Paccayaniddesavaṇṇanā
1395. Idāni nesaṃ paccayavidhiṃ dassetuṃ ‘‘ yesan ’’ tiādi āraddhaṃ .
Paṭicca
V2.271 enaṃ phalameti pavattati , tiṭṭhati , uppajjati vāti paccayo , hinoti patiṭṭhāti etthāti hetu , anekatthattā dhātusaddānaṃ hi-saddo mūla-saddo viya patiṭṭhattho veditabbo , hinoti vā etena kammanidānabhūtena uddhaṃ ojaṃ atiharantena mūlena viya pādapo tappaccayaṃ phalaṃ gacchati viruḷhiṃ āpajjatīti hetu , hetu ca so mūlaṭṭhena , paccayo ca upakārakaṭṭhenāti hetupaccayo , hetu hutvā paccayo hetubhāvena paccayoti attho .Evaṃ ārammaṇapaccayādīsu daṭṭhabbaṃ .
Svāyaṃ paṭisandhiyaṃ kammasamuṭṭhānānaṃ , pavattiyaṃ cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ , ubhayattha sahajātanāmadhammānañca paccayo .
Sabbalokiyalokuttaran ti iminā paññattiyāpi loke viditabhāvena lokiyapadena saṅgahitattā rūpādibhedesu chabbidhesu saṅkhatāsaṅkhatapaññattidhammesu na koci dhammo ārammaṇapaccayo na hotīti dasseti .
Teneva ‘‘ yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbhā ’’ ti aniyato
M2.364 katoti .Nanu ca ‘‘ yaṃ yaṃ dhamman ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.2-3) vuttattā paññattiyā gahaṇaṃ na hotīti ?
Nāyaṃ doso dhammasaddassa ñeyyavacanattā .
Ārabbhāti ālambitvā , gahetvāti attho .
Uppajjantīti idaṃ nidassanamattaṃ .
Te pana taṃ ārabbha uppajjanti ceva tiṭṭhanti ca .
Yathā hi dubbalo puriso daṇḍaṃ vā rajjuṃ vā ālambitvā uṭṭhahati ceva tiṭṭhati ca , evaṃ cittacetasikā dhammā rūpādiārammaṇaṃ ālambitvā uppajjanti ceva tiṭṭhanti cāti .
Jeṭṭhakaṭṭhena upakārako dhammo adhipatipaccayo .
Jeṭṭhakaṭṭhenāti ca pamukhabhāvena .
Attādhīnānañhi patibhūto dhammo adhipatīti so tesaṃ pamukhabhāvena pavattati .
‘‘ Chandādhipati chandasampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ adhipatipaccayena paccayo ’’ tiādivacanato chandādayo cattāro dhammā sahajātanāmarūpānaṃ sahajātādhipatīti dassento āha ‘‘ tattha sahajātādhipatī ’’ tiādi .
‘‘ Chandavato kiṃ nāma kammaṃ na sijjhatī ’’ tiādikaṃ purimābhisaṅkhārūpanissayaṃ labhitvā uppajjamāne cittuppāde chandādayo dhurabhūtā jeṭṭhakabhūtā sampayuttadhamme , taṃsamuṭṭhānarūpe ca sādhayamānā vase vattayamānā hutvā pavattanti , te ca tesaṃ vasena vattanti hīnādibhāvena tadanuvattanato .
Tena te adhipatipaccayā honti , no ca kho ekato .
Yadā hi chandaṃ dhuraṃ chandaṃ jeṭṭhakaṃ katvā cittaṃ pavattati , tadā chandova adhipati , na itare .
Esa nayo sesesupi .
Adhipatibhāvopi hi nesaṃ attano pavattinivārake abhibhuyya pavattanato hoti .
Avasesan ti yathāvuttānaṃ tesaṃ garukātabbatābhāvato , garukatasseva ca
V2.272 ārammaṇādhipatibhāvavacanato .Vuttañhetaṃ ‘‘ yaṃ yaṃ dhammaṃ garuṃ katvā ye ye dhammā uppajjanti
M2.365 cittacetasikā dhammā , te te dhammā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ adhipatipaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.3).Tattha garuṃ katvāti garukāracittīkāravasena vā assādanavasena vā garuṃ bhārikaṃ laddhabbaṃ anavaññātaṃ katvā .
Garukātabbañhi ārammaṇaṃ tanninnapoṇapabbhārānaṃ assādanapaccavekkhaṇamaggaphalānaṃ attano vase vattayamānaṃ viya paccayo hoti , tasmā ayaṃ attādhīnānaṃ patibhāvena upakārakattā adhipatipaccayo daṭṭhabbo .
Antarayatīti antaraṃ , byavadhāyakanti attho , nāssa antaraṃ vijjatīti anantaro , soyeva paccayoti anantarapaccayo , anantarabhāvena upakārako dhammoti adhippāyo .
Anantaraniruddhāti attano nirodhānantaraṃ anurūpacittuppādassa uppattipaccayabhāvena tassa uppattiyā purimabhāge anantaraṃ hutvā niruddhā , rūpadhammā pana anantarapaccayā natthi .
Samanantarabhāvena upakārako dhammo samanantarapaccayo , tathā samanantarapaccayopīti ṭhapetvā upasaggamattaṃ na ettha koci viseso .
Yo hi anantarapaccayo , sova samanantarapaccayoti .
Purimapacchimānañhi anantaruppādabhāvato nirantaruppādanasamatthatā anantarapaccayatā , rūpakalāpānaṃ viya saṇṭhānābhāvato paccayapaccayuppannānaṃ sahaṭṭhānābhāvato ca ‘‘ idamito uddhaṃ heṭṭhā tiriyan ’’ ti vibhāgābhāvā attano ekattamiva upanetvā suṭṭhu anantarabhāvena uppādetuṃ samatthatā samanantarapaccayatā , tasmā dhammato avisesepi vineyyavasena byañjanatthamattato visesaṃ gahetvā tesaṃ visuṃ desanā katā .
Yampi ‘‘ atthānantaratāya anantarapaccayo , kālānantaratāya samanantarapaccayo ’’ ti ācariyānaṃ mataṃ , taṃ ‘‘ nirodhā vuṭṭhahantassa
M2.366 nevasaññānāsaññāyatanaṃ kusalaṃ phalasamāpattiyā samanantarapaccayena paccayo ’’ tiādīhi ( paṭṭhā .1.1.418) virujjhatītiādinā paṭikkhittaṃ .Uppajjamānova sahuppādanavasena upakārako dhammo sahajātapaccayo pakāsassa padīpo viya , so panāyaṃ ‘‘ cittacetasikā dhammā aññamaññaṃ , sahajātarūpānañca , mahābhūtā aññamaññaṃ , upādārūpānañca , paṭisandhikkhaṇe vatthuvipākā aññamaññan ’’ ti ca tividho hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ cittacetasikā ’’ tiādi .
Yampi hi pāḷiyaṃ arūpakkhandhādivasenassa chabbidhataṃ vuttaṃ , tampi ettheva saṅgahitaṃ .
Yo panettha sesarūpadhammānaṃ , ubhayattha vatthuno ca pavattiyā
V2.273 arūpadhammānaṃ , upādārūpānañca aññamaññaṃ mahābhūtānaṃ sahajātapaccayattābhāvo , so paccayabhāvasāmatthiyavisesāyogatoti daṭṭhabbaṃ .Aññamaññaṃ uppādanupatthambhanabhāvena attano upakārakassa upakārako dhammo aññamaññapaccayo .
Aññamaññupatthambhakatidaṇḍakaṃ viya upakārakatā ca aññamaññatāvaseneva daṭṭhabbā , na sahajātādivasena .
Sahajātādipaccayo hontoyeva hi koci kassaci aññamaññapaccayo na hoti cittacetasikānaṃ cittajarūpe sati , mahābhūtānaṃ upādārūpe sati aññamaññapaccayattābhāvato .
Yathāha ‘‘ cattāro khandhā arūpino aññamaññapaccayena paccayo , cattāro mahābhūtā … pe … okkantikkhaṇe nāmarūpaṃ aññamaññapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.7).
Ācariyena pana paccayuppannadhamme aparāmasitvā vuccamānattā avisesena vuttaṃ ‘‘ tathā aññamaññapaccayo ’’ ti .
Taruādīnaṃ pathavī viya adhiṭṭhānākārena , cittakammādīnaṃ paṭādayo viya ca nissayākārena upakārako dhammo
M2.367 nissayapaccayo .Vatthurūpānīti sattannaṃ viññāṇadhātūnaṃ adhiṭṭhānākārena nissayapaccayabhūtāni vatthurūpāni .
Mahābhūtā cittacetasikā cāti aññamaññaṃ , upādārūpānañca tatheva nissayabhūtāni mahābhūtāni aññamaññaṃ , sahajātarūpānañca nissayākārena paccayāni cittacetasikāni , tadadhīnavuttitāya attano phalena nissito na paṭikkhittoti nissayo .
Yathā pana bhuso āyāso upāyāso , evaṃ bhuso nissayo upanissayo , balavakāraṇanti attho , tasmā balavakāraṇabhāvena upakārako dhammo upanissayapaccayoti veditabbo .
So ārammaṇūpanissayo anantarūpanissayo pakatūpanissayoti tividhoti āha ‘‘ ārammaṇā ’’ tiādi .
Tattha –
‘‘ Dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā taṃ garuṃ katvā paccavekkhati , pubbe suciṇṇāni garuṃ katvā paccavekkhati , jhānā vuṭṭhahitvā jhānaṃ garuṃ katvā paccavekkhati , sekhā gotrabhuṃ garuṃ katvā paccavekkhanti , vodānaṃ garuṃ katvā
V2.274 paccavekkhanti , sekhā maggā vuṭṭhahitvā maggaṃ garuṃ katvā paccavekkhantī ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.423)–Evamādinā nayena ārammaṇūpanissayo tāva ārammaṇādhipatinā saddhiṃ nānattaṃ akatvāva vibhatto .
Tenāha ‘‘ ārammaṇūpanissayo ārammaṇādhipatiyevā ’’ ti .
Kiñcāpi nānattaṃ akatvā vibhatto , tathāpi ayaṃ tesaṃ viseso – yaṃ ārammaṇaṃ garuṃ katvā cittacetasikā uppajjanti , taṃ niyamato tesaṃ ārammaṇesu balavārammaṇaṃ hoti .
Iti garukātabbamattaṭṭhena ārammaṇādhipati , balavakāraṇaṭṭhena ārammaṇūpanissayoti ca evametesaṃ nānattaṃ veditabbaṃ .
Anantarūpanissayopi
M2.368 ‘‘ purimā purimā kusalā khandhā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ khandhānaṃ upanissayapaccayena paccayo ’’ tiādinā ( paṭṭhā .1.1.423) nayena anantarapaccayena saddhiṃ nānattaṃ akatvāva vibhattoti āha ‘‘ anantarūpanissayo pana anantarapaccayovā ’’ ti .Evaṃ santepi attano anantarā anurūpacittuppādavasena anantarapaccayo , balavakāraṇavasena anantarūpanissayapaccayoti evametesaṃ nānattaṃ veditabbaṃ .
Pakatiyā eva paccayantararahitena attano sabhāveneva upanissayo pakatūpanissayo , ārammaṇaanantarehi amissova puthageva koci upanissayoti vuttaṃ hoti .
Atha vā pakato upanissayo pakatūpanissayo .
Pakatoti cettha pa-kāro upasaggo , so attano phalassa uppādanasamatthabhāvena santāne nipphāditabhāvaṃ , upasevitabhāvañca dīpeti , tasmā attano santāne nipphanno vā kāyikasukhadukkhasaddhāsīlādi upasevito vā utubhojanādi pakatūpanissayoti attho .
Upasevanañcettha duvidhaṃ upayogopasevanaṃ ārammaṇūpasevanañca .
Evañca katvā anāgatassāpi upanissayapaccayatā laddhā hoti .
Kāyikasukha … pe … yo cāti ettha kāyikasukhadukkhāni rāgasaddhādīnaṃ , utubhojanādayo cittasamādhānādīnaṃ , saddhāsīlādayo saddhāsīlādīnañca upanissayā honti .
Ādi- saddena yaṃ yaṃ upanissāya yassa yassa sambhavo , taṃ taṃ tassa tassa upanissayapaccayabhūtaṃ saṅgaṇhāti .
Paccayamahāpadeso hesa , yadidaṃ upanissayapaccayoti .
Paccayuppannato paṭhamataraṃ uppajjitvā vattamānabhāvena upakārako dhammo purejātapaccayo .
So
V2.275 ca rūpadhammova samāno arūpadhammasseva hoti .Tenāha ‘‘ vatthupurejāto
M2.369 nāmā ’’ tiādi .Yathā cettha ‘‘ vatthurūpānī ’’ ti hadayavatthunopi gahaṇaṃ , evaṃ ‘‘ rūpādīnī ’’ tiādi-ggahaṇena dhammārammaṇassāpi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Nanu ca pañcārammaṇāneva ārammaṇapurejātabhāvena āgatānīti ?
Saccaṃ āgatāni , pañhāvāre pana ‘‘ sekhā vā puthujjanā vā cakkhuṃ aniccato dukkhato anattato vipassantī ’’ tiādinā ( paṭṭhā .1.1.424) avisesena paccuppannacakkhādīnampi gahitattā dhammārammaṇassa ārammaṇapurejātabhāvo na sakkā paṭibāhituṃ .
Atthatopi hetaṃ siddhaṃ ‘‘ yaṃ yaṃ paccuppannaṃ ārammaṇaṃ gahetvā manodvāre cittaṃ pavattati , taṃ tassa ārammaṇapurejātaṃ hotī ’’ ti .
Ettha ca nissayārammaṇākārādīhi visiṭṭhā purejātabhāvena vinā upakārabhāvaṃ agacchantānaṃ vatthārammaṇānaṃ purejātākārena upakārakatā purejātapaccayatāti ayamassa nissayārammaṇapaccayatāhi viseso .
Gijjhapotakasarīrānaṃ āhārāsā cetanā viya purejātānaṃ rūpānaṃ upatthambhakabhāvena upakārako dhammo pacchājātapaccayo .
Manosañcetanāhāravasena hi pacchājātacittacetasikehi vinā santānaṭṭhitihetubhāvaṃ agacchantānaṃ pacchājātākārena cittacetasikānaṃ upakārakatā vippayuttākārādīhi visiṭṭhā pacchājātapaccayatāti evaṃ sabbapaccayānaṃ paccayantarākāravisiṭṭhā upakārakatā daṭṭhabbā .
So pana ‘‘ pacchājātā cittacetasikā dhammā purejātassa imassa kāyassa pacchājātapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.11) āgatattā ekavidhoti āha ‘‘ cittacetasikāvā ’’ ti .
Purimapurimaparicitagantho viya uttaruttarassa ganthassa kusalādibhāvena attasadisapaguṇabalavabhāvavisiṭṭhaṃ attasajātiyatāgāhakaṃ
M2.370 āsevanaṃ , tena paccayā sajātiyadhammāva āsevanapaccayo .Bhinnajātikā hi bhinnajātikānaṃ āsevanaguṇena paguṇabalavabhāvavisiṭṭhaṃ kusalādibhāvasaṅkhātaṃ attano gatiṃ gāhāpetuṃ na sakkonti , na ca sayaṃ tato gaṇhanti .
Te pana anantarātītāni lokiyakusalākusalāni ceva anāvajjanakiriyājavanāni cāti āha ‘‘ ṭhapetvā āvajjanadvayan ’’ tiādi .
‘‘ Na maggapaccayā āsevane ekan ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.221) vacanato ahetukakiriyāsu hasituppādasseva āsevanabhāvena , āvajjanadvayaṃ āsevanapaccayo na hoti , lokuttarampi kusalaṃ bhinnajātikasseva phalassa purecarattā na tena , āsevanaguṇaṃ gaṇhāpeti , vipākābyākatampi kammavasena
V2.276 .Vipākabhāvappattaṃ kammapariṇāmitaṃ kammavegakkhittaṃ patitaṃ viya hutvā pavattamānaṃ attano sabhāvaṃ gāhetvā paribhāvetvā neva aññavipākaṃ pavatteti , na ca purimavipākānubhāvaṃ gahetvā uppajjati .
Lokuttaravipākampi hi kiñcāpi javanavasena uppajjati , āsevanaguṇaṃ pana gaṇhāti , na ca aññaṃ gāhāpeti .
Yampi ‘‘ āsevanavinimuttaṃ javanaṃ natthī ’’ ti ācariyadhammapāla ttherena vuttaṃ , tampi ‘‘ yebhuyyavasena vuttan ’’ ti viññāyati , itarathā pana ācariyassa asamapekkhitāvidhāyakattappasaṅgato .
Tathā hi vuttaṃ paṭṭhānaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ lokuttaro pana āsevanapaccayo nāma natthī ’’ ti ( paṭṭhā . aṭṭha .1.12).
Maggo pana gotrabhuto āsevanaṃ na gaṇhātīti natthi bhūmiādivasena nānājātikatāya anadhippetattā .
Tathā hi vuttaṃ paṭṭhāne ‘‘ gotrabhu maggassa āsevanapaccayena paccayo , vodānaṃ maggassa āsevanapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.426).
Cittappayogasaṅkhātaāyūhanakiriyābhāvena sahajātānaṃ , nānakkhaṇikānañca upakārako dhammo kammapaccayo
M2.371 .Kammanti hi cetanā vuccati , sā ca āyūhanabyāpārā .
Paccayuppannena saha uppannā sahajātā , paccayuppannato nānakkhaṇe bhavā nānakkhaṇikā .
Sahajātā lokiyalokuttarā cetanāti sambandho .
Sā sahajātanāmānaṃ , taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ paccayo , itarā pana vipākakaṭattārūpānanti daṭṭhabbaṃ .
Sāsavakusalākusalacetanāti attano uppādavisiṭṭhe santāne sesapaccayasamāgame pavattamānānaṃ vipākakaṭattārūpānaṃ santānavisesanakiriyābhāvena upakārikā kāmarūpārūpakusalacetanā , akusalacetanā ca .
Tassā hi tathā kiriyābhāvena pavattattā tesaṃ pavatti , na aññathā .
Itarā pana sahajātānaṃ āyūhanakiriyābhāvena pavattamānā upakārikāti vattabbaṃ .
Avadhāraṇena panettha cetanāsampayuttaṃ abhijjhādikammaṃ paṭikkhipati satipi vipākadhammasabhāve cetanāvajjānaṃ ataṃsabhāvattā .
Anāsava … pe … paccayoti iminā lokiyakusalacetanāya visesamattaṃ dasseti , na nānakkhaṇikakammapaccayatābhāvaṃ .
Evañca katvā vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ arūpāvacaracetanā , pana lokuttaracetanā ca uppajjitvā niruddhā attano attano vipākakkhandhānaṃ nānakkhaṇikakammapaccayena paccayo ’’ ti .
Attano nirussāhasantabhāvena sahajātanāmarūpānaṃ nirussāhasantabhāvāya upakārakā arūpadhammāva vipākapaccayo .
Tenāha ‘‘ vipākacittacetasikā ’’ ti .
Te hi payogena asādhetabbatāya kammassa katattā nipphajjanamattato nirussāhasantabhāvā honti , na kilesavūpasamasantabhāvā
V2.277 .Nirussāhasantabhāvato eva hi bhavaṅgādayo duviññeyyā .
Pañcadvārepi hi javanappavattiyāva rūpādīnaṃ gahitatā viññāyati .
Abhinipātasampaṭicchanasantīraṇamattā pana vipākā duviññeyyā eva .
Rūpārūpānaṃ
M2.372 upatthambhakaṭṭhena upakāro āhārapaccayo .Satipi hi janakabhāve upatthambhakattameva āhārassa padhānakiccaṃ , janayantopi ca āhāro avicchedavasena upatthambhentova janetīti upatthambhanabhāvova āhārabhāvoti .
Tattha kabaḷīkāro āhāro rūpakāyasseva upatthambhako , sesā tayo rūpārūpakāyassa .
Na kevalañhi te nāmadhammānameva avicchedahetukā , atha kho paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānaṃ , pavatte cittajarūpānampi .
Tesu tesu kiccesu paccayuppannadhammehi attānaṃ anuvattāpanakasaṅkhātaādhipaccaṭṭhena paccayo indriyapaccayo .
Adhipatipaccayadhammānañhi pavattivinivārake abhibhavitvā pavattanena garubhāvo adhipatiyaṭṭho , indriyānaṃ pana dassanādikiccesu cakkhuviññāṇādīhi , jīvane kammajarūpehi , arūpadhammehi ca jīvantehi sukhitādibhāvesu sukhitādīhi adhimokkhapaggahaupaṭṭhānāvikkhepappajānanesu ‘‘ anaññātaṃ ñassāmī ’’ ti pavattiyaṃ ājānane , aññātāvibhāve ca saddhādisahajātehīti evaṃ taṃtaṃkiccesu cakkhādipaccayehi dhammehi cakkhādīnaṃ anuvattaniyatāmattaṃ indriyānaṃ ādhipaccaṭṭhoti ayameva tesaṃ viseso .
Rūpasattaka -ggahaṇena cakkhādīni pañca , itthipurisindriyadvayañca dasseti .
Jīvitindriyaṃ pana arūpajīvitindriyena saddhiṃ ekato katvā jīvita -ggahaṇena gahitaṃ .
Evañhi dvāvīsati indriyāni honti .
‘‘ Anādimati saṃsāre anaññātaṃ asacchikataṃ catusaccadhammaṃ , nibbānameva vā ñassāmī ’’ ti pavattassa indriyaṃ anaññātaññassāmītindriyaṃ , paṭhamamaggañāṇaṃ .
Ājānato paṭhamamaggena diṭṭhamariyādaṃ anatikkamitvā jānato indriyaṃ aññindriyaṃ , sotāpattiphalato yāva arahattamaggā chasu ñāṇaṃ , aññātāvino catūsu saccesu pariniṭṭhitakiccassa indriyaṃ aññātāvindriyaṃ , arahattaphalañāṇaṃ
M2.373 .Paṭhamaṃ pariyāyato indriyattaṃ sandhāya rūpasattaka-ggahaṇena gahetvāpi puna kathañci upakārakattābhāvato itthipurisindriyānaṃ ettha aggahaṇaṃ dassetuṃ ‘‘ tesū ’’ tiādi vuttaṃ .
Tāni hi yebhuyyena liṅgādīhi anuvattiyamānānipi paccayabhāvato nānuvattīyantīti vuttovāyamattho .
Ārammaṇūpanijjhānalakkhaṇūpanijjhānavasena
V2.278 upagantvā ārammaṇanijjhānaṃ jhānapaccayatā , so ca vitakkādīnameva āveṇiko sabhāvoti āha ‘‘ jhānapaccayo ’’ tiādi .Te pana paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānaṃ , pavatte cittajarūpānaṃ , ubhayattha nāmadhammānañca paccayāti daṭṭhabbaṃ .
Sugatito , duggatito , kusalato , akusalato vā niyyānaṭṭhena sahajātānaṃ upakārakatā maggapaccayatā , sā ca sammādiṭṭhādīnanti āha ‘‘ maggapaccayo ’’ tiādi .
Saṅkappa -ggahaṇena sammāsaṅkappaṃ , micchāsaṅkappañca dasseti .
Evaṃ sesesupi .
Micchāsaṅkappādayo hi apāyamaggaṅgā , micchāsatimicchāvācādayo cettha tathāpavattacittuppādā , cetanā ca , ayampi jhānapaccaye vuttānameva paccayuppannānaṃ paccayoti daṭṭhabbaṃ .
Paramatthena bhinnānampi ekībhāvagatānaṃ viya ekuppādādibhāvasaṅkhātasampayogalakkhaṇena upakārakatā sampayuttapaccayatā , sā ca nāmadhammānameva , na rūpadhammānanti āha ‘‘ sampayuttapaccayo ’’ tiādi .
Aññamaññasambandhatāya yuttānampi samānānaṃ vippayuttabhāvena visaṃsaṭṭhatāya nānattūpagamanena upakārakatā vippayuttapaccayatā , sā ca vatthūnaṃ , cittacetasikānameva vāti āha ‘‘ vippayuttapaccayo ’’ tiādi .
Cha vatthūni hi sattannaṃ
M2.374 viññāṇānaṃ yathārahaṃ paṭisandhiyaṃ , pavatte , cittacetasikā paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānaṃ , pavattiyaṃ cittasamuṭṭhānānañca vippayuttapaccayo .Vatthupurejātānīti idaṃ cakkhādivatthuvaseneva vuttaṃ , hadayavatthu pana paṭisandhiyampi paccayabhāvato sahajātampi labbhati .
Vuttampi hetaṃ abyākatapadassa sahajātavibhaṅge ‘‘ paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā khandhā kaṭattārūpānaṃ , khandhā vatthussa , vatthu khandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayo ’’ ti .
Tathā pacchājātā cittacetasikāti ca cakkhuviññāṇādivaseneva vuttaṃ ,‘‘ sahajātā kusalā khandhā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ vippayuttapaccayena paccayo ’’ tiādivacanato ( paṭṭhā .1.1.434) pana sahajātāpi labbhanti .
Evañca katvā vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ vippayuttapaccayo sahajātapurejātapacchājātavasena tividho ’’ ti .
Ayaṃ pana rūpadhammo samāno rūpadhammassa paccayo na hoti sampayogāsaṅkāya abhāvato .
Yesañhi nāmānaṃ cakkhādīnaṃ abbhantarato nikkhamantānaṃ viya pavatti , rūpānañca nāmasannissayeneva
V2.279 uppajjamānānaṃ sampayogāsaṅkā hoti , tesameva vippayuttapaccayatā vuttā .Rūpānaṃ pana rūpehi sāsaṅkā natthi , vatthusannissayeneva ca jāyantānaṃ nāmānaṃ visayamattaṃ ārammaṇanti tenāpi tesaṃ sampayogāsaṅkā natthi .
Paccuppannasabhāvena atthibhāvena tādisasseva dhammassa upatthambhakattena upakārakatā atthipaccayatā .
Satipi hi janakatte ṭhitiyaṃyeva sātisayo atthipaccayānaṃ byāpāroti upatthambhakatā tesaṃ gahitā , te ca rūpajīvitindriyādīnevāti āha ‘‘ atthipaccayo ’’ tiādi .
Rūpajīvitindriyañhi kaṭattārūpānaṃ , kabaḷīkārāhāro imassa kāyassa
M2.375 , ārammaṇapurejātāni cittacetasikānaṃ nissayapaccaye vuttadhammā , tattheva vuttapaccayuppannañca atthipaccayo .Nissayapaccaye vuttadhammāti ca vatthurūpamahābhūtacittacetasikānaṃ dhammasāmaññeneva gahaṇaṃ , na nissayapaccayabhāvīnaṃyeva .
Pacchājātānampi cittacetasikānaṃ purejātassa kāyassa pañhāvāre paccayabhāvena niddiṭṭhattā .
Ettha ca atthibhāvābhāvena anupakārakānameva atthibhāvena upakārakatāya atthipaccayatābhāvato natthi nibbānassa sabbadā bhāvino atthipaccayatā , uppādādiyuttānaṃ vā natthibhāvopakāratāviruddho upakārakabhāvo atthipaccayatāti na tassa tappaccayattappasaṅgo .
Natthipaccayotiādīsu anantaratāmattena , cittaniyāmakabhāvena vā upakārakatā anantarapaccayatā .
Ekasmiṃ phassādidhammasamudāye pavattamāne dutiyassa abhāvato attano ṭhitiyā okāsamalabhantānaṃ anantaraṃ uppajjamānakacittacetasikānaṃ okāsadānavasena upakārakatā natthipaccayatā .
Attano sabhāvāvigamena appavattamānānaṃ vigatabhāvena upakārakatā vigatapaccayatā .
Atthato pana dvinnampi anantarapaccayabhāvīdhammattā aviseso vutto .
Sabhāvatāmattena upakārakatā atthipaccayatā , nirodhānupagamanavasena upakārakatā avigatapaccayatāti paccayaviseso tesaṃ dhammāvisesepi veditabbo .
Dhammānañhi samatthatāvisesaṃ sabbākārena ñatvā bhagavatā catuvīsatipaccayā desitāti bhagavati saddhāya ‘‘ evaṃ visesā ete dhammā ’’ ti sutamayañāṇaṃ uppādetvā cintābhāvanāmayañāṇehi tadabhisamayāya yogo karaṇīyo .
Avisesepi dhammasāmatthiyassa tathā tathā vinetabbapuggalānaṃ vasena heṭṭhā vuttopi paccayo puna pakārantarena vuccati yathā ahetukadukaṃ vatvāpi hetuvippayuttadukaṃ viyāti daṭṭhabbaṃ .
Yasmā
M2.376 mahābhūtā aññamaññaṃ , upādārūpānañca sahajātapaccayā , mahābhūtā aññamaññaṃ aññamaññanissayapaccayā , upādārūpānaṃ nissayapaccayāva , kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassaV2.280 āhārapaccayo , mahābhūtā aññamaññaṃ , upādārūpānañca jīvitindriyaṃ kaṭattārūpānañca atthiavigataindriyapaccayā , tasmā vuttaṃ ‘‘ rūpaṃ rūpassa … pe … sattadhā paccayo hotī ’’ ti .Rūpaṃ arūpassātiādīsupi heṭṭhā vuttapaccayuppannadhamme suṭṭhu upalakkhetvā paccayo yojetabbo .
Rūpaṃ rūpārūpassāti natthīti idaṃ sahajātapaccayabhūtampi rūpaṃ rūpārūpadvayassa paccayabhāvena anāgatanti katvā vuttaṃ .
Sabbesaṃ paccayānaṃ ārammaṇapaccaye upanissayapaccaye , sahajātanānakkhaṇikacetanāya kammapaccaye , sahajātapurejātapacchājātādibhedassa atthipaccaye ca samodhānato sabbepi paccayā saṅkhepato catubbidhāyevāti dassento āha ‘‘ sabbe panime ’’ tiādi .
Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma
Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya
Paccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .