Kaṅkhāvitaraṇavisuddhiniddesavaṇṇanā
1227. Anantaraṃ
V2.232 niddiṭṭhāya diṭṭhivisuddhiyā visayabhāvena dassitattā ‘‘ etassā ’’ ti vuttaṃ , na tadaññato visesanatthaṃ tadaññassa ca abhāvato .Ajjhattaṃ vā hi vipassanābhiniveso hotu bahiddhā vā , atthasiddhiyaṃ pana lakkhaṇato sabbampi nāmarūpaṃ anavasesato pariggahitameva hotīti .
Jānitvā hetupaccayeti hetupaccaye pariggaṇhitvā , hetupaccaye pariggaṇhanahetūti vuttaṃ hoti .
Paccayapariggahaṇahetu hissa addhattaye kaṅkhāvitaraṇaṃ hotīti .
Vitaritvāti atikkamitvā , vikkhambhetvāti attho .
Taṃ pana ñāṇaṃ tathāvigataṃ vasibhāvappattaṃ jhānaṃ viya yogino santāne pabandhavasena pavattatīti katvā vuttaṃ ‘‘ ṭhitan ’’ ti .
1229-30.
Nāmarūpassa … pe … āvajjitvāti yathā nāma kusalo bhisakko rogaṃ disvā tassa samuṭṭhānaṃ pariyesati , yathā vā pana anukampako puriso kumāraṃ uttānaseyyaṃ
M2.312 rathikāya nipannaṃ disvā ‘‘ kassa nu kho ayaṃ puttako ’’ ti tassa mātāpitaro āvajjati , evamevaṃ nāmarūpassa ko hetu , ko vā paccayo bhave .Na tāvetaṃ ahetukaṃ sabbattha , sabbadā , sabbesañca ekasadisabhāvāpattito , na issarādihetukaṃ nāmarūpato uddhaṃ issarādīnaṃ abhāvato .
Yepi nāmarūpamattameva issarādayoti vadanti tesaṃ issarādisaṅkhātanāmarūpassa ahetubhāvāpattito , tasmā bhavitabbamassa hetupaccayehi ,‘‘ ko nu kho ’’ ti nāmarūpassa hetupaccaye āvajjitvāti attho .
Evaṃ tāva katvā imassa nāmarūpassa hetupaccaye pariggaṇhantena oḷārikattā , supākaṭattā ca rūpassa paccayapariggaho sukaroti paṭhamaṃ tassa paccayapariggaho kātabboti dassento āha ‘‘ rūpakāyassā ’’ tiādi .
Tattha yathā nāmarūpassa paccayapariggaho ahetuvisamahetuvādanivattiyā hoti , evaṃ nibbidāvirāgāvahabhāvena tattha tattha abhiratinivattiyāpi icchitabboti taṃ dvattiṃsākāravasena dassetuṃ ‘‘ kesā lomā ’’ tiādi vuttaṃ .
1232-3.
Avijjā … pe … matoti avijjā taṇhā upādānaṃ kammanti idaṃ catubbidhaṃ
V2.233 dhammajātaṃ etassa yathāvuttassa rūpakāyassa hetu , catubbidho āhāro paccayoti attho .Kasmā pana purimaṃ hetu , itaro paccayoti codanaṃ sandhāya ‘‘ janako ’’ tiādiṃ vatvā taṃ lokavasena samatthetuṃ ‘‘ hetvaṅkurassā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha janakoti , anupālakoti ca antogatahetvatthamidaṃ visesanaṃ , janakattā , anupālakattāti vuttaṃ hoti .
Tattha janakattāti nibbattakattā .
Iminā bījaṃ viya aṅkurassa avijjādayo rūpakāyassa asādhāraṇakāraṇatāya hetūti dassitaṃ .
Anupālakattāti upatthambhakattā .
Iminā pana aṅkurassa pathavīsalilādayo
M2.313 viya āhāro sādhāraṇakāraṇatāya paccayoti dassitanti veditabbaṃ . 1234-7.
Itime … pe … gatāti evamete avijjādayo pañca dhammā yathārahaṃ hetu bhāvaṃ , paccaya bhāvañca gatā .
Mātāva upanissayāti avijjā bhavesu vijjamānadosapaṭicchādanabhāvena , taṇhā patthanābhāvena , upādānaṃ daḷhaggāhabhāvenāti evaṃ saṅkhārabhavānaṃ hetubhūtā janakasahāyatāya bhavanikantitaṃsahajātaāsannakāraṇattā abhisaṅkhārikā , apassayabhūtā vāti mātā viya upanissayā honti .
Yathā pitujanitasukke puttassa uppattīti pitā janako , evaṃ kammaṃ sattassa uppādakattā janakan ti āha .
Yathā dhātī jātassa kumārassa vaḍḍhitā sandhārikā , evaṃ āhāro uppannassa kāyassa brūhetā , sandhārako cāti vuttaṃ ‘‘ dhātī … pe … bhave ’’ ti .
Kāmañcettha avijjādayo nāmakāyassāpi paccayo , pakārantarena pana tassa pākaṭaṃ paccayapariggahavidhiṃ dassetuṃ ‘‘ cakkhuñcā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha cakkhuñcāti ca -saddo samuccayattho , tena cakkhuviññāṇassa āvajjanādiṃ ajjhattaṃ sabbaṃ paccayajātaṃ saṅgaṇhāti .
Rūpamālokameva cāti pana ca -saddena yathā bāhirarūpaṃ cakkhuviññāṇassa ārammaṇapaccayo , yathā ca āloko upanissayapaccayo , evaṃ aññampi bāhiraṃ paccayajātaṃ saṅgaṇhāti .
Paṭiccāti paccayabhūtaṃ laddhāti attho .
Tena cakkhussa nissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatavasena , rūpālokānañca yathāsambhavaṃ ārammaṇaupanissayapurejātaatthiavigatavasena , itaresañca saddasaṅgahitānaṃ anantarādisahajātādivasena paccayabhāvaṃ dasseti .
Ādi -saddena phassādīnaṃ viya saha paccayehi sotaviññāṇādīnaṃ saṅgaho veditabbo .
Evaṃ sammasanūpagaṃ sabbaṃ nāmaṃ saha paccayena saṅgahitaṃ hoti .
Tenāha ‘‘ nāmakāyassa paccayaṃ parigaṇhatī ’’ ti .
1238-40.
Disvānāti
M2.314 etarahi pavattiṃ disvā .Tathevidan ti iminā na kevalaṃ sappaccayatāmattameva
V2.234 paccāmaṭṭhaṃ , atha kho yādisehi etarahi pavattati , tādisehi avijjādipaccayeheva atītepi pavattitthāti paccayasahitatāpi paccāmaṭṭhāti daṭṭhabbaṃ .Pubbanteti atītakhandhappabandhakoṭṭhāse .
Pañcadhāgatāti –
‘‘ Ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānaṃ , na nu kho ahosiṃ ahamatītamaddhānaṃ , kiṃ nu kho ahosiṃ ahamatītamaddhānaṃ , kathaṃ nu kho ahosiṃ ahamatītamaddhānaṃ , kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānan ’’ ti ( ma . ni .1.18; saṃ . ni .2.20; mahāni .174)–
Pañcahi ākārehi āgatā , pavattā vā .
Aparanteti anāgate khandhappabandhakoṭṭhāse .
Pañcadhā samudīritāti –
‘‘ Bhavissāmi nu kho ahamanāgatamaddhānaṃ , na nu kho bhavissāmi ahamanāgatamaddhānaṃ , kiṃ nu kho bhavissāmi ahamanāgatamaddhānaṃ , kathaṃ nu kho bhavissāmi ahamanāgatamaddhānaṃ , kiṃ hutvā kiṃ bhavissāmi nu kho ahamanāgatamaddhānan ’’ ti ( ma . ni .1.18; saṃ . ni .2.20; mahāni .174)–
Evaṃ pañcadhā kathitā .
1241. Paccuppannepi addhāneti etarahi paṭisandhiṃ ādiṃ katvā cutipariyante addhānepi .
Addhāna -ggahaṇena cettha paccuppannakhandhakoṭṭhāsameva vadati .
Na hi tabbinimutto añño koci kālo nāma atthīti .
Chabbidhā parikittitāti –
‘‘ Ahaṃ nu khosmi , no nu khosmi , kiṃ nu khosmi , kathaṃ nu khosmi , ayaṃ nu kho satto kuto āgato , so kuhiṃ gāmī ca bhavissatī ’’ ti ( ma . ni .1.18; saṃ . ni .2.20; mahāni .174)–
Evaṃ
M2.315 chabbidhā vuttā .‘‘ Sabbe tasanti daṇḍassā ’’ tiādīsu ( dha . pa .129-130) viya padesepi
V2.235 sabba-saddassa pavattanato ‘‘ sabbā ’’ ti vatvāpi ‘‘ anavasesā ’’ ti vuttaṃ .Natthi etissā avaseso avasiṭṭhoti anavasesā , soḷasavidhāpi cesā ekakaṅkhāvasenāpi anavasiṭṭhā hutvāti vuttaṃ hoti .
Pahiyyatīti vikkhambhanavasena pahiyyati .
Kāmaṃ nāmarūpamattaṃ vinā sattassa adassanena diṭṭhivisuddhiyāva paccuppanne kaṅkhā pahīnā , atītānāgate kaṅkhānaṃ pahānena pana paccuppanne kaṅkhāya atisayappahānaṃ dassetuṃ idheva sā vuttā .
Atha vā paccuppanne nissattanāmarūpassa paccayesu pavattakaṅkhāya idheva tīraṇato sā idha vuttā .
Vaṇṇabhaṇanaṃ vā etaṃ idha paccuppannakaṅkhāya pahānavacanaṃ yathā taṃ sotāpattimaggādīsu pahīnānampi ca pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānātiādinā anāgāmimaggādīsu vacananti .
1242. Kammavipākānaṃ vasenāpīti purimakammabhavasmiṃ moho avijjā , āyūhanaṃ saṅkhārā , nikanti taṇhā , upagamanaṃ upādānaṃ , cetanā bhavo iti ime pañca dhammā purimakammabhavasmiṃ idha paṭisandhiyā paccayā , idha paṭisandhi viññāṇaṃ , okkanti nāmarūpaṃ , pasādo āyatanaṃ , phuṭṭho phasso , vedayitaṃ vedanā iti ime pañca dhammā idhūpapattibhavasmiṃ pure katassa kammassa paccayā , idha paripakkattā āyatanānaṃ moho avijjā … pe … cetanā bhavo iti ime pañca dhammā kammabhavasmiṃ āyatiṃ paṭisandhiyā paccayāti evaṃ vuttānaṃ kammavaṭṭavipākavaṭṭānaṃ vasena .
Kilesavaṭṭopi cettha kammasahāyatāya kammavaṭṭeneva saṅgahitoti daṭṭhabbaṃ .
1243. Diṭṭhadhammavedanīyan ti ettha diṭṭhadhammo vuccati paccakkhabhūto paccuppanno attabhāvo , tattha veditabbaphalaṃ kammaṃ
M2.316 diṭṭhadhammavedanīyaṃ .Upapajjāparāpariyāhosikammavasā panāti upapajjavedanīyaaparāpariyavedanīyaahosikammavasena .
Uttarapadalopavasena hi ‘‘ upapajjāparāpariyan ’’ ti vuttaṃ .
Tattha paccuppannabhavato anantaraṃ upapajjitvā veditabbaphalaṃ kammaṃ upapajjavedanīyaṃ .
Apare apare diṭṭhadhammato aññasmiṃ aññasmiṃ yatthakatthaci attabhāve veditabbaphalaṃ kammaṃ aparāpariyavedanīyaṃ .
Ahosi eva kammaṃ , na tassa vipāko ahosi , atthi , bhavissati cāti evaṃ vattabbakammaṃ ahosikammaṃ .
Paṭipakkhehi anabhibhūtatāya , paccayavisesena paṭiladdhavisesatāya ca balavabhāvappattā tādisassa pubbābhisaṅkhārassa vasena sātisayā hutvā pavattā paṭhamajavanacetanā tasmiṃyeva attabhāve
V2.236 phaladāyinī diṭṭhadhammavedanīyā nāma .Sā hi vuttākārena balavati javanasantāne guṇavisesayuttesu upakārānupakāravasappavattiyā , āsevanālābhena appavipākatāya ca itaradvayaṃ viya pavattasantānuparamāpekkhaṃ , okāsalābhāpekkhañca kammaṃ na hotīti idheva pupphamattaṃ viya pavattivipākamattaṃ ahetukaphalaṃ deti , sahetukaphaladāne pana paṭisandhiākaḍḍhanampi āpajjeyya .
Tathā asakkontan ti kammassa vipākadānaṃ nāma upadhippayogādipaccayantarasamavāyeneva hotīti tadabhāvato tasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ dātuṃ asakkontaṃ .
Ahosikammaṃ … pe … vipākoti ettha ‘‘ ahosi kamman ’’ ti padaṃ visuṃ visuṃ yojetabbaṃ ‘‘ ahosi kammaṃ nāhosi kammavipāko , ahosi kammaṃ na bhavissati kammavipāko , ahosi kammaṃ natthi kammavipāko ’’ ti ( paṭi . ma .1.234).
Tattha sakasakakālātikkantassa upapajjavedanīyassa , diṭṭhadhammavedanīyassa ca vasena purimaṃ vuttaṃ .
Tañhi kammassa
M2.317 , vipākakālassa ca atītattā tathā vattabbattaṃ labhati , dutiyaṃ anāgate arahattaṃ pāpuṇantassa purimabhavesu kataṃ adinnavipākaṃ aparāpariyavedanīyaṃ sandhāya vuttaṃ , tatiyaṃ pana anantarabhave kataṃ upapajjavedanīyaṃ , arahato atītabhavesu kataṃ aparāpariyavedanīyañca sandhāya vuttaṃ .Apare pana ‘‘ ekameva atītaṃ kammaṃ addhattaye vipākābhāvaṃ sandhāya tidhā vibhajitvā vuttan ’’ ti vadanti .
Atthasādhikāti dānādipāṇātipātādiatthassa nipphādikā .
Kā pana sāti āha ‘‘ sattamajavanacetanā ’’ ti .
Sā hi sanniṭṭhāpakacetanā vuttanayena paṭiladdhavisesā , paṭisandhiyā anantarapaccayabhāvino vipākasantānassa anantarapaccayabhāvena vā tathā abhisaṅkhatā samānā anantarattabhāve vipākadāyinī upapajjavedanīyaṃ nāma .
Yebhuyyavuttiyā cettha ‘‘ sattamajavanacetanā ’’ ti vuttaṃ .
Paccavekkhaṇavasitādipavattiyaṃ pana pañcamādikāpi hoti .
Vipākaṃ detīti paṭisandhiṃ datvā pavattivipākaṃ deti , adinnapaṭisandhikaṃ pana pavattivipākaṃ detīti natthi .
Cutianantarañhi upapajjavedanīyassa okāsoti ācariyā .
Paṭisandhiyā pana dinnāya jātisatepi pavattivipākaṃ deti .
Tenāha bhagavā ‘‘ tiracchānagate dānaṃ datvā sataguṇā pāṭikaṅkhitabbā ’’ ti ( ma . ni .3.379).
Ubhinna … pe … detīti yathāvuttakāraṇavirahato diṭṭhadhammūpapajjavedanīyabhāvaṃ asampattā pañca cetanā vipākadānasabhāvassa anupacchinnattā yadā okāsaṃ labhati , tadā paṭisandhivipākaṃ , pavattivipākaṃ vā deti .
Sati saṃsārappavattiyāti iminā
V2.237 asati saṃsārappavattiyaṃ ahosikammapakkhe tiṭṭhati vipaccanokāsassa abhāvatoti dīpeti . 1244. Evaṃ
M2.318 tāva vipākadānakālavasena catubbidhaṃ dassetvā idāni vipākadānapariyāyato , kiccato ca catubbidhataṃ dassetuṃ ‘‘ garukan ’’ tiādi vuttaṃ .Tattha garukan ti mahāsāvajjaṃ , mahānubhāvañca aññena kammena paṭibāhituṃ asakkuṇeyyakammaṃ .
Bahulan ti abhiṇhaso kataṃ , ekavāraṃ katvāpi abhiṇhasamāsevitañca .
Āsannan ti maraṇāsannakāle anussaritaṃ , tadā katañca .
Kaṭattākamman ti garukādibhāvaṃ asampattaṃ katamattatoyeva kammanti vattabbakammaṃ .
Tattha kusalaṃ vā hotu akusalaṃ vā , garukāgarukesu yaṃ garukaṃ mātughātakādikammaṃ vā mahaggatakammaṃ vā , tadeva paṭhamaṃ vipaccati .
Tathā bahulābahulesu yaṃ bahulaṃ susīlyaṃ dussīlyaṃ vā , tadeva paṭhamaṃ vipaccati .
Dūrāsannesu yaṃ āsannaṃ maraṇakāle anussaritaṃ , teneva upapajjati .
Āsannakāle kate ca vattabbameva natthīti .
Kaṭattā pana kammaṃ punappunaṃ laddhāsevanaṃ purimānaṃ abhāve paṭisandhiṃ ākaḍḍhati .
Iti garukaṃ sabbapaṭhamaṃ vipaccati .
Tathā hi taṃ ‘‘ garukan ’’ ti vuttaṃ .
Garuke asati bahulīkataṃ , tasmimpi asati āsannaṃ , tasmimpi asati kaṭattākammanti vuttaṃ ‘‘ purimajātīsu katakammaṃ vipaccatī ’’ ti .
1245. Paṭisandhidānādivasena vipākasantānassa nibbattakaṃ janakaṃ .
Sukhadukkhasantānassa , nāmarūpappabandhassa vā ciratarappattihetubhūtaṃ upatthambhakaṃ .
Tenāha ‘‘ sukhadukkhaṃ upatthambheti , addhānaṃ pavattetī ’’ ti .
Sukhadukkhe pavattamāne bavhābādhatādipaccayūpanipātanena saṇikaṃ saṇikaṃ tassa vibādhakaṃ upapīḷakaṃ .
Tenāha ‘‘ sukhadukkhaṃ pīḷeti bādhati , addhānaṃ pavattituṃ na detī ’’ ti .
Tathā paṭipakkhakammavipākassa appavattikaraṇavasena upacchedakaṃ paṭibāhakaṃ upaghātakaṃ .
Tenāha ‘‘ tassa vipākaṃ paṭibāhitvā ’’ ti .
Rūpañca
M2.319 arūpavipākakkhandho cāti rūpārūpavipākakkhandho , kammajarūpassāpi vipākapariyāyo atthīti ‘‘ rūpārūpavipākakkhandhe ’’ ti vuttaṃ .Aññena kammenāti kusalena vā akusalena vā aññena kammena kattubhūtena dinnāya paṭisandhiyā vipāke janite .
Tenāha ‘‘ janite vipāke ’’ ti .
Pavattivipākaṃ sandhāya ‘‘ janite vipāke ’’ ti vadanti .
Uppajjanakasukhadukkhaṃ
V2.238 upatthambhetīti upatthambhakakammaṃ kusalaṃ samānaṃ aññenapi kusalakammena uppajjamānakaṃ sukhaṃ tassa paṭipakkhavibādhanavasena upatthambheti .Akusalaṃ aññena akusalakammena upapajjamānaṃ dukkhaṃ tatheva upatthambheti .
Evañca upatthambhentaṃ taṃ dīghakālaṃ pavatteti nāmāti āha ‘‘ addhānaṃ pavattetī ’’ ti .
Uppajjanakasukhadukkhaṃ pīḷetīti upapīḷakaṃ akusalaṃ samānaṃ sukhitassa rogādiantarāyakāraṇasampādakabhāvena sukhasantānaṃ upacchindantaṃ pīḷeti , kusalañca rogādinā dukkhitassa bhesajjādisukhādikāraṇasampādakabhāvena dukkhasantānaṃ vicchindantaṃ pīḷeti .
Keci pana ‘‘ sukhadukkhassa kāraṇaṃ asampādentampi paṭisandhidāyakakammassa pavattivipākaṃ paṭibāhitvā sayaṃ vipākadāyakakammaṃ upapīḷakakamman ’’ ti vadanti .
Evaṃ sante pana paṭisandhidāyakameva janakakammanti vuttaṃ siyā .
Apica upaghātakena saha imassa visesabhāvo āpajjati , taṃ paṭisandhivipākassa paṭibāhakanti ce ?
Taṃ na , avisesena vuttattāti .
‘‘ Dubbalaṃ kammaṃ ghātetvā ’’ ti vutte ‘‘ nanu tassa pubbeyeva siddhattā , niruddhattā ca kathamidaṃ tadupaghātakaṃ hotī ’’ ti āpannaṃ codanaṃ sandhāya kammassa ghātanaṃ nāma tassa vipākapaṭibāhanamevāti dassento āha ‘‘ tassa vipākaṃ paṭibāhitvā ’’ ti .
Taṃpaṭibāhanañca attano vipākuppattiyā okāsakaraṇanti vuttaṃ ‘‘ attano vipākassa okāsaṃ karotī ’’ ti .
Vipaccanāya katokāsaṃ kammaṃ
M2.320 vipakkameva nāma hotīti āha ‘‘ evaṃ … pe … uppannaṃ nāma hotī ’’ ti .Upapīḷakaṃ aññassa vipākaṃ upacchindati , na sayaṃ attano vipākaṃ deti , upaghātakaṃ pana dubbalakammaṃ upacchinditvā attano vipākaṃ uppādetīti ayametesaṃ viseso .
Keci pana ācariyā aparenāpi nayena janakādikammaṃ icchanti .
Kathaṃ ?
Yasmiṃ kamme kate paṭisandhiyaṃ , pavatte ca vipākakaṭattārūpānaṃ uppatti hoti , taṃ janakaṃ .
Yasmiṃ pana kate aññena janitassa iṭṭhassa vā aniṭṭhassa vā phalassa vibādhakavicchedakapaccayānuppattiyā , upabrūhakapaccayuppattiyā ca janakānubhāvānurūpaṃ pariposakaciratarappabandhā honti , taṃ upatthambhakaṃ .
Janakena nibbattitaṃ kusalaphalaṃ , akusalaphalaṃ vā yena paccanīkabhūtena rogadhātuvisamatādinimittatāya bādhīyati , taṃ upapīḷakaṃ .
Yena pana kammunā janakasāmatthiyavasena ciratarappabandhārahampi samānaṃ phalavicchedakapaccayuppattiyā upahaññati vicchijjati , taṃ upaghātakanti .
Ettha
V2.239 ca keci appābādhadīghāyukatāsaṃvattanavasena dutiyassa kusalabhāvaṃ , bavhābādhaappāyukatāsaṃvattanavasena pacchimānaṃ dvinnaṃ akusalabhāvañca vaṇṇenti , bhūridattādīnaṃ pana nāgādīnaṃ , ito anuppadinnayāpanakapetānañca apāyesu akusalavipākassa upatthambhanūpapīḷanūpaghātakāni kammāni santīti catunnampi kusalākusalabhāvo na virujjhati .Kiñcāpi kammānaṃ kammantarañceva vipākantarañca buddhānaṃ kammavipākañāṇasseva yāthāvasarasato pākaṭaṃ hoti .
Buddhāveṇikañhetaṃ asādhāraṇaṃ sāvakehi , vipassakena pana ekadesato jānitabbaṃ .
Na hi sabbena sabbaṃ ajānantassa paccayapariggaho paripūrati , tasmā tādisaṃ pariggahaṃ sandhāya ‘‘ iti iman ’’ tiādi vuttaṃ .
Yādisehi paccayehi paccuppanne addhāne
M2.321 nāmarūpassa pavatti , tādiseheva itarasmimpi addhadvayeti evaṃ yathā atītānāgate nayaṃ neti , taṃ dassetuṃ ‘‘ yathā idan ’’ tiādi vuttaṃ .Addhattayepi kiriyākiriyāphalamattatādassanaparattā codanāya .
Itī kammañcevātiādinā vuttassevatthassa nigamanavasena vuttaṃ .
Tassevaṃ … pe … pahiyyatīti tassevaṃ samanupassato yā sā pubbantādayo ārabbha ‘‘ ahosiṃ nu kho ahan ’’ tiādinā nayena pavattā vicikicchā pahiyyati .
1246-8.
Pahīnāya pana tāya sabbabhavayonigatiṭhitisattāvāsesu hetuphalasambandhavaseneva pavattanāmarūpamattameva khāyati .
Tenevāha ‘‘ hetuphalassa sambandhavasenevā ’’ tiādi .
Kāraṇasāmaggiyaṃ dānādīhi sādhitakiriyāya pavattamānāya kāraṇamatte kattuvohāroti āha ‘‘ kāraṇato uddhaṃ kāraṇaṃ na ca passatī ’’ ti .
Pāka … pe … paṭivedakaṃ na passatīti sambandho .
Pākapaṭivedakan ti vipākavindakaṃ .
Evaṃ apassanto pana kāraṇe sati kārakoti , vipākappavattiyā sati paṭisaṃvedakoti samaññāmatteneva paṇḍitā voharanti .
Iccevaṃ sammappaññāya passati .
Suddhadhammāti kenaci sattena vā puggalena vā amissadhammā .
Evetan ti evaṃvidhaṃ etaṃ dassanaṃ sammadassanaṃ , aviparītadassananti attho .
1249. Bījarukkhādikānaṃ vāti yathā bījato rukkho , rukkhato bījanti evaṃ kāraṇaparamparagavesane anādikālikattā bījarukkhasantānassa pubbā koṭi natthi , evaṃ kammapaccayā vipāko , vipākapaccayā kammanti pariyesane anādikālikattā kammavipākasantānassa pubbā koṭi na paññāyati .
Ādi -saddena ‘‘ kukkuṭiyā aṇḍaṃ , aṇḍato kukkuṭī , punapi kukkuṭiyā aṇḍan ’’ ti evamādiṃ saṅgaṇhāti .
1250-3.
Anāgatepi
M2.322V2.240 saṃsāreti yathā atīte , evaṃ anāgatepi addhāne khandhānaṃ paṭipāṭītiādinā vuttasaṃsāre sati .Appavatti na dissatīti kammato vipāko bhavissati , vipākato kammanti anāgate kāriyaparamparāya gavesiyamānāya aparikkhīṇasaṃyojanassa kammavipākānaṃ appavattanaṃ na dissati , pavattati evāti attho .
Hetuphalasambandhavasena pavattamāne saṃsāre ‘‘ pubbā koṭi na paññāyatī ’’ ti vacanena kāraṇe ādissa abhāvo vutto ,‘‘ appavatti na dissatī ’’ ti vacanena phalassa avasānābhāvo vuttoti .
Etamatthan ti ‘‘ kammassa kārako natthī ’’ tiādinā vuttamatthaṃ .
Asayaṃvasīti na sayaṃvasino , micchābhinivesaparavasāti attho .
Aññamaññavirodhinoti itarītaraviruddhā diṭṭhiyo vā diṭṭhiyā vā aññamaññena saha virodhino .
Gambhīrañāṇagocaratāya gambhīraṃ .
Tathā nipuṇaṃ .
Sattasuññatāya , aññamaññasabhāvasuññatāya ca suññaṃ .
Paccayan ti nāmarūpassa paccayaṃ , tappaccayapaṭivedheneva ca sabbaṃ paṭividdhaṃ hotīti .
1254-6.
Kammaṃ natthi vipākamhīti kuṭṭādīsu rajādi viya vipāke santiṭṭhamānaṃ kammaṃ natthi .
Pāko kamme na vijjatīti tathā kamme santiṭṭhamāno vipāko natthi .
Yathāvuttamevatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘ yathā na sūriye ’’ tiādi vuttaṃ .
Maṇimhīti sūriyakantamaṇimhi .
Na tesaṃ bahi so atthīti te muñcitvā tehi bahi so aggi natthi .
Sambhārehīti samaṅgībhūtehi ātapādīhi tīhi kāraṇehi .
Na anto kammassātiādi atthato heṭṭhā vuttampi upamānigamanatthaṃ punapi vuttanti daṭṭhabbaṃ .
1257-8.
Yadi hetu , phalañca aññamaññarahitaṃ , kathaṃ hetuto phalaṃ nibbattatīti āha ‘‘ kammañca kho upādāyā ’’ ti .
Na kevalaṃ kammaphalameva suññaṃ katturahitaṃ , sabbampi dhammajātaṃ kārakarahitanti
M2.323 dassetuṃ ‘‘ na hettha devo ’’ tiādigāthā vuttā .Hetusambhārapaccayāti ekena hetunā ekassa , anekassa vā phalassa anibbattito hetusamūhanimittaṃ , sambhāroti vā paccayādhivacananti hetupaccayanimittanti attho .
1259. Addhāsu taritvā kaṅkhan ti tīsu addhāsu soḷasavidhaṃ kaṅkhaṃ vitaritvā .
Na kevalametaṃ soḷasavidhameva kaṅkhaṃ vitarati , atha kho ‘‘ satthari kaṅkhatī ’’ tiādinayappavattaṃ ( dha . sa .1123; vibha .915) aṭṭhavidhaṃ kaṅkhampi pajahati .
Tathā hettha buddho dhammo saṅgho sikkhāti
V2.241 kaṅkhāya gocarabhūtā lokiyā dhammā adhippetā .Na hi lokuttaradhamme ārabbha kilesā pavattituṃ sakkonti .
Pubbantoti atītā khandhāyatanadhātuyo , aparantoti anāgatā , pubbantāparantoti tadubhayaṃ , addhāpaccuppannaṃ vā tadubhayabhāgayuttattā .
Paṭiccasamuppannadhammaggahaṇena gahito aṭṭhamo kaṅkhāvisayo nāmarūpamattaṃ , idappaccayatā-ggahaṇena pana tassa paccayo gahito , tasmā soḷasavatthukāya pahīnāya aṭṭhavatthukā kaṅkhā appatiṭṭhāva hotīti .
Etāsañca pahānena dvāsaṭṭhidiṭṭhigatānipi vikkhambhanti diṭṭhekaṭṭhattā vicikicchāya .
Yathā hi diṭṭhi samucchijjamānā vicikicchāya saddhiṃyeva samucchijjati , evaṃ vicikicchā vikkhambhiyamānā diṭṭhiyā saddhiṃyeva vikkhambhīyati .
Attābhinivesūpanissayā hi ‘‘ ahosiṃ nu kho ahan ’’ tiādinayappavattā ( ma . ni .1.18; saṃ . ni .2.20; mahāni .174) soḷasavatthukā kaṅkhā , sā eva ca pubbantādivatthubhāvena vuttā , attābhinivesavatthukāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni , buddhādivatthukā ca tadekaṭṭhāti .
Uṭṭhitan ti uppajjitvā ṭhitaṃ .
1260-2.
Kaṅkhāvitaraṇaṃ
M2.324 nāmāti yathāvuttakaṅkhāvitaraṇato kaṅkhāvitaraṇaṃ nāma .Na kevalaṃ kaṅkhāvitaraṇaṃ nāma , dhammaṭṭhitiñāṇantipi yathābhūtañāṇantipi sammādassanantipi idaṃ samudīritaṃ .
Ettha ca dharīyanti attano paccayehīti dhammā , tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ṭhiti , dhammānaṃ ṭhiti dhammaṭṭhiti , paccayadhammā .
Atha vā dhammoti kāraṇaṃ ‘‘ dhammapaṭisambhidā ’’ tiādīsu ( vibha .718-721) viya , dhammassa ṭhitisabhāvo , dhammato ca añño sabhāvo natthīti paccayadhammānaṃ paccayabhāvo , dhammaṭṭhitiyaṃ ñāṇaṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ .
Saṅkhārānaṃ yathābhūtaṃ aniccatādi yathābhūtaṃ , tattha ñāṇanti yathābhūtañāṇaṃ .
Sammā passatīti sammādassanaṃ .
Laddhappatiṭṭhoti sāsane patiṭṭhā nāma ariyamaggo .
Ayaṃ pana taṃ anadhigatopi tadadhigamupāyapaṭipattiyaṃ ṭhitattā laddhappatiṭṭho viya hotīti ‘‘ laddhappatiṭṭho ’’ ti vutto .
Tatoyeva cūḷako sotāpanno , lokiyāhi sīlasamādhipaññāhi samannāgatattā uttari appaṭivijjhanto sotāpanno viya niyato , sugatiparāyaṇo ca hotīti cūḷasotāpanno .
Sotāpanno hi khīṇāpāyaduggativinipātoti .
Atha vā laddhappatiṭṭho kaṅkhāvitaraṇavisuddhisamadhigamena .
Sappaccayanāmarūpadassanena hi sammadditadiṭṭhikaṇṭako viniddhutaahetukavisamahetuvādo yathāsakapaccayeheva dhammappavattiṃ ñatvā sāsane patiṭṭhitasaddho laddhappatiṭṭho nāma hotīti .
Nāmarūpavavatthānena dukkhasaccaṃ , dhammaṭṭhitiñāṇena samudayasaccaṃ , tasseva aparabhāge aniccato manasikārādividhinā maggasaccañca abhiññāya pavattiyā dukkhabhāvaṃ disvā tassa appavatte nirodhe
V2.242 ekaṃseneva ninnajjhāsayatāya lokiyeneva ñāṇena catunnaṃ ariyasaccānaṃ adhigatattā apāyesu abhabbuppattiko , sotāpannabhūmiyañca bhabbuppattiko hotīti cūḷasotāpanno nāmāti vuttaṃ ‘‘ sotāpannoM2.325 hi cūḷako ’’ ti .Tasmāti yasmā evaṃ mahānisaṃsametaṃ ñāṇaṃ , tasmā sapañño attano hitānupekkhanapaññāya samannāgato .
Tenāha ‘‘ atthakāmo ’’ ti .
Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma
Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya
Kaṅkhāvitaraṇavisuddhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .