12. Dvādasamo paricchedo
Paññattiniddesavaṇṇanā
Etthāti
M2.200V2.148 yathāuddiṭṭhadhammānaṃ niddesapariyosāne .Ettakamevāti cittacetasikarūpanibbānamattameva .
Paññāpetabbatoti paramatthadhammā viya sakasakasabhāvavasena apaññāyamānā hutvā lokasaṅketavasena paññāpiyamānattā .
Paññāpanatoti paramatthavasena vijjamānāvijjamānadhammānaṃ pakāsanavasena paññāpanato .
Tattha ‘‘ paññāpetabbato ’’ ti iminā paññāpīyati pakārena ñāpīyatīti paññattīti evaṃ kammasādhanavasena atthapaññattibhūtā upādāpaññatti vuttā .
‘‘ Paññāpanato ’’ ti iminā paññāpeti pakārena ñāpetīti paññattīti evaṃ kattusādhanavasena tassā abhidhāyakabhūtā nāmapaññattīti veditabbaṃ .
Paṇṇattidukaniddese ‘‘ saṅkhā … pe … vohāro ’’ ti ( dha . sa .1313-1314) catūhi padehi upādāpaññatti vuttā .
‘‘ Nāmaṃ … pe … abhilāpo ’’ ti ( dha . sa .1313-1314) chahi padehi nāmapaññatti kathitāti ācariyānaṃ icchitattā vuttaṃ ‘‘ tenevāhā ’’ tiādi .
Tesaṃ tesaṃ dhammānan ti heṭṭhā abhidhammamātikāya vuttānaṃ kusalākusalādidhammānaṃ .
Saṅkhāti ‘‘ ahaṃ mamā ’’ tiādinā saṅkhāyamānatā .
Samaññāti saṅketavasena ñāyamānatā .
Paññattīti asaṅkaravasena anekadhā vibhajitvā paññāpiyamānatā .
Vohāroti pākaṭaṃ katvā vuccamānatā , kathanavasena upayujjamānatā vā .
Atthābhimukhaṃ namatīti nāmaṃ .
Taṃ pana anvattharuḷhīvasena duvidhaṃ , sāmaññaguṇakittimaopapātikanāmavasena catubbidhaṃ .
Nāmakamman ti nāmakaraṇaṃ .
Nāmadheyyan ti nāmaṭhapanaṃ , nāmadheyyan ti vā seṭṭhānaṃ nāmaṃ .
Akkharadvārena atthaṃ nīharitvā utti kathanaṃ nirutti .
Byañjanan ti pākaṭakaraṇaṃ .
Abhilāpoti abhilāpanaṃ .
Ahan ti
M2.201 rūpādivinimuttaṃ ahaṃkārabuddhivisayabhūtaṃ attano khandhasamūhasantānamupādāya paññattaṃ tadaññānaññabhāvena anibbacanīyaṃ upādāpaññattiṃ vadati .Tenāha ‘‘ ahanti hī ’’ tiādi .
‘‘ Ahanti … pe … katvā ’’ ti upādāpaññattiyā uppattiṃ dassetvā yathātiādinā taṃ pakāseti .
Yasmā
V2.149 ‘‘ samaññā paññatti vohāro ’’ ti ‘‘ evaṃ saṅkhā ’’ ti imasseva vevacanaṃ , tasmā vuttaṃ ‘‘ idāni paññāpanato paññattin ’’ tiādi .Tadanurūpā jātāti tajjā , avijjamānapaññatti viya kevalaṃ lokasaṅketavaseneva ahutvā dhammasabhāvassa anurūpavasena pavattā paññattīti attho .
Nāmapaññattipi vacanatthasaṅkhātakāraṇaṃ upādāya paṭicca pavattanato upādāpaññattivohāraṃ labhatīti tassāpi upādāpaññattipariyāyo vutto .
Gaṇṭhipadakārenāpi hi imināva adhippāyena upādāpaññattīti upādānavatī paññatti kāraṇavatiṃ kāraṇabhūtamatthamupādāya gahetvā tannissayena paññāpīyati , sabbopi paññattibhedo anena lakkhaṇena upādāpaññattimeva bhajati .
Anupādāya hi paññatti natthīti vuttaṃ .
Upanidhāpaññattīti paṭipakkhabhūtaṃ ekapaññattiṃ upanidhāya apekkhitvā pavattā paññatti .
Cakkhusota -ggahaṇena ajjhattikāyatanāni dasseti , rūpasadda -ggahaṇena bāhirāyatanāni .
Pathavītejovāyu -ggahaṇena phoṭṭhabbāyatanaṃ pabhedato dasseti .
Eteneva dhammāyatanepi labbhamānabhedo dassitoti daṭṭhabbaṃ .
Yasmā pathavādikā paññatti sasambhārapathaviyaṃ ekassa nāmaṃ gahetvā samūhamevopādāya paññāpīyati , ghaṭādikā ca paññatti dhammasamūhesu sabbesameva nāmaṃ gahetvā samūhamevopādāya paññāpīyati , tasmā vuttaṃ ‘‘ ekassa vā ’’ tiādi
M2.202 .Tattha ekassa nāmaṃ gahetvā samūhamupādāya paññāpiyamānāya pathavādivasena pākaṭabhāvato taṃ ṭhapetvā itaraṃ dassetuṃ ‘‘ kathan ’’ tiādi vuttaṃ .
Ayaṃ samūhapaññatti nāma samūhassa paññāpanato .
Disākāsā dīsu disā -ggahaṇena candasūriyāvattanamupādāya paññāpiyamānaṃ puratthimādidisāpaññattiṃ dasseti .
Ākāsa -ggahaṇena asamphuṭṭhadhamme upādāya paññāpiyamānaṃ kūpaguhādiākāsapaññattiṃ dasseti .
Kāla -ggahaṇena candāvattanādikamupādāya paññāpiyamānaṃ pubbaṇhādikālapaññattiṃ dasseti .
Nimitta -ggahaṇena bahiddhā pathavīmaṇḍalādikaṃ , ajjhattikañca bhāvanāvisesaṃ upādāya paññāpiyamānaṃ kasiṇanimittādikaṃ dasseti .
Abhāva -ggahaṇena bhāvanābalena appavattanasabhāvaṃ ākāsānañcāyatanajhānaṃ upādāya pavattaṃ ākiñcaññāyatanajhānārammaṇaṃ abhāvapaññattiṃ dasseti .
Nirodha -ggahaṇena bhāvanābalena niruddhaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ nissāya paññattaṃ nirodhapaññattiṃ dasseti .
Ādi -ggahaṇena khayādisabhāvaṃ taṃ taṃ dhammamupādāya paññāpiyamānaṃ aniccalakkhaṇādikaṃ
V2.150 saṅgaṇhāti .Sāpi hi disākāsādikā viya dhammasamūhamupādāya apaññattabhāvato asamūhapaññatti yevāti .
Sāti ayaṃ dvidhā upādāpaññatti .
Tajjāpaññatti vacanatthaṃ amuñcitvā pavattito upādāpaññattiyaṃyeva saṅgayhatīti vuttaṃ ‘‘ vijjamānaṃ paramatthaṃ jotayatī ’’ ti .
Evañca katvā upari ‘‘ cha paññattiyopi ettheva saṅgahaṃ gacchantī ’’ ti vuttaṃ .
Vijjamānan ti sabhāvena upalabbhamānaṃ .
Avijjamānan ti ṭhapetvā lokasaṅketaṃ sabhāvavasena anupalabbhamānaṃ .
Nāmamattan ti nāmamattavantaṃ .
Sotadvārajavanānantaran ti paccuppannasaddārammaṇāya sotadvārajavanavīthiyā , tadanusārappavattāya atītasaddārammaṇāya manodvārajavanavīthiyā ca anantarappavattena
M2.203 .Manodvārajavanavīthipi hi sotadvārajavanānantarappavattā taggahaṇeneva idha gahitā .
Gahitapubbasaṅketenāti ‘‘ ayaṃ imassa attho , idamimassa vācakan ’’ ti evaṃ vacanavacanatthasambandhaggahaṇavasena gahitapubbabhāvasaṅketena .
Yāyāti yāya nāmapaññattiyā karaṇabhūtāya .
Manodvārajavanaviññāṇena kattubhūtena .
Manodvārajavanaviññāṇena vā karaṇabhūtena , yāya nāmapaññattiyā kattubhūtāyāti attho .
Paññāpīyatīti sammutiparamatthavasena pana duvidhaṃ atthajātaṃ paññāpīyati viññāpīyatīti vuttaṃ hoti .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ Atthā yassānusārena , viññāyanti tato paraṃ ;
Sāyaṃ paññatti viññeyyā , lokasaṅketanimmitā ’’ ti .
Katarajavanavīthiyaṃ panāyaṃ viññāyatīti ?
‘‘ Ghaṭo ’’ tiādisaddaṃ suṇantassa ekamekaṃ saddaṃ ārabbha paccuppannātītārammaṇavasena dve dve javanavārā honti , tato saddasamudāyamārabbha eko , tato nāmapaññattimārabbha ekoti evaṃ saddasamudāyārammaṇāya javanavīthiyā anantaraṃ nāmapaññatti pākaṭā hoti , tato paraṃ atthāvabodhoti ācariyā .
Yaṃ sandhāya chakkanayo vuttoti sambandho .
Tathā avijjamānānan ti paramatthato avijjamānānaṃ .
Kenaci ākārenāti paramatthato , lokasaṅketato vā kenaci pakārena .
Anupalabbhamānānaṃ pañcamasaccādīnan ti ākāsādipañcamasaccādīnaṃ .
Ādi -ggahaṇena aṭṭhamabojjhaṅgādike saṅgaṇhāti .
Pakatipurisādīnan ti satvarajatamānaṃ samānāvatthā pakatiaṅguṭṭhādiparimāṇo
V2.151 kārako vedako attā purisotiādinā parikappitānaṃ pakatipurisādīnaṃ .Ādi -ggahaṇena ākāsakusumādiṃ saṅgaṇhāti .
Vijjamānena avijjamānapaññatti paramatthato vijjamānāhi vijjādīhi
M2.204 avijjamānassa puggalassa paññattattā .Sesesupi imināva nayānusārena attho veditabbo .
Etthevāti upādāpaññattiyameva .
‘‘ Kusaggenudakamādāya , samudde udakaṃ mine ;
Evaṃ mānusakā kāmā , dibbakāmāna santike ’’ ti .( jā .2.21.389)–
Vacanato manussaloke cakkavattisampattidibbasampattiṃ upanidhāya nihīnāyevāti vuttaṃ ‘‘ kapaṇaṃ … pe … nidhāyā ’’ ti .
Mānusakan ti manussaloke bhavaṃ .
Paramattho ca vijjatīti pāṭhaseso .
778. Tatiyā koṭi na vijjati anupalabbhamānattā .
Vuttañhetaṃ mahāaṭṭhakathāyaṃ –
‘‘ Duve saccāni akkhāsi , sambuddho vadataṃ varo ;
Sammutiṃ paramatthañca , tatiyaṃ nopalabbhatī ’’ ti .( dī . ni . aṭṭha .1.439-443);
Paravādesu na kampatīti pakatipurisantarādivādīnaṃ paresaṃ titthiyānaṃ vādesu sampattesu , nimittabhūtesu vā na kampati na pavedhati na calatīti attho .
Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma
Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya
Paññattiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .