Pakiṇṇakaniddesavaṇṇanā

475-6.

Idāni yathāvuttānaṃ sabbesampi cittānaṃ pākaṭabhāvatthaṃ –

‘‘ Suttaṃ dovāriko ceva ,

Gāmillo ambagoḷiyo ;

Jaccandho pīṭhasappī ca ,

Upanissayamatthaso ’’ ti .( dha . sa . aṭṭha .498 vipākuddhārakathā )–

Aṭṭhakathāya āgatamātikāya vasena pakiṇṇakanayaṃ dassetuṃ ‘‘ idāni panā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Tattha manasan ti cittānaṃ .

‘‘ Mānasan ’’ tipi paṭhanti , taṃ na sundaraṃ .

Panthamakkaṭakoti pāṇakapaṭaṅgādīnaṃV2.44 sañcaraṇaṭṭhāne jālaṃ pasāretvā tesaṃ maggarakkhaṇato ‘‘ panthamakkaṭako ’’ ti laddhanāmo uṇṇanābhi .

Disāsu pana pañcasūti upametabbānaṃ pañcapasādānaṃ vasena vuttaṃ .

Tatthāti magge , tattha jālamajjheti vā sambandho .

Suttaṃ pasāretvāti jālabandhanamāha .

478-80.

Nti rudhiramāha .

Disāsu dutiyādīsu sutte … pe … ghaṭṭiteti sambandho .

‘‘ Pasādā pañca daṭṭhabbā ’’ tiādi upamāsaṃsandanaṃM2.59 .

Cittaṃ … pe … viyāti hadayavatthuṃ nissāya pavattamānacittaṃ jālamajjhe nipannamakkaṭako viya daṭṭhabbaṃ .

482-5.

Pasādaghaṭṭanan ti pasāde ghaṭṭitaṃ .

Bhavaṅgāvaṭṭanan ti bhavaṅgaṃ āvaṭṭentaṃ .

Dhammato aññā kāci kiriyā nāma natthīti dhammameva calanena saha upameti .

Suttānusāraṃvāti suttānusārena gamanaṃ viya .

Javanassa ārammaṇarasānubhavanato tassa pavatti yūsapānena saddhiṃ upametvā vuttā .

Vatthuṃyevāti yathā purimacittāni hadayavatthunissitāni pasādavatthuṃ anugatāni aññārammaṇāni ca honti , na evaṃ bhavaṅgaṃ .

Taṃ pana vatthārammaṇantararahitaṃ kevalaṃ hadayavatthumeva nissāya pavattatīti dīpeti .

Parivattanan ti puna bhavaṅgabhāvena parivattanaṃ .

Bhavaṅgāvajjanādīnaṃ dhammato bhedepi santativasena ekattaṃ gahetvā ekeneva makkaṭakena upamāsaṃsandanaṃ vuttaṃ .

486-90.

Upamā eva opammaṃ .

Tato pasādavatthuto cittāti sambandho .

Dīpitaṃ iminā opammena .

Ekekārammaṇan ti rūpādīsu pañcasu ekekaṃ ārammaṇaṃ .

Sabbasoti sabbesu cakkhādīsu yattha katthacīti attho .

Idāni ekekārammaṇassa dvīsu dvīsu āpāthagamanaṃ pakāsetuṃ ‘‘ rūpaṃ cakkhupasādamhī ’’ tiādi vuttaṃ .

Khe ākāse gacchatīti khago , pakkhi .

Sākhinoti rukkhassa .

492-3.

Rūpassāti sambandhe sāmivacanaṃ , tassa pana ghaṭṭanaṃ , āpāthagamanampi cāti dvīhi saha sambandho .

Pasādassāti kammatthe sāmivacanaṃ , atthato āpāthagamanampi cāti sambandho .

Ārammaṇavasena , āpāthaṃ āgacchantassapi pasādaghaṭṭanena ca bhavaṅgacalanassa paccayabhāvena āpāthaṃ viya upagamananti attho .

494-5.

TatotiM2.60 bhavaṅgacalanato paraṃ , kusalaṃ javanaṃ cittan ti kāmāvacarakusalajavanacittaṃV2.45 .

Akusalameva vāti vā -saddena kiriyābyākatacittampi saṅgaṇhāti .

Ettha siyā – ko panetaṃ javanaṃ kusalatāya vā akusalatāya vā niyametīti ?

Yonisomanasikāro ceva ayonisomanasikāro ca .

Yassa hi catucakkasampadāvasena yonisomanasikāro pavattati , āvajjanaṃ , voṭṭhabbanañca yonisova āvaṭṭeti , vavatthāpeti ca , tassa akusaluppatti natthi .

Yassa pana vuttavipariyāyena ayonisomanasikāro ca hoti , āvajjanaṃ , voṭṭhabbanañca ayoniso ca āvaṭṭeti , vavatthāpeti ca , tassa kusalajavanuppatti natthi , tasmā yonisomanasikāro kusalatāya , ayonisomanasikāro akusalatāya ca niyametīti daṭṭhabbaṃ .

Kiriyājavanaṃ pana arahattameva niyameti .

Keci pana ‘‘ kiriyājavanaṃ pana manasikāro ca niyameti .

Yathā hi āvajjanaṃ kusalākusalānaṃ visuṃ visuṃ paccayo hoti , evaṃ kiriyājavanassāpī ’’ ti vadanti .

497. Dovārikopamādīnīti ettha eko rājā sayanagato niddāyati , tassa paricārako pāde parimajjanto nisīdi , badhiradovāriko dvāre ṭhito , tayo paṭihārā sayanassa , dvārassa ca majjhe paṭipāṭiyā ṭhitā .

Atheko paccantavāsī manusso paṇṇākāraṃ ādāya dvāraṃ ākoṭesi , badhiradovāriko saddaṃ na suṇāti , pādaparimajjako saññaṃ akāsi , tāya saññāya dvāraṃ vivaritvā passi , paṭhamapaṭihāro paṇṇākāraṃ gahetvā dutiyassa adāsi , dutiyo tatiyassa , tatiyo rañño , rājā paribhuñji .

Tattha rājā viya javanaṃ daṭṭhabbaṃ , pādaparimajjako viya āvajjanaṃ , badhiradovāriko viya cakkhuviññāṇaṃ , tayo paṭihārāM2.61 viya sampaṭicchanādīni tīṇi vīthicittāni , paccantavāsino paṇṇākāraṃ ādāya dvārākoṭanaṃ viya ārammaṇassa pasādaghaṭṭanaṃ , pādaparimajjakena saññāya dinnakālo viya kiriyāmanodhātuyā bhavaṅgassa āvaṭṭitakālo , tena dinnasaññāya badhiradovārikassa dvāravivarakālo viya cakkhuviññāṇassa ārammaṇe dassanakiccasādhanakālo , paṭhamapaṭihārena paṇṇākārassa gahitakālo viya vipākamanodhātuyā ārammaṇassa sampaṭicchitakālo , paṭhamena dutiyassa dinnakālo viya vipākamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa santīritakālo , dutiyena tatiyassa dinnakālo viya kiriyāmanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa vavatthāpitakālo , tatiyena rañño dinnakālo viya voṭṭhabbanena javanassa niyyātitakālo , rañño paribhogakālo viya javanassa ārammaṇarasānubhavanakāloti ayaṃ dovārikopamā .

‘‘ IdaṃV2.46 pana opammaṃ kiṃ dīpetī ’’ tiādi ucchuyantūpamāya vuttanayena veditabbā .

Sambahulā gāmadārakā antaravīthiyaṃ paṃsuṃ kīḷanti , tatthekassa hatthe kahāpaṇo paṭihaññi .

So ‘‘ mayhaṃ hatthe paṭihataṃ , kiṃ nu kho etan ’’ ti āha .

Atheko ‘‘ paṇḍaraṃ etan ’’ ti āha .

Aparo saha paṃsunā gāḷhaṃ gaṇhi .

Añño ‘‘ puthulaṃ caturassaṃ etan ’’ ti āha .

Aparo ‘‘ kahāpaṇo eso ’’ ti āha .

Atha āharitvā mātu adaṃsu , sā kamme upanesi .

Tattha sambahulānaṃ dārakānaṃ antaravīthiyaṃ kīḷantānaṃ sannisinnakālo viya cittappavatti daṭṭhabbā , kahāpaṇassa hatthe paṭihatakālo viya ārammaṇena pasādassa ghaṭṭitakālo ,‘‘ kiṃ nu kho etan ’’ ti vuttakālo viya taṃ ārammaṇaṃ gahetvā kiriyāmanodhātuyā bhavaṅgassa āvaṭṭitakālo ,‘‘ paṇḍaraṃ etan ’’ ti vuttakālo viya cakkhuviññāṇena dassanakiccassaM2.62 sādhitakālo , saha paṃsunā gāḷhaṃ gahitakālo viya vipākamanodhātuyā ārammaṇassa sampaṭicchitakālo ,‘‘ puthulaṃ caturassaṃ etan ’’ ti vuttakālo viya vipākamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa santīritakālo ,‘‘ kahāpaṇo eso ’’ ti vuttakālo viya kiriyāmanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa vavatthāpitakālo , mātarā kamme upanītakālo viya javanassa ārammaṇarasānubhavanaṃ veditabbanti ayaṃ gāmadārakopamā .

Idaṃ opammaṃ kiṃ dīpeti ?

Kiriyāmanodhātu adisvāva bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti , vipākamanodhātu adisvāva sampaṭicchati , vipākamanoviññāṇadhātu adisvāva santīreti , kiriyāmanoviññāṇadhātu adisvāva vavatthāpeti , javanaṃ adisvāva ārammaṇarasaṃ anubhavati , ekantena pana cakkhuviññāṇameva dassanakiccaṃ sādhetīti dīpeti .

Jaccandhapīṭhasappīupamā upari āgamissati .

498-509.

Ettakā upamā saṅgahetvā ‘‘ dovārikopamādīnī ’’ ti vatvā ‘‘ upanissayamatthaso ’’ ti ettha upanissayabhāvaṃ pakāsetuṃ ‘‘ asambhedenā ’’ tiādimāha .

Asambhedenāti avinaṭṭhabhāvena , vātapittādīhi anupahatabhāvena ca .

Vātapittādiupahatampi hi cakkhuviññāṇassa paccayabhāvānupagamanato sambhinnameva nāma hoti , pañcindriyānaṃ atthikkhaṇeyeva nissayabhāvūpagamanato khaṇavasena asambhedopi yujjati .

Esa nayo sotapasādādīsupi .

Rūpāpāthagamenāti dūre ṭhitassa phalikādīhi antaritassa cakkhuviññāṇuppattiyā paccayo bhavituṃ yogyadese avaṭṭhitavasena rūpassa āpāthagamanena .

EvañcaV2.47 katvā dūre ṭhitaṃ , parammukhe ṭhitampi dibbacakkhussa āpāthagatamevaM2.63 nāma hoti .

Ālokanissayenāpīti rūpāvabhāsanasamatthaālokasaṅkhātanissayena .

Āloke sati sambhavo cettha ālokanissayatā , na ālokassa nissayapaccayattā .

Manakkārova hetu manakkārahetu , tena saha vattatīti samanakkārahetu .

Tena ālokanissitaṃ dasseti .

Sametehīti saṃyuttehi ekībhūtehi , na ekassapi virahenāti attho .

Ākāsanissayenāti kaṇṇacchiddasaṅkhātaākāsanissayena .

Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ na hi pihitakaṇṇacchiddassa sotaviññāṇaṃ pavattatī ’’ ti vuttaṃ .

Bāhirākāsampi pana icchitameva .

Tathā hi avivare gehe nisīditvā vuccamānānaṃ bahi ṭhitā na suṇanti .

Vāyosannissayenāti nāsikacchiddaṃ pavisanavāyusannissayena .

Āposannissayenāti kheḷasaṅkhātaāposannissayena .

Pathavīsannissayenāti kāyapasādavatthussa pathavīdhātusannissayena .

Manoviññāṇan ti javanamanoviññāṇaṃ .

510-11.

Mano … pe … veditabban ti ‘‘ asambhedā manassā ’’ ti ettha vuttaṃ mano bhavaṅgacittanti veditabbaṃ .

Taṃ pana cutivasena niruddhampi kiriyāmayacittassa paccayabhāvaṃ anupagantvā kevalaṃ bhavaṅgappavattivasena mandathāmagataṃ hutvā pavattanampi sambhinnamevāti daṭṭhabbaṃ .

Nāyaṃ sabbattha gacchatīti catuvokāre alabbhanato .

Tenāha ‘‘ bhavaṃ tu pañcavokāran ’’ tiādi .

Tattha pañcannaṃ khandhānaṃ vokāro etthāti pañcavokāro .

Hoti hi bhinnādhikaraṇampi aññapadatthasamāso yathā ‘‘ urasilomo ’’ ti .

Atha vā yathāpaccayaṃ pañcahi khandhehi vokarīyatīti pañcavokāro .

‘‘ Atthato ’’ ti evamādikaṃ padaṃ cakkhādīni dassanādikiccānīti ettakameva sandhāya vuttaṃ , na aññaṃ kiñci visesananti na tattha vinicchayo vutto .

512-4.

SabbānītiM2.64 kāmāvacarādibhedaṃ anāmasitvā sabbāni .

Kamman ti paṭisandhinibbattakā upapajjavedanīyabhūtā , aparāpariyavedanīyabhūtā vā cetanā .

Kammanimittan ti yaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā āyūhanakāle kammaṃ āyūhati , taṃ dānūpakaraṇādikaṃ , pāṇaghātopakaraṇādikañca .

Gatinimittan ti bhavantaramupapajjitabbabhavapariyāpannavaṇṇāyatanaṃ , taṃ pana sugatiyaṃ manussaloke nibbattantassa rattakambalasadisamātukucchivaṇṇavasena , devaloke nibbattantassa uyyānakapparukkhavaṇṇavasena , duggatiyaṃ nibbattantassaV2.48 aggijālādivaṇṇavasena , petatiracchānayonīsu petatiracchānānaṃ nibaddhasañcaraṇaṭṭhānapariyāpannatāvaṇṇavasena ca daṭṭhabbaṃ .

‘‘ Tividhan ’’ ti idaṃ yathāsambhavavasena vuttaṃ , rūpārūpasambandhīnaṃ pana kammanimittameva ārammaṇaṃ hoti .

Tathā hi mahaggatavipākāni ekantena kammasadisārammaṇāni vuttāni .

Paccuppannamatītaṃ vāti khaṇavasena paccuppannamatītaṃ vā .

Tattha gatinimittaṃ ekantena paccuppannameva , kammanimittaṃ paccuppannamatītaṃ vā , kammaṃ pana atītameva .

Anāgatārammaṇaṃ pana paccuppannakammanimittagatinimittaṃ viya anāpāthagatattā , atītakammakammanimittaṃ viya ananubhūtattā ca vibhūtaṃ hutvā nopatiṭṭhātīti atisantabhāvena pavattamānā paṭisandhi taṃ ārabbha pavattituṃ na sakkotīti vuttaṃ ‘‘ natthi anāgatan ’’ ti .

Mahaggatapaṭisandhīnaṃ ekantena kammasadisārammaṇabhāvena kammassa viya atītanavattabbārammaṇattā na tāsaṃ visuṃ ārammaṇaṃ uddhaṭaṃ .

Tattha dutiyacatutthārūpapaṭisandhīnaṃ atītameva ārammaṇaṃ itarāsaṃ navattabbanti daṭṭhabbaṃ .

517-20.

Mahāvipākānaṃ paṭisandhādicatukiccavaseneva pavattanato rūpārūpabhave paṭisandhibhavaṅgacutivasena taṃtaṃvipākasseva pavattito , tadārammaṇassa ca abhāvena tattha na labbhatīti āha ‘‘ mahāpākā … pe … dvaye ’’ ti .

AniṭṭharūpānaṃM2.65 brahmaloke asambhavepi tattha ṭhatvā idha aniṭṭhārammaṇaṃ passantānaṃ akusalavipākāni na uppajjantīti na vattabbanti rūpabhavepi santīraṇattayaṃ vuttaṃ .

Abhidhammatthasaṅgahasaccasaṅkhepādīsupi hi imināva adhippāyena rūpaloke akusalavipākappavatti dassitā .

Apare pana ‘‘ kāmabhave santīraṇattayaṃ , rūpabhave santīraṇadvayanti yathālābhavasena yojetabban ’’ ti vadanti .

Kadācipīti parittārammaṇesu parittajavanānaṃ uppādepi .

‘‘ Bījassābhāvato ’’ ti rūpārūpabhavadvaye tadārammaṇābhāvassa kāraṇaṃ vatvā tameva pakāsetuṃ ‘‘ paṭisandhibījan ’’ tiādi vuttaṃ .

Paṭisandhiyeva bījabhūtanti paṭisandhibījaṃ .

Tassāti tadārammaṇassa .

521. Yadi evaṃ cakkhuviññāṇādīnampi kāmāvacarapaṭisandhibījattā tattha abhāvo āpajjatīti codento āha ‘‘ cakkhuviññāṇādīnan ’’ tiādi .

Indriyānan ti cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthudvārabhūtānaṃ cakkhādīnamindriyānaṃ .

Pavattānubhāvatoti tesaṃ tattha atthitānubhāvatoV2.49 .

Ayañhettha adhippāyo – cakkhusotaviññāṇānaṃ vatthubhūtāni cakkhusotindriyāni tattha pavattantīti tesaṃ pavattiānubhāvato cakkhusotaviññāṇāni pavattanti .

Sati ca tesaṃ pavattiyaṃ vīthicittuppādo niyatoti cakkhuviññāṇādīnaṃ viya sampaṭicchanasantīraṇānampi tattha sambhavo siddhoti .

523-4.

Akāmāvacaradhammeti kāmāvacaradhammato aññe mahaggatalokuttaradhamme .

Nānubandhatīti nānuvattati .

Janakaṃ … pe … anubandhatīti yathā nāma gehato nikkhamitvā bahi gantukāmo taruṇadārako attano janakaṃ pitaraṃ vā aññaṃ vā pitusadisaṃ hitakāmaṃ ñātiṃ aṅguliyaṃ gahetvā anubandhati , na aññaṃ rājapurisādiṃ , tathā etampiM2.66 bhavaṅgārammaṇato bahi nikkhamitukāmasabhāgatāya attano janakaṃ paṭhamakusalādikaṃ sadisaṃ vā dutiyakusalādikāmāvacarajavanameva anubandhati , na aññaṃ mahaggataṃ lokuttaranti ayamettha attho .

Kusalākusalādin ti ādi -ggahaṇena kiriyābyākataṃ saṅgaṇhāti .

Ānandācariyo pana paṭṭhāne ‘‘ kusalākusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī ’’ ti ( paṭṭhā .3.1.98) vipākadhammadhammānamevānantaraṃ tadārammaṇaṃ vuttaṃ .

Vipphāravantañhi javanaṃ nāvaṃ viya nadīsoto bhavaṅgaṃ anubandhati , na pana chaḷaṅgupekkhāvato santavuttiṃ kiriyājavanaṃ paṇṇapuṭaṃ viya nadīsototi kiriyājavanānantaraṃ tadārammaṇaṃ na icchati , ācariyajotipāla ttherādayo pana ‘‘ labbhamānassapi kenaci adhippāyena katthaci avacanaṃ dissati , yathā taṃ dhammasaṅgahe akusalaniddese labbhamānopi adhipati na vutto , tasmā yadi abyākatānantarampi tadārammaṇaṃ vucceyya , tadā voṭṭhabbanānantarampi tassa pavattiṃ maññeyyunti kiriyājavanānantaraṃ tadārammaṇaṃ na vuttaṃ , na pana alabbhanato .

Yañcettha paṇṇapuṭaṃ nidassitaṃ , taṃ nidassitabbena samānaṃ na hoti , nāvāpaṇṇapuṭānañhi nadīsotassa āvaṭṭanaṃ gati ca visadisīti nāvāyaṃ nadīsotassa anubandhanaṃ , paṇṇapuṭassa ananubandhanañca yujjati , idha pana kiriyājavanetarajavanānaṃ bhavaṅgasotassa āvaṭṭanaṃ gati ca sadisīti etassa ananubandhanaṃ , itarassa anubandhanañca na yujjati , tasmā vicāretabbameva tan ’’ ti vadanti .

525-6.

Yathā cetaṃ mahaggatalokuttaradhamme nānuvattati , tathā yadā ete kāmāvacaradhammāpi mahaggatānuttaradhammārammaṇā hutvā pavattanti , tadā tepi nānubandhatīti āha ‘‘ kāmāvacaradhammāpī ’’ tiādi .

Mahaggatā-ggahaṇena cettha lokuttarānampi saṅgaho daṭṭhabbo .

Te cāpītiV2.50 ca -saddenaM2.67 lokuttarārammaṇānaṃ gahaṇaṃ .

Kasmā nānubandhatīti āha ‘‘ parittārammaṇattā ’’ tiādi .

Parittārammaṇattāti heṭṭhā vuttanayena kāmāvacaravipākānaṃ ekantena parittārammaṇattā .

Tathāparicitattāti yathā javanaṃ , evaṃ aparicitattā .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā hi so pitaraṃ , pitusadisaṃ vā kañci anubandhanto taruṇadārako gharadvārantaravīthicatukkādimhi pariciteyeva dese anugacchati , na araññaṃ vā rakkhasabhūmiṃ vā gacchantaṃ , evaṃ kāmāvacaradhamme anubandhantampi parittamhi pariciteyeva dese pavattamāne te dhamme anubandhati , na mahaggatalokuttaradhamme ārabbha pavattamānepi .

527-32.

Idāni kiṃ imāya yuttikathāya , aṭṭhakathāpamāṇato cetaṃ gahetabbanti dassento āha ‘‘ kiṃ tenā ’’ tiādi .

Javaneti kāmāvacarajavane .

Tadārammaṇacittāni ‘‘ tadārammaṇan ’’ ti laddhanāmāni cittāni tadārammaṇabhāvaṃ na gaṇhanti , tadārammaṇabhāvena na pavattantīti attho .

Atha vā nāmagottaṃ ārabbha javane javite tadārammaṇaṃ tassa javanassa ārammaṇaṃ na gaṇhanti na labbhantīti attho .

Rūpārūpabhavesu vāti vā -saddena ‘‘ javane javitepi tadārammaṇaṃ na gaṇhantī ’’ ti ākaḍḍhati .

Paṇṇattiṃ ārabbhāti kāmabhavepi paṇṇattiṃ ārabbha .

Lakkhaṇārammaṇāyāti aniccādilakkhaṇattayārammaṇāya , balavavipassanāyāti attho .

‘‘ Tīṇi lakkhaṇāni , tisso ca paññattiyo kusalattike na labbhantī ’’ ti aṭṭhakathāya vuttattā tiṇṇaṃ lakkhaṇānaṃ dhammato abhāvena taṃ ārabbha pavattāya vipassanāya tadārammaṇāni na labbhanti .

Paṭṭhāne pana ‘‘ sekhā vā puthujjanā vā kusalaṃ aniccato dukkhato anattato vipassanti , kusalākusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.406) vacanato khandhārammaṇikavipassanāya tadārammaṇaṃM2.68 labbhatīti daṭṭhabbaṃ .

Micchattaniyatesūti ‘‘ katame dhammā micchattaniyatā ?

Cattāro diṭṭhigatasampayuttacittuppādā ’’ ti ( dha . sa .1426) evamāgatesu micchāgāhavasena pavattesu dhammesu javanaṃ hutvā javitesu .

Kasmā pana tesu javitesu tadārammaṇaṃ na labbhatīti ?

Kāmāvacaravipākānañhi niyatamicchādiṭṭhi viya ‘‘ attā occhijjatī ’’ tiādinā attaparikappanāvasena appavattanato niyatamicchādiṭṭhivasappavattesu tesu javitesu tadanantaraṃ tadārammaṇāni na uppajjanti , aniyatamicchādiṭṭhivasappavattesu pana javitesu tadārammaṇaṃ nuppajjatīti natthi .

Atha vā micchattaniyatesūti micchābhāvaniyatasabhāvesu taṃvisayesūti attho .

Micchattaniyatadhammānaṃ dhammasabhāvaṃ aggahetvā micchattaniyatasabhāvasseva gahaṇato , tassa ca vipākānaṃ avibhūtattā micchattaniyatasabhāve ārabbhaV2.51 tadārammaṇā na labbhanti .

Pi -saddena sammattaniyatesupīti sampiṇḍeti ,‘‘ lokuttaradhamme ārabbhā ’’ ti vā etena siddhattā na tesaṃ visuṃ uddharaṇaṃ kataṃ .

Aṭṭhakathāyaṃ pana micchattaniyatasammattaniyatānaṃ aññamaññapaṭipakkhabhāvena balavabhāvato tadārammaṇassa avatthubhāvadassanatthaṃ micchattaniyatānantaraṃ sammattaniyatāpi uddhaṭā .

Micchattaniyatasabhāvassa viya paṭisambhidāsabhāvassapi kāmāvacaravipākānaṃ avibhūtabhāvena paṭisambhidāñāṇāni ārabbha javane javite tadārammaṇaṃ na labbhatīti āha ‘‘ paṭisambhidāñāṇānī ’’ tiādi .

Manodvārepīti na kevalaṃ pañcadvāresuyeva , atha kho manodvārepi .

Sabbesan ti ahetukaduhetukādīnaṃ sabbesaṃ .

Anupubbatoti heṭṭhā vuttaanukkamato .

533. Na vijjatīti manodvārassa appaṭighabhāvena na vijjati .

Bhavaṅgatoti bhavaṅgasantānato , tassa ārammaṇatoM2.69 vā .

Vuṭṭhānan ti bhavaṅgasantāne , tassārammaṇe vā sati tassa vuṭṭhānaṃ .

535-6.

Satta sattāti ekekassa satta sattāti katvā .

Pāpapākāti akusalavipākā .

‘‘ Dvādasāpuññacittānan ’’ ti vatvā ‘‘ pāpapākā ’’ ti vacanaṃ ‘‘ tatridaṃ sugatassa sugatacīvarappamāṇan ’’ tiādīsu viya saññāsaddavasena vuttaṃ .

Evaṃ pavattiyaṃ akusalavipākānaṃ pavattiṃ dassetvā idāni paṭisandhiyaṃ dassetuṃ ‘‘ ekādasavidhānan ’’ tiādi vuttaṃ .

Uddhaccacetanāya pavattivipākadānamattaṃ vinā paṭisandhidānābhāvato āha ‘‘ hitvā uddhaccamānasan ’’ ti .

Kiṃ panettha kāraṇaṃ , adhimokkhavirahena sabbadubbalampi vicikicchāsahagataṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhati , adhimokkhasabhāvato tato balavatarampi uddhaccasahagataṃ nākaḍḍhatīti ?

Paṭisandhidānasabhāvābhāvato .

‘‘ Balavaṃ ākaḍḍhati , dubbalaṃ nākaḍḍhatī ’’ ti hi ayaṃ vicāraṇā paṭisandhidānasabhāvesuyeva .

Yassa pana paṭisandhidānasabhāvo eva natthi , na tassa balavabhāvo paṭisandhiākaḍḍhane kāraṇanti .

Kathaṃ panetaṃ viññātabbaṃ ‘‘ uddhaccasahagatassa paṭisandhidānasabhāvo natthī ’’ ti ?

Dassanenapahātabbesu anāgatattā .

Tividhā hi akusalā dassanenapahātabbā , bhāvanāyapahātabbā , siyā dassanenapahātabbā siyā bhāvanāyapahātabbāti .

Tattha diṭṭhisampayuttavicikicchāsahagatacittuppādā dassanenapahātabbā nāma .

Yathāha ‘‘ katame dhammā dassanenapahātabbā ?

Cattāro diṭṭhigatasampayuttacittuppādāV2.52 vicikicchāsahagato cittuppādo ’’ ti ( dha . sa .1408).

Te hi paṭhamaṃ nibbānadassanato ‘‘ dassanan ’’ ti laddhanāmena sotāpattimaggeneva pahātabbattā ‘‘ dassanenapahātabbā ’’ ti vuccanti .

UddhaccasahagatacittuppādoM2.70 bhāvanāyapahātabbo nāma .

Yathāha ‘‘ katame dhammā bhāvanāyapahātabbā ?

Uddhaccasahagato cittuppādo ’’ ti .

So hi aggamaggena pahātabbattā ‘‘ bhāvanāyapahātabbo ’’ ti vutto .

Uparimaggattayañhi paṭhamamaggena diṭṭhasmiṃyeva bhāvanāvasena uppajjati , na adiṭṭhapubbaṃ kiñci passati , tasmā ‘‘ bhāvanā ’’ ti vuccati .

Diṭṭhivippayuttadomanassasahagatacittuppādā pana siyā dassanenapahātabbā siyā bhāvanāyapahātabbā nāma .

Yathāha ‘‘ cattāro diṭṭhigatavippayuttā lobhasahagatacittuppādā dve domanassasahagatacittuppādā .

Ime dhammā siyā dassanenapahātabbā siyā bhāvanāyapahātabbā ’’ ti ( dha . sa .1409).

Te hi apāyanibbattakāvatthāya paṭhamamaggena , sesāvatthāya uparimaggehi pahīyamānattā siyā dassanenapahātabbā siyā bhāvanāyapahātabbā nāma .

Tattha siyā dassanenapahātabbampi dassanenapahātabbasāmaññena idha ‘‘ dassanenapahātabbā ’’ tveva voharanti .

Yadi ca uddhaccasahagataṃ paṭisandhiṃ dadeyya , tadā akusalapaṭisandhiyā sugatiyaṃ asambhavato apāyesveva dadeyya , apāyagamanīyañca ekantena dassanenapahātabbā siyā , itarathā apāyagamanīyassa appahīnattā sekhānaṃ apāyuppatti āpajjati , na ca panetaṃ yuttaṃ ,‘‘ catūhapāyehi ca vippamutto ( khu . pā .6.11; su . ni .234), avinipātadhammo ’’ tiādivacanehi saha virujjhanato , sati ca panetassa dassanenapahātabbabhāve ‘‘ siyā dassanenapahātabbā ’’ ti imassa vibhaṅge vattabbaṃ siyā , na ca panetaṃ vuttanti .

Atha siyā ‘‘ apāyagamanīyo rāgo doso moho tadekaṭṭhā ca kilesā ’’ ti evaṃ dassanenapahātabbesu vuttattā uddhaccasahagatassāpi tattha saṅgaho sakkā kātunti ?

Taṃ na , tassa niyāmato bhāvanāyapahātabbabhāvena vuttattātiM2.71 tasmā dassanenapahātabbesu avacanameva paṭisandhidānābhāvaṃ sādhetīti .

Nanu ca paṭisambhidāvibhaṅge –

‘‘ Yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ uddhaccasampayuttaṃ , rūpārammaṇaṃ vā … pe … dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panārabbha , tasmiṃ samaye phasso hoti … pe … avikkhepo hoti , ime dhammā akusalā .

Imesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā , tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā ’’ ti ( vibha .731)–

EvaṃV2.53 uddhaccasahagatacittuppādaṃ uddharitvā tassa vipākopi uddhaṭoti kathamassa paṭisandhidānābhāvo sampaṭicchitabboti ?

Na idaṃ paṭisandhidānaṃ sandhāya uddhaṭaṃ , atha kho pavattivipākaṃ sandhāya .

Paṭṭhāne pana –

‘‘ Sahajātā dassanenapahātabbā cetanā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ kammapaccayena paccayo , nānakkhaṇikā dassanenapahātabbā cetanā vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.8.89)–

Dassanenapahātabbacetanāya eva sahajātanānakkhaṇikakammapaccayabhāvaṃ uddharitvāva ‘‘ sahajātā bhāvanāyapahātabbā cetanā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ kammapaccayena paccayo ’’ ti bhāvanāyapahātabbacetanāya sahajātakammapaccayabhāvova uddhaṭo , na pana nānakkhaṇikakammapaccayabhāvo .

Tathā paccanīyanaye pi –

‘‘ Dassanenapahātabbo dhammo nevadassanenanabhāvanāyapahātabbassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo , sahajāta … upanissaya … pe … pacchājāta … kammapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.8.98)–

DassanenapahātabbassevaM2.72 kammapaccayabhāvaṃ uddharitvā –

‘‘ Bhāvanāyapahātabbo dhammo nevadassanenanabhāvanāyapahātabbassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo , sahajāta … upanissaya … pacchājātapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.8.99)–

Bhāvanāyapahātabbassa dhammassa sahajātādipaccayabhāvova vutto , na pana kammapaccayabhāvo , na ca nānakkhaṇikakammapaccayaṃ vinā paṭisandhiākaḍḍhanaṃ atthi , tasmā natthi tassa sabbathāpi paṭisandhidānaṃ .

Pavattivipākaṃ panassa na sakkā nivāretuṃ paṭisambhidāvibhaṅge uddhaccasahagatānampi vipākassa uddhaṭattā , nānakkhaṇikakammapaccayassa ca paṭisandhivipākameva sandhāya anuddhaṭattā .

Evañca pana katvā yadeke ācariyā vadanti ‘‘ uddhaccacetanā ubhayavipākampiV2.54 na deti paṭṭhāne nānakkhaṇikakammapaccayassa anuddhaṭattā ’’ ti , taṃ tesaṃ abhinivesamattamevāti daṭṭhabbaṃ .

Yadi ca te vadeyyuṃ – yathā ‘‘ vipākadhammadhammā ’’ ti ettha vipāka-saddena vipākārahatā vuccati , evaṃ idhāpi uddhaccasahagatānaṃ vipākārahataṃ sandhāya ‘‘ tesaṃ vipāke ñāṇan ’’ ti vuttaṃ .

Yathā saddhindriyavinimuttassa adhimuccanaṭṭhassa abhāvepi saddhindriyassa adhimuccanasattivisesaṃ gahetvā saddhindriyadhammo adhimuccanaṭṭho atthoti vuccati , evamidhāpi dhammavinimuttassa vipākārahabhāvassa abhāvepi dhammānameva vipākārahasāmatthiyaṃ gahetvā tassa atthibhāvo vutto .

Yadi ca te pavattivipākaṃ dadeyyuṃ , yathā –

‘‘ Sukhāya vedanāya sampayutto dhammo dukkhāya vedanāya sampayuttassa dhammassa kammapaccayena paccayo , nānakkhaṇikā ’’ ti ( paṭṭhā .1.2.57)–

PavattivipākassapiM2.73 vasena nānakkhaṇikakammapaccayo vutto , evametthāpi nānakkhaṇikakammapaccayabhāvo vattabbo siyā .

Na hi labbhamānassa avacane kāraṇaṃ atthīti tasmā yathādhammasāsane avacanampi abhāvameva dīpeti .

Apica yadi uddhaccasahagatassa pavattivipākadānaṃ adhippetaṃ siyā , tadā ‘‘ anupādinnupādāniyo dhammo upādinnupādāniyassa dhammassa na kammapaccayena paccayo ’’ ti paṭisedho na kātabbo siyā .

Na hi ṭhapetvā uddhaccaṃ añño koci anupādinnupādāniyo dhammo upādinnupādāniyassa dhammassa paccayo bhavituṃ asamattho atthīti , tayidametesaṃ abhilāpamattaṃ .

Tathā hi yaṃ tāva vuttaṃ ‘‘ vipākārahabhāvaṃ gahetvā tesaṃ vipāketi vuttan ’’ ti , tadeva tassa vipākasabbhāvaṃ dīpeti .

Na hi vipākārahabhāve sati abhiññādīnaṃ viya tassa avipākatāya kāraṇaṃ atthīti .

Yampi vuttaṃ ‘‘ nānakkhaṇikakammapaccayassa avacanaṃ vipākabhāvaṃ dīpetī ’’ ti , tampi na sundaraṃ , labbhamānassāpi katthaci kenaci adhippāyena avacanato .

Tathā hi dhammasaṅgaṇiyaṃ labbhamānampi hadayavatthu na vuttaṃ .

Tasmā yadi pavattivipākaṃ sandhāya nānakkhaṇikakammapaccayabhāvo vucceyya , tadā paṭisandhivipākadānampissa maññeyyunti labbhamānassapi pavattivipākassa vasena nānakkhaṇikakammapaccayabhāvo na vuttoti .

Yaṃ pana anupādinnupādāniyassa upādinnupādāniyaṃ pati kammapaccayapaṭikkhepavacanaṃ , taṃ abhiññākusalādike sandhāyāti na ettāvatā uddhaccasahagatassaV2.55 pavattivipākadānaṃ sabbathāpi paṭikkhipituṃ sakkāti .

Yampi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ yathā ca abhiññācetanā , evamuddhaccacetanāpi ‘ saṅkhārapaccayā viññāṇan ’ ti ettha apanetabbā ’’ ti vuttaṃ , tampi uddhaccacetanāya tattha niddisiyamānāya yathā itarā paṭisandhipavattivasena duvidhassapi vipākaviññāṇassa paccayo , evamuddhaccacetanāpīti gaṇheyyunti vuttaṃ , na tassa pavattivipākābhāvatoti .

ĀcariyabuddhamittādayoM2.74 pana uddhaccasahagataṃ dvidhā vibhajitvā ekassa ubhayavipākadānaṃ , ekassa sabbathāpi vipākābhāvaṃ vaṇṇenti .

Tesañhi ayaṃ vinicchayo – atthi uddhaccaṃ bhāvanāyapahātabbampi , atthi nabhāvanāyapahātabbampi .

Tesu bhāvanāyapahātabbaṃ sekhasantānappavattaṃ , itaraṃ puthujjanasantānappavattaṃ .

Phaladānañca puthujjanasantāne pavattasseva , netarassa .

Tathā hi dassanabhāvanānaṃ abhāvepi yesaṃ puthujjanānaṃ , sekhānañca dassanabhāvanāhi bhavitabbaṃ , tesaṃ taduppattikāle tāhi pahātuṃ sakkuṇeyyā akusalā ‘‘ dassanenapahātabbā , bhāvanāyapahātabbā ’’ ti ca vuccanti .

Puthujjanānaṃ pana bhāvanāya abhāvato bhāvanāyapahātabbacintā natthi , tena tesaṃ pavattamānā te dassanena pahātuṃ asakkuṇeyyāpi ‘‘ bhāvanāyapahātabbā ’’ ti na vuccanti .

Yadi vucceyyuṃ , dassanenapahātabbā bhāvanāyapahātabbānaṃ kesañci keci kadāci ārammaṇārammaṇādhipatiupanissayapaccayehi paccayā bhaveyyuṃ .

Sakabhaṇḍe chandarāgādīnañhi kesañci sakkāyadiṭṭhādayo keci atītādīsu kismiñci kāle ārammaṇādhipatiupanissayehi paccayā hontīti natthi , na ca paṭṭhāne ‘‘ dassanenapahātabbā bhāvanāyapahātabbānaṃ kenaci paccayena paccayo ’’ ti vuttā , tasmā natthi puthujjanesu pavattamānānamakusalānaṃ bhāvanāyapahātabbapariyāyo .

Yadi tattha avacanameva pamāṇaṃ , evaṃ sati sekhasantānapavattānampi akusalānaṃ bhāvanāyapahātabbapariyāyo natthīti āpajjatīti ?

Nāpajjati , sekhasantānappavattānaṃ bhāvanāya pahātuṃ sakkuṇeyyattā .

Teneva ca kiñci katvā sekhānaṃ dassanenapahātabbānaṃ akusalānaṃ pahīnabhāvena assādanābhinandanānaṃ vatthūni na honti .

Pahīnatāya eva somanassassa hetubhūtā , avikkhepahetubhūtā ca na domanassaṃ , uddhaccañca uppādentīti na tesaṃ ārammaṇārammaṇādhipatipakatūpanissayabhāvaṃM2.75 gacchanti .

Na hi pahīnakilese upanissāya ariyā rāgadosavikkhepe uppādenti .

Vuttañca ‘‘ sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā , te kilese na puneti , na pacceti , na paccāgacchatīti sugato , sakadāgāmi … pe … arahattamaggena … pe … sugato ’’ ti .

Puthujjanānaṃ pana dassanena pahātuṃ sakkuṇeyyāV2.56 dassanena pahātuṃ asakkuṇeyyānaṃ kenaci paccayena paccayā na hontīti na sakkā vattuṃ ,‘‘ diṭṭhiṃ assādeti abhinandati , taṃ ārabbha rāgo uppajjati , diṭṭhi uppajjati , vicikicchā uppajjati , uddhaccaṃ uppajjati , vicikicchaṃ ārabbha vicikicchā uppajjati , diṭṭhi uppajjati , uddhaccaṃ uppajjatī ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.407) diṭṭhivicikicchānaṃ uddhaccārammaṇabhāvassa vuttattā .

Ettha hi uddhaccan ti uddhaccasahagataṃ cittuppādaṃ sandhāya vuttaṃ , na dassanenapahātabbesupi labbhamānacetasikaṃ uddhaccaṃ .

Evañca katvā adhipatipaccayaniddese ‘‘ diṭṭhiṃ garuṃ katvā assādeti abhinandati , taṃ garuṃ katvā rāgo uppajjati , diṭṭhi uppajjatī ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.415) ettakameva vuttaṃ , na vuttaṃ ‘‘ uddhaccaṃ uppajjatī ’’ ti , tasmā sekhasantānappavattānamakusalānaṃ dassanenapahātabbānaṃ kenaci paccayena paccayattābhāvato puthujjanānaṃ santāneva dassanenapahātabbānamakusalānaṃ paccayā na hontīti na sakkā vattunti paṭṭhāne dassanenapahātabbānaṃ bhāvanāyapahātabbassa ārammaṇārammaṇādhipatiupanissayapaccayattānuddharaṇaṃ sekhasantānappavattānaṃ bhāvanāyapahātabbapariyāyabhāvaṃ sādheti , puthujjanasantāneyeva nadassanenapahātabbānamakusalānaṃ bhāvanāyapahātabbapariyāyabhāvaṃ na sādheti , tasmā dassanabhāvanāhi pahātabbānaṃ atītādibhāvena navattabbattepi yādisānaṃ tāhi anuppattidhammatā āpādetabbā , te puthujjanesu pavattamānāM2.76 dassanena pahātuṃ sakkuṇeyyā dassanamaggāpekkhāya tadappavattiyampi dassanenapahātabbā nāma .

Sekhesu pavattamānā bhāvanāya pahātuṃ sakkuṇeyyā tadappavattiyampi tadapekkhāya bhāvanāyapahātabbā nāma .

Dassanena pahātuṃ asakkuṇeyyā pana puthujjanesu pavattamānā heṭṭhā vuttanayena nevadassanenapahātabbā nabhāvanāyapahātabbā , tesu bhāvanāyapahātabbā sahāyavirahato vipākaṃ na janenti .

Tathā hi tesaṃ dassanenapahātabbasaṅkhātaṃ sahakārīkāraṇaṃ sahāyabhūtaṃ natthīti bhāvanāyapahātabbacetanāya nānakkhaṇikakammapaccayabhāvo na vutto .

Apekkhitabbadassanabhāvanārahitānaṃ pana puthujjanesu uppajjamānānaṃ sakabhaṇḍe chandarāgādīnaṃ , uddhaccasahagatacittuppādassa ca saṃyojanattayatadekaṭṭhakilesānaṃ anupacchinnatāya aparikkhīṇasahāyānaṃ vipākuppādanaṃ na sakkā paṭikkhipitunti uddhaccasahagatadhammānaṃ vipāko vibhaṅge vuttoti .

Yadi evaṃ , apekkhitabbadassanabhāvanārahitānaṃ akusalānaṃ ‘‘ nevadassanenanabhāvanāyapahātabbā ’’ ti vattabbatā āpajjatīti ?

Nāpajjati , appahātabbasabhāvānaṃ kusalādīnaṃ ‘‘ nevadassanenanabhāvanāyapahātabbā ’’ ti vuttattā , appahātabbaviruddhasabhāvattā ca akusalānaṃV2.57 .

Yadi evaṃ te imasmiṃ tike navattabbāti vattabbā āpajjantīti ?

Nāpajjanti , cittuppādakaṇḍe dassitānaṃ dvādasākusalacittuppādānaṃ dvīhi padehi saṅgahitattā .

Yathā hi uppannattike dhammavasena sabbesaṃ saṅkhatadhammānaṃ saṅgahitattā kālavasena asaṅgahitāpi atītā ‘‘ navattabbā ’’ ti naM2.77 vuttā cittuppādānurūpena saṅgahitesu navattabbassa abhāvā , evaṃ idhāpi cittuppādabhāvena saṅgahitesu navattabbassa abhāvā ‘‘ navattabbā ’’ ti na vuttā .

Sabbena sabbañhi dhammavasena asaṅgahitassa tikadukesu navattabbatāpatti .

Yattha hi cittuppādo koci niyogato navattabbo atthi , tattha tesaṃ catuttho koṭṭhāso atthīti yathāvuttapadesu viya tatthāpi bhinditvā bhājetabbe cittuppāde bhinditvā bhājeti ‘‘ siyā navattabbāparittārammaṇā ’’ tiādinā , tadabhāvā uppannattike , idha ca tathā na vuttanti .

Atha vā yathā sappaṭighehi samānasabhāvattā rūpadhātuyaṃ ‘‘ tayo mahābhūtā sappaṭighā ’’ ti vuttā , yathāha ‘‘ asaññasattānaṃ anidassanasappaṭighaṃ ekaṃ mahābhūtan ’’ ti , evaṃ puthujjanānaṃ pavattamānā bhāvanāyapahātabbasamānasabhāvā ‘‘ bhāvanāyapahātabbā ’’ ti vucceyyunti natthi navattabbatāpasaṅgo .

Evañca sati puthujjanānaṃ pavattamānāpi bhāvanāyapahātabbā sakabhaṇḍe chandarāgādayo parabhaṇḍe chandarāgādīnaṃ upanissayapaccayo , rāgo ca rāgadiṭṭhīnaṃ adhipatipaccayoti ayamattho laddho hoti .

Teneva hi –

‘‘ Bhāvanāyapahātabbo dhammo dassanenapahātabbassa dhammassa upanissayapaccayena paccayo , ārammaṇūpanissayo , pakatūpanissayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.8.84)–

Imissā niddese dassanenapahātabbānaṃ upanissayapaccayabhāvīdhamme niddisantena bhagavatā –

‘‘ Pakatūpanissayo – patthanaṃ upanissāya pāṇaṃ hanati … pe … saṅghaṃ bhindati , bhāvanāyapahātabbo rāgo doso moho māno patthanā dassanenapahātabbassa rāgassa dosassa mohassa mānassa diṭṭhiyā patthanāya upanissayapaccayena paccayoM2.78 .

Sakabhaṇḍe chandarāgo parabhaṇḍe chandarāgassa upa … pe … sakapariggahe chandarāgo parapariggahe chandarāgassa upanissayapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.8.84)–

PuthujjanasantāneV2.58 patthanādayo niddiṭṭhā .

Evampi yathā aphoṭṭhabbattā rūpadhātuyaṃ tayo mahābhūtā na paramatthato sappaṭighā , evaṃ apekkhitabbabhāvanārahitā puthujjanesu pavattamānā sakabhaṇḍe chandarāgādayo pana paramatthato bhāvanāya pahātabbāti bhāvanāyapahātabbānaṃ nānakkhaṇikakammapaccayatā na vuttā , na ca ‘‘ dassanenapahātabbā bhāvanāyapahātabbānaṃ kenaci paccayena paccayo ’’ ti vuttā .

Ye hi dassanenapahātabbapaccayā kilesā , na te dassanato uddhaṃ pavattanti .

Dassanenapahātabbapaccayassāpi pana uddhaccasahagatassa sahāyavekallamattameva dassanena kataṃ , na tassa koci bhāvo dassanena anuppattidhammataṃ āpāditoti tassa ekantabhāvanāyapahātabbatā vuttā , tasmā uddhaccabhāvena ekasabhāvasseva tassa sati sahāye vipākuppādanavacanaṃ , asati ca vipākānuppādanavacanaṃ na virujjhati .

Tayidaṃ sabbametesaṃ ācariyānaṃ ahopurisikāramattaṃ .

Kasmā ?

Uddhaccasahagatassa ekantabhāvanāyapahātabbabhāvena vuttattā .

Evañhi vuttaṃ bhagavatā ‘‘ katame dhammā bhāvanāyapahātabbā .

Uddhaccasahagato cittuppādo ’’ ti ( dha . sa .1406).

Yadi ca uddhaccasahagataṃ nabhāvanāyapahātabbaṃ abhavissa , yathā atītārammaṇattike ‘‘ niyogā anāgatārammaṇā natthī ’’ ti ( dha . sa .1433) vatvā vibhajja vuttaṃ , evamidhāpi ‘‘ niyogā bhāvanāyapahātabbā natthī ’’ ti vatvā ‘‘ uddhaccasahagato siyā bhāvanāyapahātabbo siyā navattabbo ‘ dassanenapahātabbo ’ tipi ‘ bhāvanāyapahātabbo ’ tipī ’’ tiādi vattabbaṃ siyāM2.79 , na ca tathā vuttaṃ .

Yā ca ‘‘ tamatthaṃ paṭipādentehi yadi vucceyyun ’’ tiādinā yutti vuttā , sāpi ayutti .

Kasmā ?

Dassanenapahātabbārammaṇānaṃ rāgadiṭṭhivicikicchāuddhaccānaṃ tena tena pahātabbabhāvavasena icchitattā .

Yañca ‘‘ uddhaccaṃ uppajjatī ’’ ti uddhaccasahagatacittuppādo vuttoti dassetuṃ adhipatipaccayaniddese uddhaccassa anuddharaṇaṃ kāraṇavasena vuttaṃ , tampi akāraṇaṃ aññatthāpi sāvasesapāṭhānaṃ dassanato .

Tathā hi ‘‘ atīto dhammo paccuppannassa dhammassa , anāgato dhammo paccuppannassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti etesaṃ vibhaṅge cetopariyañāṇaggahaṇaṃ katvā ‘‘ paccuppanno dhammo paccuppannassa dhammassā ’’ ti imassa vibhaṅge labbhamānampi cetopariyañāṇaṃ na gahitaṃ .

Yampi bhāvanāyapahātabbassa vipākadānamhi dassanenapahātabbassa sahāyabhāvūpagamanaṃ vuttaṃ , tampi vicāretabbaṃ – kiṃ avijjādi viya dānasīlādīnaṃ upapattiyaṃyeva vipākadānasāmatthiyā ṭhānavasena dassanenapahātabbā bhāvanāyapahātabbānaṃ sahakārīkāraṇaṃ hoti , udāhu kileso viya kammassa paṭisandhidānamhītiV2.59 ?

Kiñcettha – yadi tāva purimo nayo , sekhasantāne bhāvanāyapahātabbassa akiriyābhāvo āpajjati , pahīnāvijjāmānataṇhānusayasmiṃ santāne dānādi viya sahāyavekallena avipākasabhāvataṃ āpannattā .

Atha dutiyo , bhāvanāyapahātabbattena abhimatassāpi dassanenapahātabbabhāvo āpajjati , paṭisandhidāne sati apāyagamanīyasabhāvānativattanato , tasmā amhehi heṭṭhā vuttanayeneva uddhaccasahagatassa vipākadānaṃ sampaṭicchitabbaṃ , na yesaṃ kesañci vacanaṃ .

Paṭṭhānānusārīhi bhavitabbanti .

537-8.

Yan ti yaṃ āvajjanadvayaṃ .

Karaṇamattattāti karaṇamattameva ṭhapetvā phaladānābhāvato .

Vātapupphasaman ti moghapupphasamaṃ , yathā taṃ paṭhamasañjātaṃ acchinnamūlepi rukkheM2.80 nibbattaṃ purimehi adinnaphalattā phalanibbattakaṃ na hoti , evamidaṃ anupacchinnabhavamūlepi santāne nibbattaṃ anāsevanabhāvena phaladāyakaṃ na hotīti adhippāyo .

Javanattaṃ tu sampattan ti aṭṭhārasavidhaṃ khīṇāsavāveṇikaṃ viññāṇamāha .

Kiccasādhanatoti bhavataṇhāmūlassa avocchinnabhāve sati kusalākusalakammakiccassa sādhanato , dānāditaṃtaṃkiccasādhanavasena vā .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā hi chinnamūlassa rukkhassa pupphaṃ pupphanamattaṃ ṭhapetvā aphalameva hoti , evametampi taṃtaṃkiccasādhanamattaṃ ṭhapetvā samucchinnabhavataṇhāmūle santāne pavattanato aphalamevāti .

539-40.

Paṭiccāti hetudhammassa paṭimukhaṃ gantvā taṃ apaccakkhāya .

Etīti pavattati , tiṭṭhati uppajjati vāti vuttaṃ hoti .

‘‘ Etī ’’ ti hi idaṃ uppattiṭṭhitīnaṃ sādhāraṇavasena pavattiparidīpakaṃ .

Tenevāha ‘‘ ṭhitiyuppattiyāpi vā ’’ ti .

Ekacco hi paccayo ṭhitiyā eva upakārako hoti yathā pacchājātapaccayo , ekacco uppattiyā eva yathā anantarādiko , ekacco ubhayassa yathā hetuādayo .

Evaṃ paccaya-saddassa vacanatthaṃ dassetvā idāni paccayalakkhaṇaṃ dassento āha ‘‘ yo dhammo ’’ tiādi .

Yoti hetudhammo .

Yassāti yassa phaladhammassa .

Ṭhitiyuppattiyāpi vāti ṭhititthaṃ , uppattitthaṃ vā .

Ṭhitiyāti vā ṭhitikkhaṇe , uppattiyāti uppādakkhaṇe .

Yassa dhammassa upakāro , yassa dhammassa ṭhitiyuppattiyāti vā sambandho .

‘‘ Upakāro ’’ ti iminā dhammena dhammasattiupakārakaṃ dasseti .

‘‘ Sambhavo ’’ tiādi paccayasseva pariyāyadassanaṃ .

Sambhavati etasmāti sambhavo .

Tathā pabhavo .

Hinoti patiṭṭhāti etthāti hetu .

Anekatthattā dhātusaddānaṃ hi -saddo mūla-saddo viya patiṭṭhattho veditabboV2.60 .

Hinoti vā etena kammanidānabhūtena uddhaṃ ojaṃ abhiharantena mūlenaM2.81 viya pādapo tappaccayaṃ phalaṃ gacchati , vuddhiṃ viruḷhiṃ āpajjatīti hetu .

Attano phalaṃ karotīti kāraṇaṃ .

Paccayo matoti paccayova ‘‘ sambhavo ’’ tiādito mato .

Atthato ete samānā , byañjanamattaṃyeva nesaṃ nānattanti vuttaṃ hoti .

541-5.

Evaṃ paṭṭhāne āgatasabbapaccayānaṃ sādhāraṇavasena atthaṃ vatvā idhādhippetassa hetupaccayasseva sarūpaṃ dassetuṃ ‘‘ lobhādi pana yo dhammo ’’ tiādi vuttaṃ .

Mūlaṭṭhenāti sampayuttānaṃ suppatiṭṭhitabhāvasādhanasaṅkhātamūlaṭṭhena .

Chaḷevāti mūlaṭṭhenūpakārakabhāvassa tesameva āveṇikabhāvena ete chaḷeva .

Jātitoti kusalākusalābyākatajātito .

Navadhāti tayo kusalahetū , tayo akusalahetū , tayo abyākatahetūti navadhā .

Dhammānaṃ … pe … sādhakoti yathā sālivīhibījādīni sālivīhiādibhāvassa sādhakāni , maṇiādipabhāvatthūnañca nīlādivaṇṇāni nīlādimaṇipabhāya sādhakāni , evaṃ hetupaccayo yathārahaṃ attano sampayuttānaṃ kusalādittasādhakoti kusalākusalābyākatadhammānaṃ yathākkamaṃ kusalākusalābyākatabhāvasādhako mūlaṭṭhoti ayamettha attho .

Eke ācariyāti revatācariyaṃ , tassa sissānusisse ca sandhāyāha .

Atha vā garumhi bahuvacanampi yujjatīti revatācariyameva sandhāya ‘‘ eke ācariyā ’’ ti vuttaṃ .

Evaṃ santeti yadi mūlaṭṭho kusalādibhāvasādhako , evaṃ sati .

Yathā cittaṃ cittajarūpānaṃ paccayo hoti , evaṃ taṃsampayuttadhammāpīti āha ‘‘ taṃsamuṭṭhānarūpisū ’’ ti , hetusamuṭṭhānarūpesūti attho .

Neva sampajjatīti na sijjhati ,‘‘ hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayenaM2.82 paccayo ’’ ti vutto hetupaccayabhāvo na sampajjatīti vuttaṃ hoti .

Yathā kusalākusalā hetū taṃsamuṭṭhānarūpassa kusalādibhāvāya na pariyattā , evaṃ abyākatopi hetu taṃsamuṭṭhānassa rūpassa abyākatabhāvāya na pariyatto .

Sabhāvena hi taṃ abyākatanti āha ‘‘ na hī ’’ tiādi .

Yadi kusalādibhāvaṃ na sādhenti , paccayāpi na hontīti vadeyyāti āha ‘‘ na tesan ’’ tiādi .

‘‘ Hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.1) vacanato te alobhādayo tesaṃ rūpānaṃ paccayā na na honti , bhavantevāti attho .

546-7.

NaV2.61 gantabboti na paccetabbo .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yadi kusalādihetuyo attano viya attahetukānaṃ dhammānaṃ kusalādibhāvaṃ sādhenti , kusalākusalahetupaccayasambhūtā rūpadhammāpi te viya kusalādayo siyuṃ , hetuyo vā rūpānaṃ paccayā na siyuṃ , na ca panetaṃ ubhayampi atthi , tasmā kusalādīnaṃ kusalādibhāvasādhako mūlaṭṭhoti na viññātabbanti .

Apica yadi hetupaṭibaddho kusalādibhāvo , tadā abyākatabhāvopi tappaṭibaddho siyā , ahetukānaṃ abyākatabhāvo na sijjhati .

Yadi ca hetupaṭibaddho kusalādibhāvo , hetūnampi kusalādibhāvo appaṭibaddho siyā .

Atha tesampi sesahetupaṭibaddho , evampi momūhacittasampayuttassa hetuno akusalabhāvo na sijjheyya .

Atha tassa so aññahetuko siyā , evaṃ sati sesahetūnampi taṃhetukova siyā .

Yathā ca sesahetūnaṃ , evaṃ avasesasampayuttadhammānampi taṃhetukova siyā .

Atha siyā hetūnaṃ sabhāvatova kusalādibhāvo , sampayuttānaṃ panaM2.83 hetupaṭibaddhoti , evaṃ sati alobho kusalo vā siyā abyākato vā .

Yadi hi so sabhāvato kusalo , taṃsabhāvattā abyākato na siyā .

Atha abyākato , taṃsabhāvattā kusalo na siyā alobhasabhāvassa adosattābhāvo viya .

Yasmā pana ubhayathāpi hoti , tasmā yathā ubhayathā hontesu saddhādīsu sampayuttesu hetupaṭibaddhaṃ kusalādibhāvaṃ pariyesatha , na sabhāvato , evaṃ hetūsupi kusalāditā aññapaṭibaddhā pariyesitabbā , na sabhāvato .

Sā pana pariyesiyamānā yonisomanasikārādipaṭibaddhā hotīti hetūsu viya hetusampayuttadhammesupi yonisomanasikārādipaṭibaddho kusalādibhāvo , na hetupaṭibaddhoti .

Tenevāha –

‘‘ Yoniso , bhikkhave , manasi karoto anuppannā ceva kusalā dhammā uppajjanti , uppannā ca kusalā dhammā abhivaḍḍhantī ’’ tiādi ( a . ni .1.67).

Samayaññunāti ābhidhammikamatavedinā .

Suppatiṭṭhitabhāvassa sādhanenāti attahetukānaṃ dhammānaṃ sammā patiṭṭhitabhāvassa thirabhāvassa sādhanena .

Laddhahetupaccayā hi dhammā viruḷhamūlā viya pādapā thirā honti suppatiṭṭhitā , ahetukā tilabījādisevālā viya na suppatiṭṭhitāti .

548. Sabbasoti kāmāvacarādisabbabhāgena .

550-1.

PaṭisandhikkhaṇeV2.62 cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ abhāvato attanā sampayuttānaṃ , kaṭattārūpānameva ca paccayabhāvoti āha ‘‘ attanā … pe … jātānan ’’ ti .

Kammassa katattā eva ca upacitattā ca na issarādihetuno sambhūtāni rūpāni kaṭattārūpāni , kammasamuṭṭhānarūpānīti atthoM2.84 , kaṭattārūpāneva jātāni bhūtāni nibbattānīti kaṭattārūpajātāni .

Tathevāti yathā paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānaṃ , evanti attho .

Cittajānañcāti ca -saddena ‘‘ attanā sampayuttānan ’’ ti ākaḍḍhati .

553. Lokuttaravipākānaṃ paṭisandhivasena appavattanato natthi kammasamuṭṭhānassa paccayabhāvoti āha ‘‘ cittajānan ’’ tiādi .

555. Hetupaccayasambhavoti hetupaccayasambhūtadhammo , hetupaccayato paccayuppannadhammānaṃ sambhavākāro vā .

Sañjātasukhahetunāti sañjātañāṇena , sampajaññenāti attho .

Ñāṇañhi ‘‘ sukhino cittaṃ samādhiyati , samāhito yathābhūtaṃ pajānātī ’’ tiādivacanato sukhaṃ hetu etassāti ,

‘‘ Diṭṭhe dhamme ca yo attho ,

Yo cattho samparāyiko ;

Atthābhisamayā dhīro ,

Paṇḍitoti pavuccatī ’’ ti .( saṃ . ni .1.129)–

Ādivacanato sukhassa hetūti vā ‘‘ sukhahetū ’’ ti vuccati .

556. Lokassa adhipati lokādhipati , sakalalokanāyakenāti attho .

Attādhīnānaṃ patinoti adhipatī .

Chandaṃ tu jeṭṭhakaṃ katvāti ‘‘ chandavato kiṃ nāma na sijjhatī ’’ tiādikaṃ purimābhisaṅkhārūpanissayaṃ labhitvā uppajjamāne cittuppāde chando jeṭṭhakabhūto sampayuttadhamme vase vattamāno hutvā pavattati , sampayuttadhammā ca tassa vase pavattanti hīnādibhāvena tadanuvattanatoti āha ‘‘ chandaṃ tu jeṭṭhakaṃ katvā ’’ tiādi .

Katvā dhuran ti sahajātapubbaṅgamavasenaM2.85 pubbaṅgamaṃ katvā .

Chandādhipati nāma so vā cittuppādo chandādhipati nāma ‘‘ chandoV2.63 adhipati imassā ’’ ti katvā .

Esevāti ‘‘ cittaṃ dhuraṃ katvā … pe … kālasmiṃ cittādhipati nāmā ’’ tiādinā yathāvuttova nayo .

Sesesūti cittādīsu .

Ettha ca ‘‘ chandaṃ … pe … kālasmin ’’ tiādinā kālassa niyamitattā cattāropete ekakkhaṇe adhipatī na hontīti daṭṭhabbaṃ .

Evañca katvā paṭṭhāne ‘‘ chandādhipati chandasampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ adhipatipaccayena paccayo ’’ tiādinā ( paṭṭhā .1.1.3) catunnampi adhipatīnaṃ paccayabhāvo visuṃ visuṃyeva uddhaṭo .

Yadi hi te ekakkhaṇeyeva adhipatipaccayā siyuṃ , tadā yathā hetupaccayaniddese ‘‘ hetū hetusampayuttakānan ’’ tiādinā avisesena vuttaṃ mūlaṭṭhena upakārakabhāvassa vijjamānena dvinnaṃ , tiṇṇampi hetūnaṃ ekakkhaṇe paccayabhāvūpagamanato , evaṃ ekakkhaṇeyeva bahūnaṃ jeṭṭhakabhāve sati adhipatipaccayaniddesepi ‘‘ adhipatī adhipatisampayuttakānan ’’ tiādinā vattabbaṃ siyā .

Yasmā pana evaṃ avatvā ‘‘ chandādhipati chandasampayuttakānan ’’ tiādinā cattārova visesetvā vuttā , tasmā ekekadhammoyeva ekakkhaṇe adhipatipaccayo hotīti daṭṭhabbaṃ .

Jeṭṭhaṭṭhenāti pamukhabhāvena .

Sobhanā mati , sobhanaṃ vā mataṃ etesaṃ atthīti sumatino , sammādiṭṭhikāti attho , tesaṃ matiṃ vibodheti pabodhetīti sumatimativibodhanaṃ .

Kucchitā mati , kucchitaṃ vā mataṃ etesanti kumatino , micchādiṭṭhikā , tesaṃ matibhūtā matibhāvena parikappitattāti kumatimati , micchādiṭṭhi , sāyeva indhanasadisatāya indhanaṃ tassa pāvakaṃ aggi viyāti kumati … pe … pāvakaṃ .

Atimadhuran ti nipuṇagambhīrena attharasenaM2.86 ceva suvimalasakhilena byañjanarasena ca madhuraṃ .

Avedīti ogāhetvā jānāti .

Yo yoti theranavamajjhimesu yo koci .

Jinavacanaṃ sakalaṃ avedīti tepiṭakassapi sakalajinavacanassa gahaṇasamatthatāpaṭilābhena taṃ avagacchati .

Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma

Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya

Pakiṇṇakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

9. Navamo paricchedo

Puññavipākapaccayaniddesavaṇṇanā

560-1.

VaṭṭakathāyaV2.64 lokuttaravipākānaṃ alabbhanato ‘‘ lokiyānevā ’’ ti vuttaṃ .

Puññāpuññādisaṅkhārāti puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāroti tayo saṅkhārā .

Tattha punāti attano santānaṃ apuññaphalato , dukkhasaṃkilesato ca sodheti , pujjaṃ bhavaphalaṃ nibbattetīti vā puññaṃ , attano phalassa abhisaṅkharaṇaṭṭhena abhisaṅkhāro cāti puññābhisaṅkhāro , puññapaṭipakkhato apuññaṃ , vuttanayena abhisaṅkhāro cāti apuññābhisaṅkhāro .

Samādhipaccanīkānaṃ atidūratāya na iñjati na kampatīti āneñjaṃ , taṃ abhisaṅkharotīti āneñjābhisaṅkhāro .

Tattha dānasīlādivasena pavattā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā , bhāvanāvaseneva pavattā rūpāvacarakusalacetanā cāti terasa cetanā puññābhisaṅkhāro nāma .

Pāṇātipātādivasena pavattā dvādasa akusalacetanā apuññābhisaṅkhāro nāma .

Bhāvanāvaseneva pavattā catasso arūpāvacarakusalacetanā āneñjābhisaṅkhāroM2.87 nāma .

Bhavādīsu yathā paccayā , tathā yesañca vipākānaṃ paccayā , tepi viññātabbāti sambandho .

Keci pana ‘‘ tepīti saṅkhārānaṃ gahaṇan ’’ ti vadanti , taṃ na yuttaṃ , evaṃ sati ‘‘ yesan ’’ ti aniyamaniddesassa niyamakavacanābhāvato .

562. Katame pana te bhavādayoti āha ‘‘ tayo bhavā ’’ tiādi .

Tattha kāmarūpārūpavasena tayo bhavā .

Saññībhavaasaññībhavanevasaññīnāsaññībhavavasena , pana ekavokārabhavacatuvokārabhavapañcavokārabhavavasena ca tayo bhavā ettheva samodhānaṃ gacchanti .

Catasso yoniyoti aṇḍajajalābujasaṃsedajaopapātikavasena cattāro sattanikāyā .

Tattha bījakapāle nibbatto sattanikāyo aṇḍajayoni nāma .

Mātugabbhe jalābuje nibbattasattanikāyo jalābujayoni nāma .

Padumagabbhamānusakagabbhamalādisaṃsedūpanissayena uppajjanakasattanikāyo saṃsedajayoni nāma .

Kutoci anuppajjitvā kevalaṃ tattha tattha paripuṇṇaṅgapaccaṅgo hutvā uppajjanakasattanikāyo opapātikayoni nāma .

Gatipañcakaṃ heṭṭhā vibhāvitamevaV2.65 .

Paṭisandhiviññāṇassa vatthubhūtā ca viññāṇakkhandhā cha viññāṇaṭṭhitiyo nāma .

Tā pana nānattakāyādivasena sattavidhāti āha ‘‘ viññāṇaṭṭhitiyo sattā ’’ ti .

Vuttañhetaṃ –

‘‘ Sattimā , bhikkhave , viññāṇaṭṭhitiyo .

Katamā satta ?

Santi , bhikkhave , sattā nānattakāyā nānattasaññino .

Seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā , ayaṃ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti .

Santi , bhikkhave , sattā nānattakāyā ekattasaññino .

Seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā , ayaṃ dutiyā viññāṇaṭṭhiti .

Santi , bhikkhave , sattāM2.88 ekattakāyā nānattasaññino .

Seyyathāpi devā ābhassarā , ayaṃ tatiyā viññāṇaṭṭhiti .

Santi , bhikkhave , sattā ekattakāyā ekattasaññino .

Seyyathāpi devā subhakiṇhā , ayaṃ catutthī viññāṇaṭṭhiti .

Santi , bhikkhave , sattā sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ ananto ākāso ’ ti ākāsānañcāyatanūpagā , ayaṃ pañcamī viññāṇaṭṭhiti .

Santi , bhikkhave , sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘ anantaṃ viññāṇan ’ ti viññāṇañcāyatanūpagā , ayaṃ chaṭṭhī viññāṇaṭṭhiti .

Santi , bhikkhave , sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘ natthi kiñcī ’ ti ākiñcaññāyatanūpagā , ayaṃ sattamī viññāṇaṭṭhitī ’’ ti ( dī . ni .3.332; a . ni .7.44).

Ettha hi aparimāṇacakkavāḷavāsino manussā kāmāvacaradevā punabbasumātupiyaṅkaramātādayo vinipātikāsurā ca kusalavipākapaṭisandhikā vemānikapetā ceti ime dīgharassakisathūlakāḷaodātādivaṇṇasaṇṭhānavasena rūpakāyassa , ahetuduhetutihetuvasena paṭisandhisaññāya ca nānābhāvato nānattakāyanānattasaññino nāma , ayaṃ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti .

Paṭhamajjhānatalavāsino pana tayo devā uparūparivāsīnaṃ vaṇṇādikamapekkhitvā attano vaṇṇādīnaṃ nihīnatāya rūpakāyassa nānābhāvato , paṭhamajjhānavipākaviññāṇavasena samānasaññitāya ca nānattakāyaekattasaññino nāma , ayaṃ dutiyā viññāṇaṭṭhiti , caturāpāyavāsinopi vaṇṇasaṇṭhānavasena rūpakāyassa nānāsabhāvattā , akusalavipākasaññāvasena saññāya ekasabhāvattā ca dutiyaviññāṇaṭṭhitiyaṃyeva samodhānaṃM2.89 gacchantīti veditabbaṃ .

Dutiyajjhānatalavāsino tayo devā vaṇṇasaṇṭhānādivasena samānattā rūpakāyassaV2.66 visesābhāvato pañcakanaye dutiyatatiyajjhānasaññāvasena paṭisandhisaññāya nānābhāvato ekattakāyanānattasaññino nāma , ayaṃ tatiyā viññāṇaṭṭhiti .

Tatiyajjhānatalavāsino pana tayo devā rūpakāyavasena samānattā , pañcakanaye catutthajjhānavipākasaññāvasena paṭisandhisaññāya ca ekattā ekattakāyaekattasaññino nāma , ayaṃ catutthī viññāṇaṭṭhiti .

Vehapphalavāsino ceva pañca suddhāvāsavāsino ca vaṇṇasaṇṭhānavasena rūpakāyassa , pañcamajjhānavipākasaññāvasena paṭisandhisaññāya ca samānattā catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti .

Ākāsānañcāyatanādayo tisso viññāṇaṭṭhitiyo pāḷivaseneva pākaṭā .

Asaññasattā pana viññāṇābhāvena nevasaññānāsaññāyatanavāsino ca saññāya viya viññāṇassa sukhumabhāveneva viññāṇaṭṭhitīsu na gahitā , sattānaṃ nivāsatāya pana ‘‘ sattāvāsā ’’ ti vuccanti .

Evañca katvā tehi satta viññāṇaṭṭhitiyo samodhānetvā nava sattāvāsā vuttā .

563-4.

Idāni evaṃ vuttesu bhavādīsu dvattiṃsavipākānaṃ tiṇṇaṃ abhisaṅkhārānaṃ paccayabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ kāme puññābhisaṅkhārasaññitā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Navannaṃ pākacittānan ti sahetukāhetukavasena navannaṃ sugatipaṭisandhivipākacittānaṃ .

Nānakkhaṇika … pe … paccayehi cāti kusalākusalakammassa atītasseva attanā janetabbavipākānaṃ paccayabhāvato nānakkhaṇikakammapaccayena , tesameva balavakāraṇabhāvato upanissayapaccayena ca .

Vuttañhi tassa upanissayattaṃ ‘‘ kusalākusalaṃ kammaṃ vipākassa upanissayapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.423).

Sabbattha upanissayabhāvo balavakammavasenaM2.90 yojetabbo .

Dubbalañhi kammaṃ upanissayo na hotīti paṭṭhānavaṇṇanāyaṃ dassitametaṃ .

566-8.

Pañcannan ti kusalavipākacakkhusotaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇadvayavasena pañcannaṃ .

Duggatiyaṃ kusalavipākapaṭisandhiyā abhāvato āha ‘‘ na honti paṭisandhiyan ’’ ti .

Evaṃ paṭisandhipavattīnaṃ asaṅkaravasena paccayavidhiṃ dassetvā idāni samodhānetvā dassetuṃ ‘‘ hontī ’’ tiādi vuttaṃ .

Soḷasannaṃ pavatte , paṭisandhiyaṃ navannanti yathālābhavasena yojetabbaṃ .

569-74.

Rūpe puññābhisaṅkhārāti abhiññāvajjitā pañca rūpāvacarapuññābhisaṅkhārā .

Kasmā pana abhiññāya parivajjananti ?

Vipākadānābhāvato , tañca kho panassā vipākassa asambhavatoV2.67 , na pana vipākuppādanasabhāvābhāvato .

Yadi hi abhiññācetanā vipākaṃ uppādeyya , aññabhūmikakammassa aññabhūmikavipākuppādanāyogato sabhūmikameva uppādeyya .

Taṃ pana kiṃ navattabbārammaṇaṃ vā uppādeyya parittādiārammaṇaṃ vā ?

Kiñcettha – yadi tāva navattabbārammaṇaṃ uppādeti , taṃ na yuttaṃ rūpāvacaravipākānaṃ ekantena kammasamānārammaṇatāya dassitattā , abhiññācetanāya ca sayaṃ parittādiārammaṇattā .

Atha parittādiārammaṇaṃ uppādeti , tampi na yujjati rūpāvacaravipākānaṃ ekanteneva navattabbārammaṇabhāvato .

Tathā hi vuttaṃ cittuppādakaṇḍe –

‘‘ Rūpāvacaratikacatukkajjhānā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca catutthassa jhānassa vipāko ākāsānañcāyatanaṃ ākiñcaññāyatanaṃ .

Ime dhammā navattabbā ‘ parittārammaṇā ’ tipi ‘ mahaggatārammaṇā ’ tipi ‘ appamāṇārammaṇā ’ tipī ’’ ti ( dha . sa .1422).

ApicaM2.91 samādhivijjāsambhārabhūtā abhiññā samādhissa ānisaṃsamattaṃ samādhiphalasadisā .

Tassa tassa hi adhiṭṭhānavikubbanadibbasaddasavanādikassa yathicchitassa kiccassa nipphādanamattaphalā abhiññācetanā .

Tenāha ‘‘ so evaṃ samāhite citte ’’ tiādi ( pārā .12-13) tasmā samādhissa phalasadisā abhiññācetanā na ca phalaṃ deti , dānasīlānisaṃsabhūto tasmiṃ bhave paccayalābho viya natthi tassa vipākuppādananti .

Keci pana ‘‘ samānabhūmikato āsevanalābhena balavantāni jhānāni vipākaṃ uppādenti samāpattibhāvato , abhiññā pana satipi jhānabhāve tadabhāvato tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇe āgantukāyevāti dubbalā , tasmā vipākaṃ na detī ’’ ti vadanti .

Evañca katvā vuttaṃ anuruddhācariyena –

‘‘ Samānāsevane laddhe , vijjamāne mahabbale ;

Aladdhā tādisaṃ hetuṃ , abhiññā na vipaccatī ’’ ti .( nāma . pari .474);

Tayidamakāraṇaṃ , parittajhānassa avisesena brahmapārisajjādīsu vipākadānavacanato .

Na hi parittaṃV2.68 laddhāsevanameva tattha vipākaṃ detīti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ , tasmā samānāsevane laddheyeva jhānassa vipākadānaṃ na sakkā vattuṃ .

Apica punappunaṃ parikammavasena abhiññāyapi vasibhāvasabbhāvā tassāpi ca balavabhāvo atthevāti vipākaṃ uppādeyya .

Pañcannaṃ pākacittānan ti pañcannaṃ rūpāvacaravipākacittānaṃ .

Māpuññasaṅkhārāti apuññābhisaṅkhārā .

‘‘ Ime apuññasaṅkhārā ’’ ti vā padacchedo .

Ekassāti ekassa akusalavipākasantīraṇassa .

Channan ti santīraṇavajjānaṃ channaṃ akusalavipākānaṃ .

Pavatte paccayā honti aniṭṭharūpādiāpāthāgateti adhippāyo .

Sugatiyaṃ akusalavipākapaṭisandhiyā abhāvato āha ‘‘ na honti paṭisandhiyan ’’ ti .

Catunnan tiM2.92 akusalavipākacakkhusotaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇavasena catunnaṃ .

Tāni pana ekantato aniṭṭhārammaṇāni .

Rūpabhave ca kathaṃ aniṭṭhārammaṇasamāyogoti āha ‘‘ so cā ’’ tiādi .

Soti so paccayabhāvo .

‘‘ Kāmabhave ’’ ti idaṃ aniṭṭharūpādīnaṃ visesanaṃ , na pana ‘‘ upaladdhiyan ’’ ti imassa .

Tenāha ‘‘ aniṭṭha … pe … na vijjare ’’ ti .

Keci pana ‘‘ upaladdhiyanti imasseva visesanabhāvena gahetvā brahmūnaṃ kāmabhavaṃ āgatakkhaṇe rūpādiupaladdhiyan ’’ ti vadanti .

Aniṭṭha … pe … na vijjare ekantasukhavatthubhūte tattha vokiṇṇasukhadukkhakāraṇassa abhāvato .

576.‘‘ Evaṃ tāvā ’’ tiādi yathāvuttassevatthassa appanaṃ .

Yathā cāti ca -saddena ‘‘ yesañcā ’’ ti saṅgaṇhāti .

Tathāti etthāpi ‘‘ te ’’ ti saṅgaṇhitabbaṃ .

577-81.

Yattha vitthārappakāsanaṃ kataṃ , tato bhavato paṭṭhāya mukhamattappakāsanaṃ kātukāmo āha ‘‘ tatridan ’’ tiādi .

Tatrāti tesu bhavādīsu .

Idan ti nidassitabbabhāvena āsannapaccakkhamāha .

Ādito pana paṭṭhāyāti bhavato paṭṭhāya .

Avisesenāti kāmāvacararūpāvacaravasena visesābhāvena terasa puññābhisaṅkhārā .

Dvibhavesūti kāmarūpabhavesu .

Kesañci manussānaṃ , bhummadevānañca aṇḍajajalābujānampi sambhavato tadapekkhāya ‘‘ catūsu … pe … yonisū ’’ ti vuttaṃ .

Nānatta … pe … ṭhitīsupīti aluttasamāsavasena vuttaṃ , nānattakāyanānattasaññādīsu catūsu viññāṇaṭṭhitīsūti attho .

Vuttappakārasmin ti nānattakāyādike , puññābhisaṅkhārassa bhavādīsu ekavīsativipākānaṃ ekāvatthāya paccayo ahutvā duggatipariyāpannesu bhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsesu paṭisandhiṃ adatvā pavatteyeva aṭṭhannaṃV2.69 vipākānaṃ paccayabhāvato , kāmāvacarasugatipariyāpannesu paṭisandhiṃ datvā pavatte soḷasannaṃ vipākānaṃM2.93 paccayabhāvato , rūpāvacarabhūmipariyāpannesu paṭisandhiṃ datvā pavatte dasannaṃ vipākānaṃ paccayabhāvato vuttaṃ ‘‘ yathārahan ’’ ti .

582-3.

Kāme bhave , rūpe bhaveti sambandho .

Tīsu gatīsūti devamanussavajjesu tīsu gatīsu .

Ekissāti nānattakāyaekattasaññīsaṅkhātāya ekissā viññāṇaṭṭhitiyā .

Ekasmin ti nānattakāyaekattasaññīsaṅkhāteyeva ekasmiṃ sattāvāse .

584-6.

Ekārūpabhaveti ekasmiṃ arūpabhave .

Ekissā yoniyāti ekissāyeva opapātikayoniyā .

Tīsu cittaṭṭhitīsūti ākāsānañcāyatanādīsu tīsu viññāṇaṭṭhitīsu .

Sattāvāse catubbidheti ākāsānañcāyatanādikeyeva catubbidhe sattāvāse .

Vijānitabbā … pe … paccayāti saṅkhārā yathā paccayā yesañca paccayā , tathā tepi viññātabbāti attho .

587-90.

Nanu ca saṅkhārānaṃ paṭisandhipavattīsupi vipākānaṃ paccayabhāvo vutto .

Tattha paṭisandhiyeva tāva na sakkā viññātuṃ .

Yadi hi purimabhavato paṭisandhiviññāṇaṃ idhāgacchatīti vucceyya , taṃ na yuttaṃ , rūpārūpadhammānaṃ kesaggamattampi desantarasaṅkamanābhāvato .

Atha atītabhavanibbattasaṅkhārato na nibbattati , tampi na yujjati ahetukadosāpattitoti iminā adhippāyena codento āha ‘‘ na rūpārūpadhammānan ’’ tiādi .

Ācariyo tassādhippāyaṃ sampaṭicchitvā taṃ saññāpetukāmo āha ‘‘ natthi cittassā ’’ tiādi .

Tato hetuṃ vināti tattha hetuṃ vinā , atītabhavanibbattakammasaṅkhāranikantiārammaṇaṃ vināti atthoM2.94 .

Suladdhapaccayan ti avijjādisahakārīkāraṇasahitassa saṅkhārassa vasena suṭṭhu avekallato paṭiladdhapaccayaṃ .

Rūpārūpamattan ti bāhirakaparikappitassa adhitiṭṭhanakassa sattajīvādino abhāvato rūpārūpadhammamattaṃ .

Tenāha ‘‘ na ca satto ’’ tiādi .

Bhavantara … pe … pavuccatīti vohāramattena bhavantaramupetīti pavuccati .

Atthato pana paccayasāmaggiyā bhavantarabhāvena uppajjanamattanti adhippāyo .

591. IdāniV2.70 taṃ paṭisandhikkamaṃ pākaṭāya manussapaṭisandhiyā vasena pakāsetuṃ samārabhanto āha ‘‘ tayidan ’’ tiādi .

Sudubbudhan ti atidubbijāniyaṃ .

Tenāhu porāṇā –

‘‘ Saccaṃ satto paṭisandhi , paccayākārameva ca ;

Duddasā caturo dhammā , desetuñca sudukkarā ’’ ti .

592-3.

Āsannamaraṇassāti parūpakkamena vā āyukkhayādivasena vā samāsannamaraṇassa .

Sussamāneti anukkamena upasussamāne .

Gabbhaseyyakassa āyatanānaṃ anupubbuppatti viya nirodhopi anupubbato hotīti vuttaṃ ‘‘ naṭṭhe cakkhundriyādike ’’ ti .

Keci pana ‘‘ nānākammasamuṭṭhitesu cakkhundriyādīsu naṭṭhesū ’’ ti vadanti .

‘‘ Hadaya … pe … ke ’’ ti iminā sesakāye kāyindriyassa niruddhabhāvo vuttoti ekakammasamuṭṭhitampi nassatevāti apare .

Ānandācariyo pana ‘‘ yamake ’’ yassa cakkhāyatanaṃ nirujjhati , tassa manāyatanaṃ nirujjhatīti .

Āmantā .

Yassa vā pana manāyatanaṃ nirujjhati , tassa cakkhāyatanaṃ nirujjhatīti .

Sacittakānaṃ acakkhukānaṃ cavantānaṃ tesaṃ manāyatanaṃ nirujjhati , no ca tesaṃ cakkhāyatanaṃ nirujjhati .

Sacakkhukānaṃ cavantānaṃ tesaṃ manāyatanañca nirujjhati , cakkhāyatanañca nirujjhatī ’ tiādinā ( yama .1. āyatanayamaka .120) cakkhāyatanādīnaṃM2.95 cuticittena saha nirodho vuttoti cakkhundriyādīni cutito pubbe na nassanti .

Atimandabhāvūpagamanaṃ pana sandhāya aṭṭhakathāya ‘ niruddhesu indriyesū ’ ti vuttaṃ , na anavasesanirodhaṃ sandhāya .

Pañcadvārikajavanānantarampi cuti aṭṭhakathāyaṃ dassitā ’’ ti vadati .

Hadayavatthumattasmin ti hadayavatthupadesamatte .

Na hi hadayavatthuṃ nissāya kāyindriyaṃ pavattati .

594-7.

Vatthusannissitan ti sesindriyānaṃ niruddhattā viññāṇassa nissayabhāvūpagamanasāmatthiyāyogena mandabhāvato vā hadayavatthumattasannissitaṃ .

Cittan ti tadā kammakammanimittādīni ārabbha pavattajavanaviññāṇaṃ .

Taṃ pana sugatiyaṃ nibbattamānassa kusalaṃ hoti , duggatiyaṃ nibbattamānassa akusalaṃ .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Nimittassādagadhitaṃ vā , bhikkhave , viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhati anubyañjanassādagadhitaṃ vā , tasmiṃ ce samaye kālaṃ karoti , ṭhānametaṃ vijjati , yaṃ dvinnaṃV2.71 gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ upapajjeyya nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā ’’ tiādi ( saṃ . ni .4.235).

Yadi evaṃ –

‘‘ Gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti , kusalassa kammassa javanakkhaṇe tayo hetū kusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti , tena vuccati kusalamūlapaccayāpi saṅkhārā .

Nikantikkhaṇe dve hetū akusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti , tena vuccati akusalamūlapaccayāpi saṅkhārā .

Paṭisandhikkhaṇe tayo hetū abyākatāM2.96 tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti , tena vuccati nāmarūpapaccayāpi viññāṇaṃ , viññāṇapaccayāpi nāmarūpan ’’ ti ( paṭi . ma .1.232)–

Nikantikkhaṇe hetudvayapaccayāpi sugatipaṭisandhikassa kathaṃ dassitāti ?

Nayidaṃ maraṇāsannajavanasampayuttahetuyo sandhāya vuttaṃ , atha kho katakammassa taṃ kammaṃ ārabbha assādavasena pavattajavanasampayuttahetuyo sandhāya .

Katūpacitampi hi kammaṃ taṇhāya assāditaṃ vipākābhinipphādane samatthanti .

Keci pana ‘‘ kammakaraṇakāle appahīnāvatthāya santāne anusayitahetuyo sandhāya nikantikkhaṇe dve hetuyoti vuttan ’’ ti vadanti , taṃ na yujjati , tesaṃ sahajātapaccayattāyogato .

Pubbānusevitaṃ puññaṃ vā apuññameva vā kammaṃ , kammanimittaṃ vā ālambitvā cittaṃ pavattatīti sambandho .

Pubbānusevitan ti pubbe āsevitaṃ .

‘‘ Katattā upacitattā ’’ ti hi vuttaṃ .

Taṇhāya anusevitabhāvaṃ sandhāya vā ‘‘ pubbānusevitan ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Anupubbasevitan ’’ tipi pāṭhaṃ vadanti , paṭisandhivasena pubbe āsevitaṃ , pubbe dinnapaṭisandhikanti attho .

Dinnapaṭisandhikampi pana aparajātīsu pavattivipākaṃ na nibbattetīti natthi .

Puññāpuññaggahaṇena yathākammaṃ sugatiduggatipaṭisandhīnaṃ ārammaṇaṃ dasseti .

Kammaṃ kammanimittaṃ vāti vā -saddena gatinimittaṃ saṅgaṇhāti .

Tattha kammaṃ , gatinimittañca manodvāreyeva āpāthamāgacchati , kammanimittaṃ pana pañcadvārepi .

Evañca katvā pañcadvāraggahitepi ārammaṇe paṭisandhi hoti .

Apare pana gatinimittampi chadvāresu labbhatīti vaṇṇenti .

Evañca katvā vuttaṃ saccasaṅkhepe –

‘‘ PañcadvāreV2.72 siyā sandhi , vinā kammaṃ dvigocare ’’ ti .( Sa . sa .173).

AṭṭhakathāyaṃM2.97 pana ‘‘ gatinimittaṃ manodvāre āpāthamāgacchatī ’’ ti vuttattā , tadārammaṇāya ca pañcadvārikapaṭisandhiyā adassitattā , mūlaṭīkā dīsu ca ‘‘ kammabalena upaṭṭhāpitaṃ vaṇṇāyatanaṃ supinaṃ passantassa viya , dibbacakkhukassa viya ca manodvāre eva gocarabhāvaṃ gacchatī ’’ ti niyametvā vuttattā tesaṃ vacanaṃ na sampaṭicchanti ācariyā .

Kammanimittañca panettha paccuppannaṃ pañcadvāre āpāthamāgacchantaṃ cutikālāsanne katakammassa ārammaṇasantāne uppannaṃ taṃsadisanti daṭṭhabbaṃ , itarathā tadeva paṭisandhiyā ārammaṇupaṭṭhāpakaṃ tadeva paṭisandhijanakaṃ bhaveyya , na ca paṭisandhiyā upacārabhūtāni viya ,‘‘ etasmiṃ tayā pavattitabban ’’ ti paṭisandhiyā ārammaṇaṃ anuppadentāni viya ca pavattāni cutiāsannajavanāni paṭisandhijanakāni bhaveyyuṃ .

‘‘ Katattā upacitattā ’’ ti hi vuttaṃ .

Tadā ca paṭisandhiyā ekavīthiyaṃ viya pavattamānāni kathaṃ katūpacitāni siyuṃ , assādanabhūtāya taṇhāya aparāmaṭṭhāni kathaṃ paṭisandhinibbattakāni , na ca lokiyāni lokuttarāni viya samānavīthiphalāni hontīti .

Taṃ viññāṇan ti taṃ javanaviññāṇaṃ .

Ekattanayena paṭisandhiviññāṇañca sandhāya vuttaṃ .

Cutipaṭisandhitadāsannaviññāṇānañhi santativasena viññāṇanti upanītekattaṃ idha taṃ viññāṇanti adhippetaṃ .

Avijjāya paṭicchannādīnaveti anusayavasena pavattāya bhavataṇhāya , cittasampayuttāya vā avijjāya chāditadukkhādīnave .

Tathābhūte pana kammādivisaye paṭisandhiviññāṇassa ārammaṇabhāvena uppattiṭṭhānabhūte .

Taṇhāya appahīnattā eva purimuppannāya ca santatiyā tathāpariṇatattā paṭisandhiṭṭhānābhimukhaṃ viññāṇaṃ ninnapoṇapabbhāraṃ hutvā pavattatīti āha ‘‘ taṇhā nametī ’’ ti .

Sahajā pana saṅkhārāti cutiāsannajavanaviññāṇasahajātacetanā , sabbepi vā phassādayo .

Khipantīti khipantā viya tasmiṃ visaye paṭisandhivasena viññāṇapatiṭṭhānassaM2.98 hetubhāvena pavattanti .

Tan ti taṃ viññāṇaṃ .

‘‘ Santativasā ’’ ti vadanto tadeva viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati , na aññanti imañca micchāvādaṃ paṭikkhipati .

Sati hi nānattanaye santativasena ekattanayo hotīti .

599. Ārammaṇādīhi … pe … pavattatīti ārammaṇanissayapaccayādīhi pavattati .

KathaṃV2.73 ?

Āsannamaraṇassa hi kammabalena manodvāre upaṭṭhāpitaṃ avijjāya paṭicchannādīnavaṃ kammādivisayaṃ ārabbha manodvārāvajjanaṃ uppajjati , tato maraṇāsannavīthiyā vatthudubbalabhāvena mandappavattiyā cattāri , pañca vā javanāni pavattanti , tadanantaraṃ tadārammaṇe sati , asati vā bhavaṅgavisayamālambitvā cuticittaṃ uppajjati .

Bhavaṅgānantarampi cuti hotīti vadanti .

Cuticitte pana niruddhe tadeva āpāthagataṃ kammakammanimittādiṃ ārabbha anupacchinnakilesabalavanimittaṃ sahajātasaṅkhārehi kammādiārammaṇe khipiyamānaṃ orimatīrarukkhavinibandhaṃ rajjuṃ ālambitvā mātikātikkāmako viya purimañca nissayaṃ jahati , aparañca kammasamuṭṭhitaṃ nissayaṃ assādayamānaṃ vā anassādayamānaṃ vā ārammaṇādīhi paccayehi pavattati .

Ettha ca orimatīraṃ viya purimabhavo daṭṭhabbo , tattha ṭhitarukkho viya purimabhave pavattamānakkhandhā , rajju viya kammādiārammaṇaṃ .

Keci pana ‘‘ rajju viya hadayavatthū ’’ ti vadanti ,‘‘ rajju viya taṇhā ’’ tipi apare .

Puriso viya viññāṇaṃ , tassa rajjuggahaṇaṃ viya taṇhāya ārammaṇābhimukhanamanaṃ , payogo viya khipanakasaṅkhārā , mātikā viya cuticittaṃ , paratīraṃ viya paraloko .

600. Yathā puriso paratīre patiṭṭhahamāno paratīrarukkhavinibandhaṃ kiñci assādayamāno vā anassādayamāno vā kevalaṃ pathaviyaṃ sakabalappayogeheva patiṭṭhātiM2.99 , evamidampi bhavantarattabhāvavinibandhahadayavatthusaṅkhātaṃ nissayaṃ pañcavokārabhave assādayamānaṃ vā catuvokārabhave anassādayamānaṃ vā kevalaṃ ārammaṇanissayasampayuttadhammeheva pavattatīti taṃ viññāṇaṃ nāpi idhāgataṃ imasmiṃyeva bhave nibbattattā .

Kammādin ti atītabhavanibbattakammādiṃ .

Ādi -saddena khipanakasaṅkhārānaṃ , namanavasena pavattataṇhāya , kammādivisayāya ādīnavapaṭicchādikāya ca avijjāya , daḷhaggāhādikarānaṃ upādānādīnañca gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .

Tattha kammaṃ nāma upapajjavedanīyabhūtaṃ , aparāpariyavedanīyabhūtaṃ vā paṭisandhinibbattakakammaṃ .

Khipanakasaṅkhārā nāma cutiāsannajavanasahajātasaṅkhārā , paṭisandhijanakakammasahagatasaṅkhārā vā , tato purimajavanasahagatasaṅkhārāti vā keci .

Namanavasena pavattataṇhā nāma anusayāvatthāya pavattataṇhā .

Esa nayo ādīnavapaṭicchādakaavijjāyapi .

Kammādivisayā pubbe vuttāyeva .

Daḷhaggāhakaraupādānā nāma maṇḍūkaṃ pannago viya upapattibhavassa daḷhaggahaṇavasena pavattā kāmupādānādayo .

601-5.

SaddapaṭighosādīnaṃV2.74 satipi paccayapaccayuppannabhāve santānabandho na pākaṭoti tesaṃ ekattanānattabhāvaṃ anāmasitvā anāgatamatītahetusamuppādameva dassento ‘‘ ettha cā ’’ tiādimāha .

Etthāti imasmiṃ cutipaṭisandhādhikāre .

Paṭighosadīpamuddādīti ādi -saddena ādāsatalagatamukhanimittādīnaṃ gahaṇaṃ .

Aññattha agantvāti saddādipaccayadesaṃ anupagantvā .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā saddādīnaṃ uppattipadesaṃ anupagantvā paṭighoso saddahetuko , padīpo padīpantarādihetuko , muddā lañchanahetuko , mukhanimittādikaṃ ādāsādiabhimukhādihetukaṃ hoti tato pubbe abhāvā , evamidampi paṭisandhiviññāṇaṃ naM2.100 hetudesaṃ gantvā taṃhetukaṃ hoti tato pubbe abhāvā , tasmā na idaṃ hetudesato purimabhavato idhāgataṃ paṭighosādayo viya saddādidesato , nāpi tato hetuṃ vinā uppannaṃ saddādīhi vinā paṭighosādayo viyāti .

Atha vā aññatra agantvāti pubbe paccayapadese sannihitā hutvā tato aññatra gantvā tappaccayā na honti uppattito pubbe abhāvā , nāpi saddādipaccayā na honti , evaṃ idampīti vuttanayena yojetabbaṃ .

Santānabandhato natthīti santānappabandhato natthi ekatā santānekattepi aññasseva viññāṇassa pātubhavanato , nāpi nānatā apubbānaṃ apubbānaṃ uppādepi paṭhamuppannaṃ dhammaṃ vinā pacchimassa anuppajjanato , padīpassa viya nānatā na siyā .

Khaṇikāpi hi padīpajālā santānekattaṃ upādāya sā evāti vuccati , attakiccañca sādheti .

‘‘ Sati santānabandhe ’’ tiādinā santānabandhe ekantaṃ ekattāya ca nānattāya ca aggahetabbataṃ , gahaṇe ca dosaṃ dasseti .

Idaṃ vuttaṃ hoti – santānabandhe sati yadi ekantena ekatā siyā , khīradadhīnampi anaññabhāvato , attatoyeva ca sayaṃ anuppajjanato khīrato dadhisambhūtaṃ na bhaveyya .

Athāpi santānabandhe sati ekantaṃ nānatā bhaveyya , khīradadhīnampi nānattā , aññassa ca sāmibhāvamattena aparassa sāmibhāvāyogato khīrasāmi naro dadhisāmi na bhaveyya , na ca panevaṃ loke dissatīti .

606. Tasmāti yasmā evaṃ lokavohāraparicchedo hoti , tasmā ekantaṃ ekatā , nānatāpi vā na ceva upagantabbā .

Ekatte pana adhippete dhammato aggahetvā santānatova gahetabbaṃ , nānatte adhippete santānavasena aggahetvā dhammatova gahetabbanti adhippāyo .

Tenāhu porāṇā –

‘‘ DiṭṭhasantānabandhasmiṃM2.101 , ekaññattavicāraṇe ;

Sabhāguppattiyekatta-maññattaṃ khaṇabhedato ’’ ti .

EtthaV2.75 ca ekantaṃ ekatāpaṭisedhena ‘‘ sayaṃkataṃ sukhadukkhan ’’ ti imaṃ diṭṭhiṃ nivāreti , ekantaṃ nānatāpaṭisedhena ‘‘ paraṃkataṃ sukhadukkhan ’’ ti .

607-9.

Nanu na sundaraṃ , nanu siyāti vā sambandho .

Asaṅkantipātubhāveti saṅkantipātubhāvarahite , asaṅkantivasena vā pātubhāve , asaṅkamitvāva pātubhāveti attho .

Khandhābhisambhavāti abhisambhūtakkhandhā , atha vā abhisambhavati kammaṃ etesūti abhisambhavā , khandhā , evaṃ abhisambhavā kammādhiṭṭhānabhūtā khandhāti attho .

Idha niruddhattāti phalādhiṭṭhānabhūtaṃ paralokaṃ agantvā idheva niruddhattā .

Paratthāgamatoti paralokaṃ agamanato .

Tassāti kammassa .

Aññassāti yena taṃ kammaṃ kataṃ , tato aññassa .

Aññatoti yaṃ taṃ kammaṃ nibbattaṃ , tato aññato .

Etaṃ vidhānan ti idhalokato paralokaṃ gantvā natthi , tattha ‘‘ aññeva khandhā nibbattantī ’’ ti idaṃ sabbaṃ yathāvuttavidhānaṃ .

611-4.

‘‘ Santāne … pe … sādhako ’’ ti saṅkhepato vuttamatthaṃ pakāsetuṃ ‘‘ ekasmiṃ panā ’’ tiādi vuttaṃ .

Ekasmiṃ santāneti yasmiṃ dhammapuñje kammaṃ nibbattaṃ , tasseva santāneti attho .

Aññassātipi vā … pe … hoti .

Tattha ekantaṃ ekattanānattānaṃ paṭisiddhattāti adhippāyo .

Etassatthassāti hetuphalānaṃ atthato aññattepi teneva hetuphalabhāvena sambandhattā taṃ phalaṃ aññassa , aññatoti vā na vattabbanti etassa atthassa .

Bījānan ti ambamātuluṅgabījānaṃ .

Abhisaṅkhāroti madhuādiparibhāvanaṃ .

MadhuādinātiM2.102 madhucatumadhuraalattakarasādinā .

Tassāti tassa paribhāvitabījassa .

Paṭhamaṃ laddhapaccayoti madhurabhāvūpagamanato paṭhamameva laddhapaccayo .

Kālantareti phalakāle .

Evaṃ ñeyyamidampi cāti yathā etaṃ , evaṃ idampi ñātabbaṃ .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā hi ambabījādīsu madhunā , catumadhurena vā yojetvā ropitesu phalaraso madhuro hoti , mātuluṅgabīje ca alattakarasena rajitvā ropite ambilabhaṇḍo ratto hoti , na ca taṃ bījaṃ abhisaṅkharaṇaṃ vā phalaṭṭhānaṃ pāpuṇāti , evaṃ santepi kālantare phalaviseso na aññabījasantāne hoti , na ca aññasmiṃ bīje abhisaṅkhārapaccayato hoti , evameva ye idha loke nibbattakkhandhā , tesu nipphannaṃ kammaṃ vā paralokaṃ na gacchanti .

Evampi kālantare vipākakkhandhā aññasmiṃ santāne na nibbattanti , na ca aññakammapaccayato hontīti .

EtthaV2.76 hi abhisaṅkhataṃ bījaṃ viya kammaṃ vā satto , abhisaṅkhāro viya kammaṃ , bījassa aṅkurādippabandho viya sattassa paṭisandhiviññāṇādippabandho .

Tatthuppannassa madhurarasassa ambilabhaṇḍe rattassa ca tasseva bījassa tato eva ca abhisaṅkhārato bhāvo viya kammakārakasseva sattassa tato eva ca abhisaṅkharaṇato bhāvo veditabbo .

615. Bālakāle … pe … phaladāyināti bālasarīre kataṃ vijjāpariyāpuṇanaṃ , sippasikkhanaṃ , osadhūpayogo ca na vuḍḍhasarīraṃ gacchati , atha ca tannimittaṃ vijjāpāṭavaṃ , sippajānanaṃ , anāmayatādi ca vuḍḍhasarīre honti , na ca tāni aññassa honti taṃsantatipariyāpanne eva sadise uppajjanato .

Na ca yathā payuttena vijjāpariyāpuṇanādinā vinā tāni aññato honti tadabhāve abhāvato , evaṃ idhāpi santāne yaṃ phalaṃ , etaṃ nāññassa , na ca aññatotiM2.103 yojetabbaṃ .

Etena ca saṅkhārābhāve phalābhāvameva dasseti , na aññapaccayanivāraṇaṃ karoti .

616-8.

Evaṃ santepīti asaṅkantipātubhāve .

Tattha ca yathāvuttadosapariharaṇe sati siddhepīti attho .

Vijjamānan ti padīpassa vaṭṭikāsneho viya vijjamānaṃ aniruddhanti attho .

Avijjamānan ti vaṭṭadukkhābhāvassa arahato cuticittaṃ viya avijjamānaṃ niruddhanti attho .

Tappavattikkhaṇeti kammassa pavattamānakkhaṇeyeva .

Tenāha ‘‘ saddhimeva ca hetunā ’’ ti .

Avijjamānan ti pavattikkhaṇato pubbe vijjamānataṃ asampattaṃ .

Niruddhan ti khaṇattayaṃ patvā niruddhaṃ .

Tenāha –

‘‘ Pavattikkhaṇato pubbe , pacchā niccaphalaṃ siyā ’’ ti .

Pubbeti kammāyūhanato pubbe .

Avijjamānatāsāmaññena hetaṃ vuttaṃ .

Pacchāti vipākappavattito pacchā ca .

619-20.

Kaṭattāpaccayoti kaṭattā eva paccayo , na vijjamānatāya avijjamānatāya vāti attho .

Tenāha ‘‘ kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hotī ’’ tiādi ( dha . sa .431).

Yadi evaṃ arahatāV2.77 katakammampi kaṭattāpaccayo siyāti ?

Nayidamevaṃ .

Yathā hi acchinnamūlasmiṃ rukkhe pupphitaṃ bījasamatthampi kusumaṃ mūle chinnamatte phaladāyakaṃ na hoti , evaṃ arahatopi kilesamūlassa abbocchinnakāle santāne pavattampi kammaṃ kilesamūlacchinnamatteyeva phaladāne asamatthabhāvaṃ āpannanti .

Tenāhu porāṇā –

‘‘ BālajanajjhāruḷhoM2.104 ,

Jātiratho kammakilesacakkoyaṃ ;

Kilesacakkavidhamano ,

Na yāti kammekacakkepī ’’ ti .

Kaṭattā ce paccayo , niccaphaladāyako vibandhoti āha ‘‘ pāṭibhogādikan ’’ tiādi .

Pāṭibhogādikan ti mūlabhāvūpagamanādikaṃ .

Ādi -ggahaṇena ‘‘ pacchā mūlaṃ dassāmī ’’ ti bhaṇḍaggahaṇaṃ , iṇaggahaṇañca saṅgaṇhāti .

Ayaṃ panettha adhippāyo – pāṭibhogakiriyādīnaṃ vijjamānatā , avijjamānatā vā niyyātane , paṭibhaṇḍadāne , iṇadāne ca paccayo na hoti , atha kho karaṇamattaṃ , na ca taṃ niyyātanādīnaṃ niccameva paccayo hoti niyyātanādimhi kate paccayattābhāvato , evameva vipākuppādanepi kammassa vijjamānatā , avijjamānatā vā paccayo na hoti , atha kho karaṇamattameva , karaṇamatte ca sati vipakkavipākānaṃ paccayo na hotīti .

621. Paramassa uttamassa atthassa pakāsanato paramatthappakāsano .

Pītibuddhivivaḍḍhanoti pītiyā , ñāṇassa ca , pītisahagatassa vā ñāṇassa vivaḍḍhano .

Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma

Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya

Puññavipākapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Abhidhammāvatāra-abhinavaṭīkā

Abhidhammāvatāra-abhinavaṭīkā