṅkhārūpanissayaṃ labhitvā uppajjamāne cittuppāde chando jeṭṭhakabhūto sampayuttadhamme vase vattamāno hutvā pavattati , sampayuttadhammā ca tassa vase pavattanti hīnādibhāvena tadanuvattanatoti āha ‘‘ chandaṃ tu jeṭṭhakaṃ katvā ’’ tiādi .

Katvā dhuran ti sahajātapubbaṅgamavasenaM2.85 pubbaṅgamaṃ katvā .

Chandādhipati nāma so vā cittuppādo chandādhipati nāma ‘‘ chandoV2.63 adhipati imassā ’’ ti katvā .

Esevāti ‘‘ cittaṃ dhuraṃ katvā … pe … kālasmiṃ cittādhipati nāmā ’’ tiādinā yathāvuttova nayo .

Sesesūti cittādīsu .

Ettha ca ‘‘ chandaṃ … pe … kālasmin ’’ tiādinā kālassa niyamitattā cattāropete ekakkhaṇe adhipatī na hontīti daṭṭhabbaṃ .

Evañca katvā paṭṭhāne ‘‘ chandādhipati chandasampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ adhipatipaccayena paccayo ’’ tiādinā ( paṭṭhā .1.1.3) catunnampi adhipatīnaṃ paccayabhāvo visuṃ visuṃyeva uddhaṭo .

Yadi hi te ekakkhaṇeyeva adhipatipaccayā siyuṃ , tadā yathā hetupaccayaniddese ‘‘ hetū hetusampayuttakānan ’’ tiādinā avisesena vuttaṃ mūlaṭṭhena upakārakabhāvassa vijjamānena dvinnaṃ , tiṇṇampi hetūnaṃ ekakkhaṇe paccayabhāvūpagamanato , evaṃ ekakkhaṇeyeva bahūnaṃ jeṭṭhakabhāve sati adhipatipaccayaniddesepi ‘‘ adhipatī adhipatisampayuttakānan ’’ tiādinā vattabbaṃ siyā .

Yasmā pana evaṃ avatvā ‘‘ chandādhipati chandasampayuttakānan ’’ tiādinā cattārova visesetvā vuttā , tasmā ekekadhammoyeva ekakkhaṇe adhipatipaccayo hotīti daṭṭhabbaṃ .

Jeṭṭhaṭṭhenāti pamukhabhāvena .

Sobhanā mati , sobhanaṃ vā mataṃ etesaṃ atthīti sumatino , sammādiṭṭhikāti attho , tesaṃ matiṃ vibodheti pabodhetīti sumatimativibodhanaṃ .

Kucchitā mati , kucchitaṃ vā mataṃ etesanti kumatino , micchādiṭṭhikā , tesaṃ matibhūtā matibhāvena parikappitattāti kumatimati , micchādiṭṭhi , sāyeva indhanasadisatāya indhanaṃ tassa pāvakaṃ aggi viyāti kumati … pe … pāvakaṃ .

Atimadhuran ti nipuṇagambhīrena attharasenaM2.86 ceva suvimalasakhilena byañjanarasena ca madhuraṃ .

Avedīti ogāhetvā jānāti .

Yo yoti theranavamajjhimesu yo koci .

Jinavacanaṃ sakalaṃ avedīti tepiṭakassapi sakalajinavacanassa gahaṇasamatthatāpaṭilābhena taṃ avagacchati .

Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma

Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya

Pakiṇṇakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

9. Navamo paricchedo

Puññavipākapaccayaniddesavaṇṇanā

560-1.

VaṭṭakathāyaV2.64 lokuttaravipākānaṃ alabbhanato ‘‘ lokiyānevā ’’ ti vuttaṃ .

Puññāpuññādisaṅkhārāti puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāroti tayo saṅkhārā .

Tattha punāti attano santānaṃ apuññaphalato , dukkhasaṃkilesato ca sodheti , pujjaṃ bhavaphalaṃ nibbattetīti vā puññaṃ , attano phalassa abhisaṅkharaṇaṭṭhena abhisaṅkhāro cāti puññābhisaṅkhāro , puññapaṭipakkhato apuññaṃ , vuttanayena abhisaṅkhāro cāti apuññābhisaṅkhāro .

Samādhipaccanīkānaṃ atidūratāya na iñjati na kampatīti āneñjaṃ , taṃ abhisaṅkharotīti āneñjābhisaṅkhāro .

Tattha dānasīlādivasena pavattā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā , bhāvanāvaseneva pavattā rūpāvacarakusalacetanā cāti terasa cetanā puññābhisaṅkhāro nāma .

Pāṇātipātādivasena pavattā dvādasa akusalacetanā apuññābhisaṅkhāro nāma .

Bhāvanāvaseneva pavattā catasso arūpāvacarakusalacetanā āneñjābhisaṅkhāroM2.87 nāma .

Bhavādīsu yathā paccayā , tathā yesañca vipākānaṃ paccayā , tepi viññātabbāti sambandho .

Keci pana ‘‘ tepīti saṅkhārānaṃ gahaṇan ’’ ti vadanti , taṃ na yuttaṃ , evaṃ sati ‘‘ yesan ’’ ti aniyamaniddesassa niyamakavacanābhāvato .

562. Katame pana te bhavādayoti āha ‘‘ tayo bhavā ’’ tiādi .

Tattha kāmarūpārūpavasena tayo bhavā .

Saññībhavaasaññībhavanevasaññīnāsaññībhavavasena , pana ekavokārabhavacatuvokārabhavapañcavokārabhavavasena ca tayo bhavā ettheva samodhānaṃ gacchanti .

Catasso yoniyoti aṇḍajajalābujasaṃsedajaopapātikavasena cattāro sattanikāyā .

Tattha bījakapāle nibbatto sattanikāyo aṇḍajayoni nāma .

Mātugabbhe jalābuje nibbattasattanikāyo jalābujayoni nāma .

Padumagabbhamānusakagabbhamalādisaṃsedūpanissayena uppajjanakasattanikāyo saṃsedajayoni nāma .

Kutoci anuppajjitvā kevalaṃ tattha tattha paripuṇṇaṅgapaccaṅgo hutvā uppajjanakasattanikāyo opapātikayoni nāma .

Gatipañcakaṃ heṭṭhā vibhāvitamevaV2.65 .

Paṭisandhiviññāṇassa vatthubhūtā ca viññāṇakkhandhā cha viññāṇaṭṭhitiyo nāma .

Tā pana nānattakāyādivasena sattavidhāti āha ‘‘ viññāṇaṭṭhitiyo sattā ’’ ti .

Vuttañhetaṃ –

‘‘ Sattimā , bhikkhave , viññāṇaṭṭhitiyo .

Katamā satta ?

Santi , bhikkhave , sattā nānattakāyā nānattasaññino .

Seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā , ayaṃ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti .

Santi , bhikkhave , sattā nānattakāyā ekattasaññino .

Seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā , ayaṃ dutiyā viññāṇaṭṭhiti .

Santi , bhikkhave , sattāM2.88 ekattakāyā nānattasaññino .

Seyyathāpi devā ābhassarā , ayaṃ tatiyā viññāṇaṭṭhiti .

Santi , bhikkhave , sattā ekattakāyā ekattasaññino .

Seyyathāpi devā subhakiṇhā , ayaṃ catutthī viññāṇaṭṭhiti .

Santi , bhikkhave , sattā sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ ananto ākāso ’ ti ākāsānañcāyatanūpagā , ayaṃ pañcamī viññāṇaṭṭhiti .

Santi , bhikkhave , sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘ anantaṃ viññāṇan ’ ti viññāṇañcāyatanūpagā , ayaṃ chaṭṭhī viññāṇaṭṭhiti .

Santi , bhikkhave , sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘ natthi kiñcī ’ ti ākiñcaññāyatanūpagā , ayaṃ sattamī viññāṇaṭṭhitī ’’ ti ( dī . ni .3.332; a . ni .7.44).

Ettha hi aparimāṇacakkavāḷavāsino manussā kāmāvacaradevā punabbasumātupiyaṅkaramātādayo vinipātikāsurā ca kusalavipākapaṭisandhikā vemānikapetā ceti ime dīgharassakisathūlakāḷaodātādivaṇṇasaṇṭhānavasena rūpakāyassa , ahetuduhetutihetuvasena paṭisandhisaññāya ca nānābhāvato nānattakāyanānattasaññino nāma , ayaṃ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti .

Paṭhamajjhānatalavāsino pana tayo devā uparūparivāsīnaṃ vaṇṇādikamapekkhitvā attano vaṇṇādīnaṃ nihīnatāya rūpakāyassa nānābhāvato , paṭhamajjhānavipākaviññāṇavasena samānasaññitāya ca nānattakāyaekattasaññino nāma , ayaṃ dutiyā viññāṇaṭṭhiti , caturāpāyavāsinopi vaṇṇasaṇṭhānavasena rūpakāyassa nānāsabhāvattā , akusalavipākasaññāvasena saññāya ekasabhāvattā ca dutiyaviññāṇaṭṭhitiyaṃyeva samodhānaṃM2.89 gacchantīti veditabbaṃ .

Dutiyajjhānatalavāsino tayo devā vaṇṇasaṇṭhānādivasena samānattā rūpakāyassaV2.66 visesābhāvato pañcakanaye dutiyatatiyajjhānasaññāvasena paṭisandhisaññāya nānābhāvato ekattakāyanānattasaññino nāma , ayaṃ tatiyā viññāṇaṭṭhiti .

Tatiyajjhānatalavāsino pana tayo devā rūpakāyavasena samānattā , pañcakanaye catutthajjhānavipākasaññāvasena paṭisandhisaññāya ca ekattā ekattakāyaekattasaññino nāma , ayaṃ catutthī viññāṇaṭṭhiti .

Vehapphalavāsino ceva pañca suddhāvāsavāsino ca vaṇṇasaṇṭhānavasena rūpakāyassa , pañcamajjhānavipākasaññāvasena paṭisandhisaññāya ca samānattā catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti .

Ākāsānañcāyatanādayo tisso viññāṇaṭṭhitiyo pāḷivaseneva pākaṭā .

Asaññasattā pana viññāṇābhāvena nevasaññānāsaññāyatanavāsino ca saññāya viya viññāṇassa sukhumabhāveneva viññāṇaṭṭhitīsu na gahitā , sattānaṃ nivāsatāya pana ‘‘ sattāvāsā ’’ ti vuccanti .

Evañca katvā tehi satta viññāṇaṭṭhitiyo samodhānetvā nava sattāvāsā vuttā .

563-4.

Idāni evaṃ vuttesu bhavādīsu dvattiṃsavipākānaṃ tiṇṇaṃ abhisaṅkhārānaṃ paccayabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ kāme puññābhisaṅkhārasaññitā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Navannaṃ pākacittānan ti sahetukāhetukavasena navannaṃ sugatipaṭisandhivipākacittānaṃ .

Nānakkhaṇika … pe … paccayehi cāti kusalākusalakammassa atītasseva attanā janetabbavipākānaṃ paccayabhāvato nānakkhaṇikakammapaccayena , tesameva balavakāraṇabhāvato upanissayapaccayena ca .

Vuttañhi tassa upanissayattaṃ ‘‘ kusalākusalaṃ kammaṃ vipākassa upanissayapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.423).

Sabbattha upanissayabhāvo balavakammavasenaM2.90 yojetabbo .

Dubbalañhi kammaṃ upanissayo na hotīti paṭṭhānavaṇṇanāyaṃ dassitametaṃ .

566-8.

Pañcannan ti kusalavipākacakkhusotaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇadvayavasena pañcannaṃ .

Duggatiyaṃ kusalavipākapaṭisandhiyā abhāvato āha ‘‘ na honti paṭisandhiyan ’’ ti .

Evaṃ paṭisandhipavattīnaṃ asaṅkaravasena paccayavidhiṃ dassetvā idāni samodhānetvā dassetuṃ ‘‘ hontī ’’ tiādi vuttaṃ .

Soḷasannaṃ pavatte , paṭisandhiyaṃ navannanti yathālābhavasena yojetabbaṃ .

569-74.

Rūpe puññābhisaṅkhārāti abhiññāvajjitā pañca rūpāvacarapuññābhisaṅkhārā .

Kasmā pana abhiññāya parivajjananti ?

Vipākadānābhāvato , tañca kho panassā vipākassa asambhavatoV2.67 , na pana vipākuppādanasabhāvābhāvato .

Yadi hi abhiññācetanā vipākaṃ uppādeyya , aññabhūmikakammassa aññabhūmikavipākuppādanāyogato sabhūmikameva uppādeyya .

Taṃ pana kiṃ navattabbārammaṇaṃ vā uppādeyya parittādiārammaṇaṃ vā ?

Kiñcettha – yadi tāva navattabbārammaṇaṃ uppādeti , taṃ na yuttaṃ rūpāvacaravipākānaṃ ekantena kammasamānārammaṇatāya dassitattā , abhiññācetanāya ca sayaṃ parittādiārammaṇattā .

Atha parittādiārammaṇaṃ uppādeti , tampi na yujjati rūpāvacaravipākānaṃ ekanteneva navattabbārammaṇabhāvato .

Tathā hi vuttaṃ cittuppādakaṇḍe –

‘‘ Rūpāvacaratikacatukkajjhānā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca catutthassa jhānassa vipāko ākāsānañcāyatanaṃ ākiñcaññāyatanaṃ .

Ime dhammā navattabbā ‘ parittārammaṇā ’ tipi ‘ mahaggatārammaṇā ’ tipi ‘ appamāṇārammaṇā ’ tipī ’’ ti ( dha . sa .1422).

ApicaM2.91 samādhivijjāsambhārabhūtā abhiññā samādhissa ānisaṃsamattaṃ samādhiphalasadisā .

Tassa tassa hi adhiṭṭhānavikubbanadibbasaddasavanādikassa yathicchitassa kiccassa nipphādanamattaphalā abhiññācetanā .

Tenāha ‘‘ so evaṃ samāhite citte ’’ tiādi ( pārā .12-13) tasmā samādhissa phalasadisā abhiññācetanā na ca phalaṃ deti , dānasīlānisaṃsabhūto tasmiṃ bhave paccayalābho viya natthi tassa vipākuppādananti .

Keci pana ‘‘ samānabhūmikato āsevanalābhena balavantāni jhānāni vipākaṃ uppādenti samāpattibhāvato , abhiññā pana satipi jhānabhāve tadabhāvato tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇe āgantukāyevāti dubbalā , tasmā vipākaṃ na detī ’’ ti vadanti .

Evañca katvā vuttaṃ anuruddhācariyena –

‘‘ Samānāsevane laddhe , vijjamāne mahabbale ;

Aladdhā tādisaṃ hetuṃ , abhiññā na vipaccatī ’’ ti .( nāma . pari .474);

Tayidamakāraṇaṃ , parittajhānassa avisesena brahmapārisajjādīsu vipākadānavacanato .

Na hi parittaṃV2.68 laddhāsevanameva tattha vipākaṃ detīti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ , tasmā samānāsevane laddheyeva jhānassa vipākadānaṃ na sakkā vattuṃ .

Apica punappunaṃ parikammavasena abhiññāyapi vasibhāvasabbhāvā tassāpi ca balavabhāvo atthevāti vipākaṃ uppādeyya .

Pañcannaṃ pākacittānan ti pañcannaṃ rūpāvacaravipākacittānaṃ .

Māpuññasaṅkhārāti apuññābhisaṅkhārā .

‘‘ Ime apuññasaṅkhārā ’’ ti vā padacchedo .

Ekassāti ekassa akusalavipākasantīraṇassa .

Channan ti santīraṇavajjānaṃ channaṃ akusalavipākānaṃ .

Pavatte paccayā honti aniṭṭharūpādiāpāthāgateti adhippāyo .

Sugatiyaṃ akusalavipākapaṭisandhiyā abhāvato āha ‘‘ na honti paṭisandhiyan ’’ ti .

Catunnan tiM2.92 akusalavipākacakkhusotaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇavasena catunnaṃ .

Tāni pana ekantato aniṭṭhārammaṇāni .

Rūpabhave ca kathaṃ aniṭṭhārammaṇasamāyogoti āha ‘‘ so cā ’’ tiādi .

Soti so paccayabhāvo .

‘‘ Kāmabhave ’’ ti idaṃ aniṭṭharūpādīnaṃ visesanaṃ , na pana ‘‘ upaladdhiyan ’’ ti imassa .

Tenāha ‘‘ aniṭṭha … pe … na vijjare ’’ ti .

Keci pana ‘‘ upaladdhiyanti imasseva visesanabhāvena gahetvā brahmūnaṃ kāmabhavaṃ āgatakkhaṇe rūpādiupaladdhiyan ’’ ti vadanti .

Aniṭṭha … pe … na vijjare ekantasukhavatthubhūte tattha vokiṇṇasukhadukkhakāraṇassa abhāvato .

576.‘‘ Evaṃ tāvā ’’ tiādi yathāvuttassevatthassa appanaṃ .

Yathā cāti ca -saddena ‘‘ yesañcā ’’ ti saṅgaṇhāti .

Tathāti etthāpi ‘‘ te ’’ ti saṅgaṇhitabbaṃ .

577-81.

Yattha vitthārappakāsanaṃ kataṃ , tato bhavato paṭṭhāya mukhamattappakāsanaṃ kātukāmo āha ‘‘ tatridan ’’ tiādi .

Tatrāti tesu bhavādīsu .

Idan ti nidassitabbabhāvena āsannapaccakkhamāha .

Ādito pana paṭṭhāyāti bhavato paṭṭhāya .

Avisesenāti kāmāvacararūpāvacaravasena visesābhāvena terasa puññābhisaṅkhārā .

Dvibhavesūti kāmarūpabhavesu .

Kesañci manussānaṃ , bhummadevānañca aṇḍajajalābujānampi sambhavato tadapekkhāya ‘‘ catūsu … pe … yonisū ’’ ti vuttaṃ .

Nānatta … pe … ṭhitīsupīti aluttasamāsavasena vuttaṃ , nānattakāyanānattasaññādīsu catūsu viññāṇaṭṭhitīsūti attho .

Vuttappakārasmin ti nānattakāyādike , puññābhisaṅkhārassa bhavādīsu ekavīsativipākānaṃ ekāvatthāya paccayo ahutvā duggatipariyāpannesu bhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsesu paṭisandhiṃ adatvā pavatteyeva aṭṭhannaṃV2.69 vipākānaṃ paccayabhāvato , kāmāvacarasugatipariyāpannesu paṭisandhiṃ datvā pavatte soḷasannaṃ vipākānaṃM2.93 paccayabhāvato , rūpāvacarabhūmipariyāpannesu paṭisandhiṃ datvā pavatte dasannaṃ vipākānaṃ paccayabhāvato vuttaṃ ‘‘ yathārahan ’’ ti .

582-3.

Kāme bhave , rūpe bhaveti sambandho .

Tīsu gatīsūti devamanussavajjesu tīsu gatīsu .

Ekissāti nānattakāyaekattasaññīsaṅkhātāya ekissā viññāṇaṭṭhitiyā .

Ekasmin ti nānattakāyaekattasaññīsaṅkhāteyeva ekasmiṃ sattāvāse .

584-6.

Ekārūpabhaveti ekasmiṃ arūpabhave .

Ekissā yoniyāti ekissāyeva opapātikayoniyā .

Tīsu cittaṭṭhitīsūti ākāsānañcāyatanādīsu tīsu viññāṇaṭṭhitīsu .

Sattāvāse catubbidheti ākāsānañcāyatanādikeyeva catubbidhe sattāvāse .

Vijānitabbā … pe … paccayāti saṅkhārā yathā paccayā yesañca paccayā , tathā tepi viññātabbāti attho .

587-90.

Nanu ca saṅkhārānaṃ paṭisandhipavattīsupi vipākānaṃ paccayabhāvo vutto .

Tattha paṭisandhiyeva tāva na sakkā viññātuṃ .

Yadi hi purimabhavato paṭisandhiviññāṇaṃ idhāgacchatīti vucceyya , taṃ na yuttaṃ , rūpārūpadhammānaṃ kesaggamattampi desantarasaṅkamanābhāvato .

Atha atītabhavanibbattasaṅkhārato na nibbattati , tampi na yujjati ahetukadosāpattitoti iminā adhippāyena codento āha ‘‘ na rūpārūpadhammānan ’’ tiādi .

Ācariyo tassādhippāyaṃ sampaṭicchitvā taṃ saññāpetukāmo āha ‘‘ natthi cittassā ’’ tiādi .

Tato hetuṃ vināti tattha hetuṃ vinā , atītabhavanibbattakammasaṅkhāranikantiārammaṇaṃ vināti atthoM2.94 .

Suladdhapaccayan ti avijjādisahakārīkāraṇasahitassa saṅkhārassa vasena suṭṭhu avekallato paṭiladdhapaccayaṃ .

Rūpārūpamattan ti bāhirakaparikappitassa adhitiṭṭhanakassa sattajīvādino abhāvato rūpārūpadhammamattaṃ .

Tenāha ‘‘ na ca satto ’’ tiādi .

Bhavantara … pe … pavuccatīti vohāramattena bhavantaramupetīti pavuccati .

Atthato pana paccayasāmaggiyā bhavantarabhāvena uppajjanamattanti adhippāyo .

591. IdāniV2.70 taṃ paṭisandhikkamaṃ pākaṭāya manussapaṭisandhiyā vasena pakāsetuṃ samārabhanto āha ‘‘ tayidan ’’ tiādi .

Sudubbudhan ti atidubbijāniyaṃ .

Tenāhu porāṇā –

‘‘ Saccaṃ satto paṭisandhi , paccayākārameva ca ;

Duddasā caturo dhammā , desetuñca sudukkarā ’’ ti .

592-3.

Āsannamaraṇassāti parūpakkamena vā āyukkhayādivasena vā samāsannamaraṇassa .

Sussamāneti anukkamena upasussamāne .

Gabbhaseyyakassa āyatanānaṃ anupubbuppatti viya nirodhopi anupubbato hotīti vuttaṃ ‘‘ naṭṭhe cakkhundriyādike ’’ ti .

Keci pana ‘‘ nānākammasamuṭṭhitesu cakkhundriyādīsu naṭṭhesū ’’ ti vadanti .

‘‘ Hadaya … pe … ke ’’ ti iminā sesakāye kāyindriyassa niruddhabhāvo vuttoti ekakammasamuṭṭhitampi nassatevāti apare .

Ānandācariyo pana ‘‘ yamake ’’ yassa cakkhāyatanaṃ nirujjhati , tassa manāyatanaṃ nirujjhatīti .

Āmantā .

Yassa vā pana manāyatanaṃ nirujjhati , tassa cakkhāyatanaṃ nirujjhatīti .

Sacittakānaṃ acakkhukānaṃ cavantānaṃ tesaṃ manāyatanaṃ nirujjhati , no ca tesaṃ cakkhāyatanaṃ nirujjhati .

Sacakkhukānaṃ cavantānaṃ tesaṃ manāyatanañca nirujjhati , cakkhāyatanañca nirujjhatī ’ tiādinā ( yama .1. āyatanayamaka .120) cakkhāyatanādīnaṃM2.95 cuticittena saha nirodho vuttoti cakkhundriyādīni cutito pubbe na nassanti .

Atimandabhāvūpagamanaṃ pana sandhāya aṭṭhakathāya ‘ niruddhesu indriyesū ’ ti vuttaṃ , na anavasesanirodhaṃ sandhāya .

Pañcadvārikajavanānantarampi cuti aṭṭhakathāyaṃ dassitā ’’ ti vadati .

Hadayavatthumattasmin ti hadayavatthupadesamatte .

Na hi hadayavatthuṃ nissāya kāyindriyaṃ pavattati .

594-7.

Vatthusannissitan ti sesindriyānaṃ niruddhattā viññāṇassa nissayabhāvūpagamanasāmatthiyāyogena mandabhāvato vā hadayavatthumattasannissitaṃ .

Cittan ti tadā kammakammanimittādīni ārabbha pavattajavanaviññāṇaṃ .

Taṃ pana sugatiyaṃ nibbattamānassa kusalaṃ hoti , duggatiyaṃ nibbattamānassa akusalaṃ .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Nimittassādagadhitaṃ vā , bhikkhave , viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhati anubyañjanassādagadhitaṃ vā , tasmiṃ ce samaye kālaṃ karoti , ṭhānametaṃ vijjati , yaṃ dvinnaṃV2.71 gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ upapajjeyya nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā ’’ tiādi ( saṃ . ni .4.235).

Yadi evaṃ –

‘‘ Gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti , kusalassa kammassa javanakkhaṇe tayo hetū kusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti , tena vuccati kusalamūlapaccayāpi saṅkhārā .

Nikantikkhaṇe dve hetū akusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti , tena vuccati akusalamūlapaccayāpi saṅkhārā .

Paṭisandhikkhaṇe tayo hetū abyākatāM2.96 tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti , tena vuccati nāmarūpapaccayāpi viññāṇaṃ , viññāṇapaccayāpi nāmarūpan ’’ ti ( paṭi . ma .1.232)–

Nikantikkhaṇe hetudvayapaccayāpi sugatipaṭisandhikassa kathaṃ dassitāti ?

Nayidaṃ maraṇāsannajavanasampayuttahetuyo sandhāya vuttaṃ , atha kho katakammassa taṃ kammaṃ ārabbha assādavasena pavattajavanasampayuttahetuyo sandhāya .

Katūpacitampi hi kammaṃ taṇhāya assāditaṃ vipākābhinipphādane samatthanti .

Keci pana ‘‘ kammakaraṇakāle appahīnāvatthāya santāne anusayitahetuyo sandhāya nikantikkhaṇe dve hetuyoti vuttan ’’ ti vadanti , taṃ na yujjati , tesaṃ sahajātapaccayattāyogato .

Pubbānusevitaṃ puññaṃ vā apuññameva vā kammaṃ , kammanimittaṃ vā ālambitvā cittaṃ pavattatīti sambandho .

Pubbānusevitan ti pubbe āsevitaṃ .

‘‘ Katattā upacitattā ’’ ti hi vuttaṃ .

Taṇhāya anusevitabhāvaṃ sandhāya vā ‘‘ pubbānusevitan ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Anupubbasevitan ’’ tipi pāṭhaṃ vadanti , paṭisandhivasena pubbe āsevitaṃ , pubbe dinnapaṭisandhikanti attho .

Dinnapaṭisandhikampi pana aparajātīsu pavattivipākaṃ na nibbattetīti natthi .

Puññāpuññaggahaṇena yathākammaṃ sugatiduggatipaṭisandhīnaṃ ārammaṇaṃ dasseti .

Kammaṃ kammanimittaṃ vāti vā -saddena gatinimittaṃ saṅgaṇhāti .

Tattha kammaṃ , gatinimittañca manodvāreyeva āpāthamāgacchati , kammanimittaṃ pana pañcadvārepi .

Evañca katvā pañcadvāraggahitepi ārammaṇe paṭisandhi hoti .

Apare pana gatinimittampi chadvāresu labbhatīti vaṇṇenti .

Evañca katvā vuttaṃ saccasaṅkhepe –

‘‘ PañcadvāreV2.72 siyā sandhi , vinā kammaṃ dvigocare ’’ ti .( Sa . sa .173).

AṭṭhakathāyaṃM2.97 pana ‘‘ gatinimittaṃ manodvāre āpāthamāgacchatī ’’ ti vuttattā , tadārammaṇāya ca pañcadvārikapaṭisandhiyā adassitattā , mūlaṭīkā dīsu ca ‘‘ kammabalena upaṭṭhāpitaṃ vaṇṇāyatanaṃ supinaṃ passantassa viya , dibbacakkhukassa viya ca manodvāre eva gocarabhāvaṃ gacchatī ’’ ti niyametvā vuttattā tesaṃ vacanaṃ na sampaṭicchanti ācariyā .

Kammanimittañca panettha paccuppannaṃ pañcadvāre āpāthamāgacchantaṃ cutikālāsanne katakammassa ārammaṇasantāne uppannaṃ taṃsadisanti daṭṭhabbaṃ , itarathā tadeva paṭisandhiyā ārammaṇupaṭṭhāpakaṃ tadeva paṭisandhijanakaṃ bhaveyya , na ca paṭisandhiyā upacārabhūtāni viya ,‘‘ etasmiṃ tayā pavattitabban ’’ ti paṭisandhiyā ārammaṇaṃ anuppadentāni viya ca pavattāni cutiāsannajavanāni paṭisandhijanakāni bhaveyyuṃ .

‘‘ Katattā upacitattā ’’ ti hi vuttaṃ .

Tadā ca paṭisandhiyā ekavīthiyaṃ viya pavattamānāni kathaṃ katūpacitāni siyuṃ , assādanabhūtāya taṇhāya aparāmaṭṭhāni kathaṃ paṭisandhinibbattakāni , na ca lokiyāni lokuttarāni viya samānavīthiphalāni hontīti .

Taṃ viññāṇan ti taṃ javanaviññāṇaṃ .

Ekattanayena paṭisandhiviññāṇañca sandhāya vuttaṃ .

Cutipaṭisandhitadāsannaviññāṇānañhi santativasena viññāṇanti upanītekattaṃ idha taṃ viññāṇanti adhippetaṃ .

Avijjāya paṭicchannādīnaveti anusayavasena pavattāya bhavataṇhāya , cittasampayuttāya vā avijjāya chāditadukkhādīnave .

Tathābhūte pana kammādivisaye paṭisandhiviññāṇassa ārammaṇabhāvena uppattiṭṭhānabhūte .

Taṇhāya appahīnattā eva purimuppannāya ca santatiyā tathāpariṇatattā paṭisandhiṭṭhānābhimukhaṃ viññāṇaṃ ninnapoṇapabbhāraṃ hutvā pavattatīti āha ‘‘ taṇhā nametī ’’ ti .

Sahajā pana saṅkhārāti cutiāsannajavanaviññāṇasahajātacetanā , sabbepi vā phassādayo .

Khipantīti khipantā viya tasmiṃ visaye paṭisandhivasena viññāṇapatiṭṭhānassaM2.98 hetubhāvena pavattanti .

Tan ti taṃ viññāṇaṃ .

‘‘ Santativasā ’’ ti vadanto tadeva viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati , na aññanti imañca micchāvādaṃ paṭikkhipati .

Sati hi nānattanaye santativasena ekattanayo hotīti .

599. Ārammaṇādīhi … pe … pavattatīti ārammaṇanissayapaccayādīhi pavattati .

KathaṃV2.73 ?

Āsannamaraṇassa hi kammabalena manodvāre upaṭṭhāpitaṃ avijjāya paṭicchannādīnavaṃ kammādivisayaṃ ārabbha manodvārāvajjanaṃ uppajjati , tato maraṇāsannavīthiyā vatthudubbalabhāvena mandappavattiyā cattāri , pañca vā javanāni pavattanti , tadanantaraṃ tadārammaṇe sati , asati vā bhavaṅgavisayamālambitvā cuticittaṃ uppajjati .

Bhavaṅgānantarampi cuti hotīti vadanti .

Cuticitte pana niruddhe tadeva āpāthagataṃ kammakammanimittādiṃ ārabbha anupacchinnakilesabalavanimittaṃ sahajātasaṅkhārehi kammādiārammaṇe khipiyamānaṃ orimatīrarukkhavinibandhaṃ rajjuṃ ālambitvā mātikātikkāmako viya purimañca nissayaṃ jahati , aparañca kammasamuṭṭhitaṃ nissayaṃ assādayamānaṃ vā anassādayamānaṃ vā ārammaṇādīhi paccayehi pavattati .

Ettha ca orimatīraṃ viya purimabhavo daṭṭhabbo , tattha ṭhitarukkho viya purimabhave pavattamānakkhandhā , rajju viya kammādiārammaṇaṃ .

Keci pana ‘‘ rajju viya hadayavatthū ’’ ti vadanti ,‘‘ rajju viya taṇhā ’’ tipi apare .

Puriso viya viññāṇaṃ , tassa rajjuggahaṇaṃ viya taṇhāya ārammaṇābhimukhanamanaṃ , payogo viya khipanakasaṅkhārā , mātikā viya cuticittaṃ , paratīraṃ viya paraloko .

600. Yathā puriso paratīre patiṭṭhahamāno paratīrarukkhavinibandhaṃ kiñci assādayamāno vā anassādayamāno vā kevalaṃ pathaviyaṃ sakabalappayogeheva patiṭṭhātiM2.99 , evamidampi bhavantarattabhāvavinibandhahadayavatthusaṅkhātaṃ nissayaṃ pañcavokārabhave assādayamānaṃ vā catuvokārabhave anassādayamānaṃ vā kevalaṃ ārammaṇanissayasampayuttadhammeheva pavattatīti taṃ viññāṇaṃ nāpi idhāgataṃ imasmiṃyeva bhave nibbattattā .

Kammādin ti atītabhavanibbattakammādiṃ .

Ādi -saddena khipanakasaṅkhārānaṃ , namanavasena pavattataṇhāya , kammādivisayāya ādīnavapaṭicchādikāya ca avijjāya , daḷhaggāhādikarānaṃ upādānādīnañca gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .

Tattha kammaṃ nāma upapajjavedanīyabhūtaṃ , aparāpariyavedanīyabhūtaṃ vā paṭisandhinibbattakakammaṃ .

Khipanakasaṅkhārā nāma cutiāsannajavanasahajātasaṅkhārā , paṭisandhijanakakammasahagatasaṅkhārā vā , tato purimajavanasahagatasaṅkhārāti vā keci .

Namanavasena pavattataṇhā nāma anusayāvatthāya pavattataṇhā .

Esa nayo ādīnavapaṭicchādakaavijjāyapi .

Kammādivisayā pubbe vuttāyeva .

Daḷhaggāhakaraupādānā nāma maṇḍūkaṃ pannago viya upapattibhavassa daḷhaggahaṇavasena pavattā kāmupādānādayo .

601-5.

SaddapaṭighosādīnaṃV2.74 satipi paccayapaccayuppannabhāve santānabandho na pākaṭoti tesaṃ ekattanānattabhāvaṃ anāmasitvā anāgatamatītahetusamuppādameva dassento ‘‘ ettha cā ’’ tiādimāha .

Etthāti imasmiṃ cutipaṭisandhādhikāre .

Paṭighosadīpamuddādīti ādi -saddena ādāsatalagatamukhanimittādīnaṃ gahaṇaṃ .

Aññattha agantvāti saddādipaccayadesaṃ anupagantvā .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā saddādīnaṃ uppattipadesaṃ anupagantvā paṭighoso saddahetuko , padīpo padīpantarādihetuko , muddā lañchanahetuko , mukhanimittādikaṃ ādāsādiabhimukhādihetukaṃ hoti tato pubbe abhāvā , evamidampi paṭisandhiviññāṇaṃ naM2.100 hetudesaṃ gantvā taṃhetukaṃ hoti tato pubbe abhāvā , tasmā na idaṃ hetudesato purimabhavato idhāgataṃ paṭighosādayo viya saddādidesato , nāpi tato hetuṃ vinā uppannaṃ saddādīhi vinā paṭighosādayo viyāti .

Atha vā aññatra agantvāti pubbe paccayapadese sannihitā hutvā tato aññatra gantvā tappaccayā na honti uppattito pubbe abhāvā , nāpi saddādipaccayā na honti , evaṃ idampīti vuttanayena yojetabbaṃ .

Santānabandhato natthīti santānappabandhato natthi ekatā santānekattepi aññasseva viññāṇassa pātubhavanato , nāpi nānatā apubbānaṃ apubbānaṃ uppādepi paṭhamuppannaṃ dhammaṃ vinā pacchimassa anuppajjanato , padīpassa viya nānatā na siyā .

Khaṇikāpi hi padīpajālā santānekattaṃ upādāya sā evāti vuccati , attakiccañca sādheti .

‘‘ Sati santānabandhe ’’ tiādinā santānabandhe ekantaṃ ekattāya ca nānattāya ca aggahetabbataṃ , gahaṇe ca dosaṃ dasseti .

Idaṃ vuttaṃ hoti – santānabandhe sati yadi ekantena ekatā siyā , khīradadhīnampi anaññabhāvato , attatoyeva ca sayaṃ anuppajjanato khīrato dadhisambhūtaṃ na bhaveyya .

Athāpi santānabandhe sati ekantaṃ nānatā bhaveyya , khīradadhīnampi nānattā , aññassa ca sāmibhāvamattena aparassa sāmibhāvāyogato khīrasāmi naro dadhisāmi na bhaveyya , na ca panevaṃ loke dissatīti .

606. Tasmāti yasmā evaṃ lokavohāraparicchedo hoti , tasmā ekantaṃ ekatā , nānatāpi vā na ceva upagantabbā .

Ekatte pana adhippete dhammato aggahetvā santānatova gahetabbaṃ , nānatte adhippete santānavasena aggahetvā dhammatova gahetabbanti adhippāyo .

Tenāhu porāṇā –

‘‘ DiṭṭhasantānabandhasmiṃM2.101 , ekaññattavicāraṇe ;

Sabhāguppattiyekatta-maññattaṃ khaṇabhedato ’’ ti .

EtthaV2.75 ca ekantaṃ ekatāpaṭisedhena ‘‘ sayaṃkataṃ sukhadukkhan ’’ ti imaṃ diṭṭhiṃ nivāreti , ekantaṃ nānatāpaṭisedhena ‘‘ paraṃkataṃ sukhadukkhan ’’ ti .

607-9.

Nanu na sundaraṃ , nanu siyāti vā sambandho .

Asaṅkantipātubhāveti saṅkantipātubhāvarahite , asaṅkantivasena vā pātubhāve , asaṅkamitvāva pātubhāveti attho .

Khandhābhisambhavāti abhisambhūtakkhandhā , atha vā abhisambhavati kammaṃ etesūti abhisambhavā , khandhā , evaṃ abhisambhavā kammādhiṭṭhānabhūtā khandhāti attho .

Idha niruddhattāti phalādhiṭṭhānabhūtaṃ paralokaṃ agantvā idheva niruddhattā .

Paratthāgamatoti paralokaṃ agamanato .

Tassāti kammassa .

Aññassāti yena taṃ kammaṃ kataṃ , tato aññassa .

Aññatoti yaṃ taṃ kammaṃ nibbattaṃ , tato aññato .

Etaṃ vidhānan ti idhalokato paralokaṃ gantvā natthi , tattha ‘‘ aññeva khandhā nibbattantī ’’ ti idaṃ sabbaṃ yathāvuttavidhānaṃ .

611-4.

‘‘ Santāne … pe … sādhako ’’ ti saṅkhepato vuttamatthaṃ pakāsetuṃ ‘‘ ekasmiṃ panā ’’ tiādi vuttaṃ .

Ekasmiṃ santāneti yasmiṃ dhammapuñje kammaṃ nibbattaṃ , tasseva santāneti attho .

Aññassātipi vā … pe … hoti .

Tattha ekantaṃ ekattanānattānaṃ paṭisiddhattāti adhippāyo .

Etassatthassāti hetuphalānaṃ atthato aññattepi teneva hetuphalabhāvena sambandhattā taṃ phalaṃ aññassa , aññatoti vā na vattabbanti etassa atthassa .

Bījānan ti ambamātuluṅgabījānaṃ .

Abhisaṅkhāroti madhuādiparibhāvanaṃ .

MadhuādinātiM2.102 madhucatumadhuraalattakarasādinā .

Tassāti tassa paribhāvitabījassa .

Paṭhamaṃ laddhapaccayoti madhurabhāvūpagamanato paṭhamameva laddhapaccayo .

Kālantareti phalakāle .

Evaṃ ñeyyamidampi cāti yathā etaṃ , evaṃ idampi ñātabbaṃ .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā hi ambabījādīsu madhunā , catumadhurena vā yojetvā ropitesu phalaraso madhuro hoti , mātuluṅgabīje ca alattakarasena rajitvā ropite ambilabhaṇḍo ratto hoti , na ca taṃ bījaṃ abhisaṅkharaṇaṃ vā phalaṭṭhānaṃ pāpuṇāti , evaṃ santepi kālantare phalaviseso na aññabījasantāne hoti , na ca aññasmiṃ bīje abhisaṅkhārapaccayato hoti , evameva ye idha loke nibbattakkhandhā , tesu nipphannaṃ kammaṃ vā paralokaṃ na gacchanti .

Evampi kālantare vipākakkhandhā aññasmiṃ santāne na nibbattanti , na ca aññakammapaccayato hontīti .

EtthaV2.76 hi abhisaṅkhataṃ bījaṃ viya kammaṃ vā satto , abhisaṅkhāro viya kammaṃ , bījassa aṅkurādippabandho viya sattassa paṭisandhiviññāṇādippabandho .

Tatthuppannassa madhurarasassa ambilabhaṇḍe rattassa ca tasseva bījassa tato eva ca abhisaṅkhārato bhāvo viya kammakārakasseva sattassa tato eva ca abhisaṅkharaṇato bhāvo veditabbo .

615. Bālakāle … pe … phaladāyināti bālasarīre kataṃ vijjāpariyāpuṇanaṃ , sippasikkhanaṃ , osadhūpayogo ca na vuḍḍhasarīraṃ gacchati , atha ca tannimittaṃ vijjāpāṭavaṃ , sippajānanaṃ , anāmayatādi ca vuḍḍhasarīre honti , na ca tāni aññassa honti taṃsantatipariyāpanne eva sadise uppajjanato .

Na ca yathā payuttena vijjāpariyāpuṇanādinā vinā tāni aññato honti tadabhāve abhāvato , evaṃ idhāpi santāne yaṃ phalaṃ , etaṃ nāññassa , na ca aññatotiM2.103 yojetabbaṃ .

Etena ca saṅkhārābhāve phalābhāvameva dasseti , na aññapaccayanivāraṇaṃ karoti .

616-8.

Evaṃ santepīti asaṅkantipātubhāve .

Tattha ca yathāvuttadosapariharaṇe sati siddhepīti attho .

Vijjamānan ti padīpassa vaṭṭikāsneho viya vijjamānaṃ aniruddhanti attho .

Avijjamānan ti vaṭṭadukkhābhāvassa arahato cuticittaṃ viya avijjamānaṃ niruddhanti attho .

Tappavattikkhaṇeti kammassa pavattamānakkhaṇeyeva .

Tenāha ‘‘ saddhimeva ca hetunā ’’ ti .

Avijjamānan ti pavattikkhaṇato pubbe vijjamānataṃ asampattaṃ .

Niruddhan ti khaṇattayaṃ patvā niruddhaṃ .

Tenāha –

‘‘ Pavattikkhaṇato pubbe , pacchā niccaphalaṃ siyā ’’ ti .

Pubbeti kammāyūhanato pubbe .

Avijjamānatāsāmaññena hetaṃ vuttaṃ .

Pacchāti vipākappavattito pacchā ca .

619-20.

Kaṭattāpaccayoti kaṭattā eva paccayo , na vijjamānatāya avijjamānatāya vāti attho .

Tenāha ‘‘ kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hotī ’’ tiādi ( dha . sa .431).

Yadi evaṃ arahatāV2.77 katakammampi kaṭattāpaccayo siyāti ?

Nayidamevaṃ .

Yathā hi acchinnamūlasmiṃ rukkhe pupphitaṃ bījasamatthampi kusumaṃ mūle chinnamatte phaladāyakaṃ na hoti , evaṃ arahatopi kilesamūlassa abbocchinnakāle santāne pavattampi kammaṃ kilesamūlacchinnamatteyeva phaladāne asamatthabhāvaṃ āpannanti .

Tenāhu porāṇā –

‘‘ BālajanajjhāruḷhoM2.104 ,

Jātiratho kammakilesacakkoyaṃ ;

Kilesacakkavidhamano ,

Na yāti kammekacakkepī ’’ ti .

Kaṭattā ce paccayo , niccaphaladāyako vibandhoti āha ‘‘ pāṭibhogādikan ’’ tiādi .

Pāṭibhogādikan ti mūlabhāvūpagamanādikaṃ .

Ādi -ggahaṇena ‘‘ pacchā mūlaṃ dassāmī ’’ ti bhaṇḍaggahaṇaṃ , iṇaggahaṇañca saṅgaṇhāti .

Ayaṃ panettha adhippāyo – pāṭibhogakiriyādīnaṃ vijjamānatā , avijjamānatā vā niyyātane , paṭibhaṇḍadāne , iṇadāne ca paccayo na hoti , atha kho karaṇamattaṃ , na ca taṃ niyyātanādīnaṃ niccameva paccayo hoti niyyātanādimhi kate paccayattābhāvato , evameva vipākuppādanepi kammassa vijjamānatā , avijjamānatā vā paccayo na hoti , atha kho karaṇamattameva , karaṇamatte ca sati vipakkavipākānaṃ paccayo na hotīti .

621. Paramassa uttamassa atthassa pakāsanato paramatthappakāsano .

Pītibuddhivivaḍḍhanoti pītiyā , ñāṇassa ca , pītisahagatassa vā ñāṇassa vivaḍḍhano .

Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma

Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya

Puññavipākapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Abhidhammāvatāra-abhinavaṭīkā

Abhidhammāvatāra-abhinavaṭīkā

( Dutiyo bhāgo )

( Dutiyo bhāgo )

6. Chaṭṭho paricchedo

Ārammaṇavibhāganiddesavaṇṇanā

7. Sattamo paricchedo

Vipākacittappavattiniddesavaṇṇanā

8. Aṭṭhamo paricchedo

Pakiṇṇakaniddesavaṇṇanā

9. Navamo paricchedo

Puññavipākapaccayaniddesavaṇṇanā

Issues

Select Version

Abhidhammāvatāra-abhinavaṭīkā

Abhidhammāvatāra-abhinavaṭīkā

( Dutiyo bhāgo )

( Dutiyo bhāgo )

6. Chaṭṭho paricchedo

Ārammaṇavibhāganiddesavaṇṇanā

7. Sattamo paricchedo

Vipākacittappavattiniddesavaṇṇanā

8. Aṭṭhamo paricchedo

Pakiṇṇakaniddesavaṇṇanā

9. Navamo paricchedo

Puññavipākapaccayaniddesavaṇṇanā

Reading Settings