22. Bāvīsatimo paricchedo
Ñāṇadassanavisuddhiniddesavaṇṇanā
1319-21.
Idāni
V2.257 ñāṇadassanavisuddhiyā niddese anuppatte sā yassa ñāṇassa anantaraṃ uppajjati , taṃ tāva dassento ‘‘ ito paran ’’ tiādimāha .Ito paran ti ito anulomañāṇato upari .
Āvajjaniyaṭhānattāti āvajjanakiccaṃ karontaṃ kiriyamanodhātu viya maggassa āvajjanaṭṭhāne ṭhitattā abbohārikameva ubhayavisuddhilakkhaṇābhāvato .
Kiñcāpi evaṃ , tathāpi vuṭṭhānagāminivipassanāya pariyosānattā vipassanāpakkhiyamevāti āha ‘‘ vipassanāya sotasmiṃ , patitattā vipassanā ’’ ti .
Etenassa paṭipadāñāṇadassanavisuddhibhajanaṃ dasseti .
1322. Puthujjanesu
M2.346 bhavaṃ pothujjanikaṃ , tadeva gottaṃ ariyehi asammissā puthujjanasamaññāti pothujjanikagottaṃ .Ekavaṃsajānañhi samānā samaññā ‘‘ gottan ’’ ti vuccati , gaṃ tāyati buddhiṃ , abhidhānañca ekaṃsikavisayatāya rakkhatīti katvā .
Vā -saddo vakkhamānatthavikappane .
Abhibhuyya pavattito gotrabhūti sambandho .
Gottaṃ vuccati nibbānaṃ ‘‘ ariyo ’’ ti buddhiyā , abhidhānassa ca tāyanato pavattanatoti adhippāyo .
Tato bhavatīti tato gottato ārammaṇapaccayato bhavati .
Iti -saddo cettha hetuttho daṭṭhabbo .
Tena yasmā tato bhavati , tasmā gotrabhūti attho .
1323-5.
Ñāṇadassanavisuddhi eva ñāṇadassanasuddhikaṃ .
Taṃ sampādetuṃ panicchatā tena bhikkhunā yaṃ aññaṃ kiñcipi kātabbaṃ , taṃ natthīti sambandho .
Kasmā natthīti ce āha ‘‘ yaṃ hī ’’ tiādi .
‘‘ Katamevā ’’ ti vutte ‘‘ kathan ’’ ti anuyogassa upaṭṭhitattā ‘‘ anulomāvasānaṃ hī ’’ tiādinā taṃ samattheti .
1326-7.
Evaṃ uppannaanulomañāṇassa panassa etehi tīhipi anulomañāṇehi attano balānurūpena thūlathūle saccapaṭicchādakatamamhi antaradhāpite sabbasaṅkhāragate cittaṃ na pakkhandati
V2.258 , na laggati , padumapalāsato udakaṃ viya patikuṭati pativaṭṭati , sabbaṃ nimittārammaṇampi sabbaṃ pavattārammaṇampi palibodhato upaṭṭhāti , athassa sabbasmiṃ nimittappavattārammaṇe palibodhato upaṭṭhite dutiyassa vā tatiyassa vā anulomañāṇassa anantaraṃ gotrabhuñāṇaṃ uppajjati .Tenāha ‘‘ tassā ’’ tiādi .
Paṭhamāvajjanañceva paṭhamābhogatāpi cāti paṭhamāvajjanaṃ paṭhamābhogabhūtaṃ .
Sakatthe hi ayaṃ tā-paccayoti .
Tattha āvajjanaṃ cittasantānassa pariṇāmanavasena , ābhogo attano ābhujanavasena daṭṭhabbo .
1328-33.
Anantarādīhīti
M2.347 anantarasamanantaraāsevanaupanissayanatthivigatavasena chahi paccayehi .Muddhan ti muddhabhūtaṃ .
Ekantikatāya ekavārameva ca uppajjanato punarāvattābhāvena pana anāvattaṃ .
Anāvajjanampi cāti anāvajjanampisamānaṃ .
Saññaṃ datvā viyāti ‘‘ evaṃ uppajjāhī ’’ ti saññaṃ datvā viya .
Anibbiddhapubban ti apadālitapubbaṃ .
Viddhaṃsentovāti vināsento eva .
Jāyatīti nibbattati .
Ettha ca imaṃ upamaṃ āharanti – eko kira issāso aṭṭhausabhamatte padese phalakasataṃ ṭhapāpetvā vatthena mukhaṃ veṭhetvā saraṃ sannayhitvā cakkayante aṭṭhāsi , añño puriso cakkayantaṃ āvijjhitvā yadā issāsassa phalakaṃ abhimukhaṃ hoti , tadā tattha daṇḍakena saññaṃ deti .
Issāso daṇḍakasaññaṃ amuñcitvāva saraṃ khipitvā phalakasatanibbijjhati .
Tattha daṇḍakasaññaṃ dento viya gotrabhuñāṇaṃ , issāso viya maggañāṇaṃ , daṇḍakasaññaṃ amuñcitvāva phalakasataṃ nibbijjhanaṃ viya maggañāṇassa gotrabhuñāṇena dinnasaññaṃ amuñcitvāva nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā anibbiddhapubbānaṃ apadālitapubbānaṃ lobhadosamohakkhandhānaṃ nibbijjhananti .
1335-8.
Anāmatagga … pe … mahodadhin ti aṭṭhamabhavato paṭṭhāya nibbattakaṃ aññātakoṭiṃ saṃsāravaṭṭadukkhamahāsamuddaṃ .
Pāṇātipātādipañcaverāni ceva pañcavīsati mahābhayāni cāti sabbaverabhayāni .
Anekepi ānisaṃseti ratanattaye niviṭṭhasaddhādike ānisaṃse .
Ādimaggenāti sotāpattimaggasaṅkhātena paṭhamamaggena .
Paṭhamamaggañāṇavaṇṇanā .
1339. Tassevānantaran ti tassa anantaraṃyeva .
Dvepi tīṇi vāti nātitikkhapaññassa dve , tikkhapaññassa tīṇi phalacittāni .
1340-3.
‘‘ Ajānitvā
M2.348V2.259 vadanti te ’’ ti vatvā tattha kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ ekassā ’’ tiādi vuttaṃ .Pañcamaṃ maggacittan ti imināva chaṭṭhassa abhāvadīpanena ‘‘ ekaṃ phalacittan ’’ ti vadato godattattherassa vādopi paṭikkhitto .
1344.‘‘ Ettāvatā ’’ ti paṭhamamaggassa uppattianantaraṃ phalassa uppattimattena .
Sotāpannoti vuccatīti sotāpanno nāma dutiyo ariyapuggaloti vuccati .
So devarajjacakkavattirajjādipamādaṭṭhānaṃ āgamma bhusaṃ pamattopi hutvā kāmasugatiyaṃ sattakkhattumeva sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantakaraṇasamattho hoti .
Yathāha –
‘‘ Kiñcāpi te honti bhusaṃ pamattā ,
Na te bhavaṃ aṭṭhamamādiyantī ’’ ti .( khu . pā .6.9; su . ni .232; netti .115);
Rūpārūpalokesu pana na tathā niyamoti ācariyā .
1347. Phalādīnan ti ādi -saddena pahīnakilesādike saṅgaṇhāti .
Tathā ca ‘‘ iminā vatāhaṃ maggena āgato ’’ ti paṭhamaṃ maggaṃ paccavekkhati , tato ‘‘ ayaṃ me ānisaṃso laddho ’’ ti phalaṃ paccavekkhati , tato ‘‘ ime nāma me kilesā pahīnā ’’ ti pahīnakilese paccavekkhati , tato ‘‘ ime nāma me kilesā avasiṭṭhā ’’ ti uparimaggattayavajjhe kilese paccavekkhati , avasāne ‘‘ ayaṃ me dhammo ārammaṇato paṭividdho ’’ ti amataṃ nibbānaṃ paccavekkhati .
Iti sotāpannassa pañca paccavekkhaṇañāṇāni honti .
Yathā ca sotāpannassa , evaṃ sakadāgāmianāgāmīnampi .
Arahato pana avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇaṃ nāma natthi .
Evaṃ sabbānipi ekūnavīsati paccavekkhaṇañāṇāni .
Tenāha ‘‘ paccavekkhaṇañāṇāni , bhavantekūnavīsatī ’’ ti .
1348-50.
Yāsaṃ
M2.349 paccavekkhaṇavasena imāni ñāṇāni pavattanti , tā dassetuṃ ‘‘ maggo phalañcā ’’ tiādimāha .Ukkaṭṭhaparicchedoyeva ceso .
Pahīnāvasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇañhi sekhānampi hoti vā na vā .
Na hi sabbeva tattha samatthā honti .
Teneva hi mahānāmo
V2.260 bhagavantaṃ pucchi ‘‘ ko su nāma me dhammo ajjhattaṃ appahīno , yena me ekadā lobhadhammāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhantī ’’ tiādi ( ma . ni .1.175).Yogamārabhateti tasmiṃyeva vā āsane nisinno , aparena vā samayena kāmarāgabyāpādānaṃ tanubhāvakarāya sakadāgāmimaggasaṅkhātāya dutiyāya bhūmiyā adhigamatthāya vipassanāyogaṃ karoti , dutiyabhāvo cassa desanāvasena , uppattivasena ca veditabbo .
Sampayuttānaṃ pana nissayabhāvena te dhammā bhavanti etthāti bhūmi , yasmā vā samānepi lokuttarabhāve sayampi bhavati , na nibbānaṃ viya apātubhūtaṃ , tasmāpi ‘‘ bhūmī ’’ ti vuccati .
Ñāṇena parimajjatīti tena tenākārena indriyānaṃ tikkhatarataṃ sampādetvā , balabojjhaṅgānañca paṭutarabhāvaṃ sādhetvā lakkhaṇattayaṃ tīraṇavasena parimajjati .
1351-2.
Tattha aparāparaṃ ñāṇaṃ cārento parivatteti .
Tenāha ‘‘ vipassanāvīthiṃ ogāhatī ’’ ti .
Heṭṭhā vuttanayenāti udayabbayañāṇādīnaṃ uppādane vuttanayeneva .
Gotrabhussa anantaran ti ettha gotrabhu viya gotrabhu .
Paṭhamamaggapurecārikañāṇañhi puthujjanagottābhibhavanato , ariyagottabhavanato ca nippariyāyato ‘‘ gotrabhū ’’ ti vuccati , idaṃ pana taṃsadisatāya pariyāyato gotrabhu .
Ekaccasaṃkilesavisuddhiyā , pana accantavisuddhiyā ārammaṇakaraṇato ca ‘‘ vodānan ’’ ti vuccati .
Tenāha paṭṭhāne ‘‘ anulomaṃ vodānassa anantarapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.417).
Yasmā
M2.350 pana paṭisambhidāmagge ‘‘ uppādādiabhibhavanaṭṭhaṃ upādāya aṭṭha gotrabhudhammā samādhivasena uppajjanti , dasa gotrabhudhammā vipassanāvasena uppajjantī ’’ tiādīsu ( paṭi . ma .1.60) gotrabhunāmavaseneva āgataṃ , tasmā idhāpi ‘‘ gotrabhussa anantaran ’’ ti vuttaṃ gottasaṅkhātanibbānato bhūtanti katvā .Dutiyamaggañāṇavaṇṇanā .
1355-7.
Yan ti yasmā .
Sakidevāti ekavārameva .
Imaṃ lokaṃ āgantvāti iminā pañcasu sakadāgāmīsu cattāro vajjetvā ekova gahito .
Ekacco hi idha sakadāgāmiphalaṃ patvā idheva parinibbāyati , ekacco idha patvā devaloke parinibbāyati , ekacco devaloke patvā tattheva parinibbāyati , ekacco devaloke patvā idhūpapajjitvā parinibbāyatīti ime cattāropi idha na gahitā .
Yo pana idha patvā devaloke yāvatāyukaṃ vasitvā idhūpapajjitvā parinibbāyati , ayamekova idha gahitoti .
Antakaro bhaveti dukkhassantakaro bhaveyya , bhave vā antakaro bhavassa antakaroti attho .
Tatiyāya bhūmiyā pattiyāti sambandho .
Byāpādakāmarāgānaṃ
V2.261 pahānāyāti tesaṃyeva sakadāgāmimaggena tanukarānaṃ saṃyojanānaṃ niravasesappahānāya .Tatiyamaggañāṇavaṇṇanā .
1363-7.
Paṭisandhivasena kāmabhavassa anāgamanato anāgāmī .
Tenāha ‘‘ tattheva parinibbāyī ’’ ti .
Tatthevāti suddhāvāse vā aññattha vā yattha uppanno , tattheva parinibbāyi .
Anāvattisabhāvoti tasmā lokā idha paṭisandhiggahaṇavasena imaṃ lokaṃ punarāgamanābhāvato anāvattanasabhāvo , buddhadassanatheradassanadhammassavanānaṃ panatthāya āgamanaṃ hotiyeva .
Rūparāgādipahānāyāti
M2.351 rūparāgaarūparāgamānauddhaccaavijjāsaṅkhātānaṃ pañcannaṃ uddhambhāgiyasaṃyojanānaṃ niravasesappahānāya .Viddhaṃsāyāti vināsāya .
Catutthamaggañāṇavaṇṇanā .
1371-4.
Mahākhīṇāsavoti mahānubhāvato nibaddhapūjāvacanametaṃ , na upādāyavacanaṃ ‘‘ yathā mahāmoggallāno ’’ ti .
Na hi cūḷakhīṇāsavo nāma atthi .
Anuppatto sadattho sakattho , pūjattho vā etenāti anuppattasadattho , sadatthoti ca arahattaṃ veditabbaṃ .
Tañhi attupanibandhanaṭṭhena , attānaṃ avijahanaṭṭhena , attano paramatthaṭṭhena ca attano atthattā ‘‘ sadattho ’’ ti vuccati .
Khīṇāni dasapi bhavasaṃyojanāni etassāti khīṇasaṃyojano .
Dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo .
Catassopīti sotāpattimaggo sakadāgāmimaggo anāgāmimaggo arahattamaggoti catassopi .
Visuddhikāmenāti attano visuddhiṃ icchantena .
Tapoyeva dhanamassāti tapodhano , tena .
Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma
Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya
Ñāṇadassanavisuddhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .