Cetasikaniddesavaṇṇanā

67. EttāvatāV1.225 ca cittaṃ cetasikaṃ rūpaṃ nibbānanti evaṃ uddiṭṭhesu catūsu dhammesu cittaṃ tāva jātibhūmisampayogappavattākārādivasena vibhāgena niddisitvā idāni tadanantaraṃ uddiṭṭheM1.282 cetasikadhamme niddisituṃ ‘‘ cittānantaramuddiṭṭhā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Vibhājanan ti jātibhūmiādivasena vibhāgaṃ , tesu tesu cittesu yathārahaṃ sampayogavasena visuṃ visuṃ bhājanañca .

Katame pana cetasikā , yesaṃ vibhājanaṃ vuccatīti te saha nibbacanena sarūpato dassetuṃ ‘‘ tattha cittasampayuttā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha ‘‘ cittasampayuttā ’’ ti idaṃ cetasikalakkhaṇadassanaṃ .

Tena ye cittena saha sampayogalakkhaṇena yuttā , teyeva cetasikāti dasseti .

Kiṃ pana taṃ sampayogalakkhaṇanti ?

Ekuppādaekanirodhaekavatthukaekārammaṇasaṅkhātā pakārā .

Samaṃ pakārehi yuttāti hi sampayuttā .

Tattha yadi ekuppādatāmatteneva ca sampayuttatā adhippetā , sahuppattikānaṃ rūpārūpadhammānaṃ aññamaññasampayuttatā āpajjeyyāti ekanirodha -ggahaṇaṃ .

Evampi avinibbhogarūpānaṃ aññamaññasampayuttatā āpajjeyyāti ekavatthuka -ggahaṇaṃ .

Evampi ‘‘ avinibbhogarūpesu ekaṃ mahābhūtaṃ sesamahābhūtopādārūpānaṃ nissayapaccayo hotīti tasmā tāni ekavatthukānīti , cakkhādīnaṃ nissayabhūtāni vā bhūtāni ekaṃ vatthu etesu nissitanti ekavatthukānī ’’ ti kappentassa tesaṃ sampayuttatāpatti siyāti tannivāraṇatthaṃ ekārammaṇa -ggahaṇaṃ .

Paṭilomato vā ‘‘ ekārammaṇā ’’ ti vutte ekavīthiyaṃ pañcaviññāṇasampaṭicchanādīnaṃ , nānāvīthiyaṃ parasantāne ca ekasmiṃ ārammaṇe uppajjamānānaṃ bhinnavatthukānaṃ sampayuttatā āpajjeyyāti ekavatthuka -ggahaṇaṃ .

Evampi maraṇāsannavīthiyaṃ sampaṭicchanasantīraṇādīnaṃ sampayuttatā āpajjeyyāti ekanirodha -ggahaṇaṃ .

Kiṃ pana nānuppādāpi evaṃ tividhalakkhaṇā hontiV1.226 , atha ekuppādā evāti vicāraṇāya ekuppādāM1.283 eva evaṃ tividhalakkhaṇā hontīti dassanatthaṃ ‘‘ ekuppādā ’’ ti vuttaṃ .

Iti imehi catūhi sampayogalakkhaṇehi ye cittasampayuttā , te cetasikā nāmāti evaṃ cetasikalakkhaṇaṃ ṭhapitaṃ hoti .

Kathaṃ panete cetasikā nāmāti āha ‘‘ citte bhavā ’’ ti .

‘‘ Cetasi bhavā cetasikā ’’ ti vattabbe citta-saddassapi ceto-saddena saha samānatthatāya atthamattaṃ dassetuṃ ‘‘ citte bhavā cetasikā ’’ ti vuttaṃ .

Niyatāti niyatuppattikā , karuṇāmuditādayo viya kadāci anuppajjitvā yadā yadā taṃ cittaṃ uppajjati , tadā tadāva tena avinibhuttā hutvā jāyamānāti attho .

Sarūpena āgatāti chandādayo viya ‘‘ ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ’’ ti evaṃ yevāpanakavasena anāgantvā ‘‘ phasso hoti , vedanā hotī ’’ tiādinā ( dha . sa .1) sarūpeneva pāḷiyaṃ āgatā .

Yevāpanāti evaṃ desanā etesanti yevāpanakā .

Ekūnatiṃsa dhammāti kiccabhedaṃ anāmasitvā kevalaṃ asambhinnadhammavaseneva ekenūnā tiṃsa dhammā .

Pāḷiyaṃ pana cittena saha tiṃsa dhamme gahetvā tesaṃ kiccabhedato gahaṇena chappaññāsa dhammā vuttā .

Seyyathidan ti sarūpapucchā .

Phasso … pe … cittujukatāti yathāpucchitānaṃ sarūpadassanaṃ .

Iti -saddo parisamāpane , nidassane vā .

Puna tettiṃsa hontīti sambandho .

Tettiṃsa hontīti teyeva ekūnatiṃsa dhammāti adhippāyo .

‘‘ Kadāci uppajjantī ’’ ti vuttaṃ , taṃ kathaṃ daṭṭhabbanti āha ‘‘ imesū ’’ tiādi .

Karuṇāmuditāvasenāti paṭhamasamannāhārato paṭṭhāya gotrabhupariyosānappavattitakaruṇāmuditāparikammavasena .

Karuṇāpubbabhāgoti karuṇāyaM1.284 pubbabhāgo , parikammappanāvasena pavattakaruṇābhāvanāya appanākoṭṭhāsato purimakoṭṭhāso , paṭhamasamannāhārato paṭṭhāya gotrabhupariyosānappavattaparikammakoṭṭhāso hutvāti attho .

Evaṃ ‘‘ muditāpubbabhāgo ’’ ti etthāpi .

Bhāga-saddassa drabyavuttitāya tappurisassa ca uttarapadatthappadhānatāya ‘‘ karuṇāpubbabhāgo ’’ tiādinā pulliṅgena vuttaṃ .

Eta-saddassa pana guṇavuttitāya guṇavisesavati vattamāno tassa liṅgavasena pariṇamatīti karuṇāmuditāpekkhāya ‘‘ etā ’’ ti itthiliṅgavasena vuttanti .

Na panekato uppajjanti , kiñcarahi visuṃ visuṃyevāti attho .

Teneva hi ‘‘ karuṇāpubbabhāgo vā muditāpubbabhāgo vā ’’ ti vikappo vuttoti .

Kasmā panetā dve ekato nuppajjantīti ?

Bhinnārammaṇattā .

Karuṇā hi dukkhitasatte ārabbha tesaṃ dukkhāpanayanakāmatāvasena pavattati , muditāV1.227 sukhitasatte ārabbha tesaṃ sukhānumodanavasena , tasmā ubhinnampi bhinnavisayattā na ekasmiṃ citte uppatti sambhavatīti .

Micchākammantādīhīti ādi -saddena micchāvācāmicchājīvānaṃ gahaṇaṃ .

Sammākammantādīni paripūrentīti sammākammantasammāvācāsammāājīvāni paripūrenti .

Ko viratīti tīsu ekā virati uppajjati , sammākammantaṃ pūrentī paṭhamā , sammāvācaṃ pūrentī dutiyā , sammāājīvaṃ pūrentī tatiyā virati uppajjatīti attho .

Karuṇāmuditāhi saha na uppajjanti tāsaṃ paññattārammaṇattā , viratiyā ca ekantaparittārammaṇattā .

Aññamaññena ca na uppajjanti aññamaññassapi bhinnavisayattā .

Micchākammantādīnañhi ārammaṇāneva yathākkamaṃ sammākammantādīnaṃ ārammaṇāni tato viratibhāvato .

Etesūti imesu pañcasu .

68. ViratīnampiM1.285 saṅgahaṇatthaṃ ‘‘ karuṇāmuditādīsū ’’ ti vattabbe gāthābandhasukhatthaṃ ādi-saddalopavasena ‘‘ karuṇāmuditāsū ’’ ti vuttaṃ .

Evañca katvā vuttaṃ ‘‘ ekenā ’’ ti , itarathā ‘‘ ekāyā ’’ ti vattabbanti .

69-71.

Kiṃ panettha kāraṇaṃ , catūsu brahmavihāresu dve idha niddiṭṭhā , na itarāti codento āha ‘‘ kasmā panā ’’ tiādi .

Upekkhā ca na uddhaṭāti sambandho .

Navahi lokuttaradhammehi janaṃ rañjetīti dhammarājā .

Diṭṭhadhammikasamparāyikatthehi sadevakaṃ lokaṃ anusāsatīti satthā .

Abyāpādena mettā gahitā tasseva hitākārappavattikāle mettābhāvūpagamanato .

Teneva hesa ‘‘ mettā mettāyanā ’’ tiādinā niddiṭṭho .

Tatramajjhattatāya upekkhā gahitā tāyeva sattesu majjhattākārappavattāya upekkhābrahmavihārabhāvato .

Ādiccena saha samānagottatāya , ariyasāvakabhāvena vā tassa bhagavato puttatāya ādicco bandhu imassa , ādiccassa vā bandhūti ādiccabandhu .

72. Rāsin ti phassapañcakādisattarasarāsiṃ .

Paṭhamamahācittuppādavasena hi –

‘‘ Phasso hoti , vedanā hoti , saññā hoti , cetanā hoti , cittaṃ hoti , vitakko hoti , vicāro hoti , pīti hoti , sukhaṃ hoti , cittassekaggatā hoti , saddhindriyaṃ hoti , vīriyindriyaṃ hoti , satindriyaṃ hoti , samādhindriyaṃ hoti , paññindriyaṃV1.228 hoti , manindriyaṃ hoti , somanassindriyaṃ hoti , jīvitindriyaṃ hoti , sammādiṭṭhi hoti , sammāsaṅkappo hoti , sammāvāyāmo hoti , sammāsati hoti , sammāsamādhi hoti , saddhābalaṃ hoti , vīriyabalaṃ hoti , satibalaṃ hotiM1.286 , samādhibalaṃ hoti , paññābalaṃ hoti , hiribalaṃ hoti , ottappabalaṃ hoti , alobho hoti , adoso hoti , amoho hoti , anabhijjhā hoti , abyāpādo hoti , sammādiṭṭhi hoti , hirī hoti , ottappaṃ hoti , kāyapassaddhi hoti , cittapassaddhi hoti , kāyalahutā hoti , cittalahutā hoti , kāyamudutā hoti , cittamudutā hoti , kāyakammaññatā hoti , cittakammaññatā hoti , kāyapāguññatā hoti , cittapāguññatā hoti , kāyujukatā hoti , cittujukatā hoti , sati hoti , sampajaññaṃ hoti , samatho hoti , vipassanā hoti , paggāho hoti , avikkhepo hotī ’’ ti ( dha . sa .1)–

Evaṃ dhammuddhāraṃ karontena bhagavatā phassādayo tiṃsa dhamme chappaññāsa katvā phassapañcakarāsi jhānapañcakarāsi indriyaṭṭhakarāsi maggapañcakarāsi balasattakarāsi hetuttikarāsi kammapathatikarāsi lokapāladukarāsi chayugaḷadukarāsi upakāradukarāsi yuganandhadukarāsi vīriyasamathadukarāsīti sattarasannaṃ rāsīnaṃ vasena vibhāgo kato .

Kathaṃ ?

Etesupi cittaṃ tāva phassapañcakaṃ patvā ‘‘ cittaṃ hotī ’’ ti vuttaṃ , indriyāni patvā ‘‘ manindriyan ’’ ti .

Vitakko jhānaṅgāni patvā ‘‘ vitakko hotī ’’ ti vutto , maggaṅgāni patvā ‘‘ sammāsaṅkappo ’’ ti .

Saddhā indriyāni patvā ‘‘ saddhindriyaṃ hotī ’’ ti vuttā , balāni patvā ‘‘ saddhābalan ’’ ti .

Hirī balāni patvā ‘‘ hiribalaṃ hotī ’’ ti vuttā , lokapāladukaṃ patvā ‘‘ hirī ’’ ti .

Ottappepi eseva nayo .

Alobho mūlaṃ patvā ‘‘ alobho hotī ’’ ti vutto , kammapathaṃ patvā ‘‘ anabhijjhā ’’ ti .

Adoso mūlaṃ patvāM1.287 ‘‘ adoso hotī ’’ ti vutto , kammapathaṃ patvā ‘‘ abyāpādo ’’ ti .

Ime satta dvīsu ṭhānesu vibhattā .

Vedanā pana phassapañcakaṃ patvā ‘‘ vedanā hotī ’’ ti vuttā , jhānaṅgāni patvā ‘‘ sukhan ’’ ti , indriyāni patvā ‘‘ somanassindriyan ’’ ti .

Evamayaṃ eko dhammo tīsu ṭhānesu vibhatto .

Vīriyaṃ pana indriyāni patvā ‘‘ vīriyindriyaṃ hotī ’’ ti vuttaṃ , maggaṅgāni patvā ‘‘ sammāvāyāmo ’’ ti , balāni patvā ‘‘ vīriyabalan ’’ ti , vīriyasamathaṃ patvā ‘‘ paggāho ’’ ti .

Satipi indriyāni patvā ‘‘ satindriyaṃ hotī ’’ ti vuttā , maggaṅgāni patvā ‘‘ sammāsatī ’’ ti , balāni patvā ‘‘ satibalan ’’ ti , upakāradukaṃ patvā ‘‘ sati hotī ’’ tiV1.229 .

Evaṃ ime dve dhammā catūsu ṭhānesu vibhattā .

Samādhi pana jhānaṅgāni patvā ‘‘ cittassekaggatā hotī ’’ ti vutto , indriyāni patvā ‘‘ samādhindriyan ’’ ti , maggaṅgāni patvā ‘‘ sammāsamādhī ’’ ti , balāni patvā ‘‘ samādhibalan ’’ ti , yuganandhadukaṃ patvā ‘‘ samatho ’’ ti , vīriyasamathaṃ patvā ‘‘ avikkhepo hotī ’’ ti .

Evamayaṃ eko dhammo chasu ṭhānesu vibhatto .

Paññā pana indriyāni patvā ‘‘ paññindriyaṃ hotī ’’ ti vuttā , maggaṅgāni patvā ‘‘ sammādiṭṭhī ’’ ti , balāni patvā ‘‘ paññābalan ’’ ti , mūlāni patvā ‘‘ amoho ’’ ti , kammapathaṃ patvā ‘‘ sammādiṭṭhī ’’ ti , upakāradukaṃ patvā ‘‘ sampajaññan ’’ ti , yuganandhadukaṃ patvā ‘‘ vipassanā ’’ ti .

Evamayaṃ eko dhammo sattasu ṭhānesu vibhattoti evamete dvādasa dhammā indriyāditaṃtaṃkiccavantatāya dviṭṭhānikādibhedena sattarasasu rāsīsu vibhattā .

Itare aṭṭhārasa kiccavasena bhedābhāvato ekaṭṭhānikāyevāti imesu sattarasasu rāsīsu yevāpanakadhammā ekarāsimpi na bhajanti taṃtaṃkiccabhāvatoti katvā vuttaṃ ‘‘ rāsiṃ bhajanti nā ’’ ti .

Nanu cete kiñcāpi sesarāsayo na bhajanti tesaṃ sadisakiccasaṅgahavasena ṭhitattā .

Phassapañcakarāsi pana khandhasaṅgahavasenevaM1.288 ṭhapitoti cetanāya viya nesaṃ saṅkhārakkhandhasaṅgahato tattha samavarodho yuttoti ?

Taṃ na , khandhasaṅgahavasena ṭhapitopi hi phassapañcakarāsi sabbacittasādhāraṇadhamme saṅgahetvā ṭhapitoti chandādīnaṃ tiṇṇaṃ pakiṇṇakavasena uppajjamānānaṃ sabbacittasādhāraṇatāya abhāvato , manasikārassa ca satipi sabbacittasādhāraṇatte nippariyāyato saṅkhārakkhandhasaṅgahābhāvato na etesaṃ phassapañcakarāsibhajanampi yuttanti .

Kasmā pana manasikārassa nippariyāyato saṅkhārakkhandhasaṅgahābhāvoti ?

Vuccate – ṭhapetvā cetanaṃ sesadhammānaṃ sakasakakiccesupi parādhīnabhāvena pavattanato abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ nippariyāyato na labbhati .

Yadi labheyya , cittekaggatājīvitindriyānaṃ sabbacittasādhāraṇattā vedanāviññāṇāni viya tāni phassapañcake vattabbāni siyuṃ , na panevaṃ vuttā , tasmā ṭhapetvā cetanaṃ sesadhammānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ nippariyāyato na labbhatīti na tesaṃ nippariyāyato khandhasaṅgaho labbhati .

Cetanāyayeva pana sakiccaparakiccasādhanavasena pavattanato nippariyāyato abhisaṅkharaṇalakkhaṇassa atthitāya khandhasaṅgaho labbhatīti .

Yadi evaṃ kathaṃ phasso phassapañcake vuttoti ?

‘‘ Phassapaccayā vedanā ( vibha .225), phuṭṭho vedeti , phuṭṭho sañjānātī ’’ tiādivacanato ( saṃ . ni .4.93) vedanā saññā cetanā viññāṇanti imesaṃ arūpakkhandhānaṃ uddesaṭṭhāne ṭhatvā tesaṃ paccayassapi uddisitukāmatāya phasso tattha vuttoV1.230 .

Dubbalāti sakavisayepi parāyattabhāveneva pavattanato dubbalā .

Adhimokkho hi samādhissa paribyattabhāve paribyattabhāvato samādhāyattavutti , manasikāropi cetanāya paribyattabhāvato cetanāyattavuttīti parāyattāva te honti .

73. ManasīM1.289 ca kāroti manasikāro ca .

Manasikārasaddassa hi atthamattasandassanavasena gāthābandhasukhatthaṃ asamāsaniddeso , dīghakaraṇaṃ , majjhe ca ca-saddavacananti .

Tena munivarenāti sambandho .

74-80.

Paṭhamābhinipātattāti ārammaṇe phusanavasena paṭhamameva abhinipatanato .

Sabbepi cetasikā cittāyattā cittakiriyabhāvena vuccantīti ‘‘ cittassā ’’ ti vuttaṃ .

Kirāti arucisūcanaṃ .

Evaṃ mahāsaṃghikamataṃ dassetvā idāni tameva vitthāretuṃ ‘‘ phusitvā panā ’’ tiādi vuttaṃ .

Mahāsaṃghikā hi ‘‘ paṭhamaṃ phasso ārammaṇaṃ phusati , atha tena phuṭṭhaṃ dutiyaṃ vedanā vediyati , evaṃ etehi phuṭṭhaveditaṃ tatiyaṃ saññā sañjānāti , tehi pana phuṭṭhaveditasaññāte catutthaṃ cetanāya sampayuttadhamme abhisandahatī ’’ tiādinā vadanti .

Balavapaccayattāti yathā pāsādaṃ patvā thambhā sesadabbasambhārānaṃ balavapaccayā , evamesa yasmā sesasampayuttānaṃ balavapaccayo , tasmāti attho .

Tasmāti hetunigamanaṃ .

Saheva cāti ca -saddo aṭṭhānappayutto , so ‘‘ cittajānan ’’ ti imassa anantaraṃ daṭṭhabbo .

Kasmā ?

Cittānaṃ , cittajānañca ekuppādādibhāvena saheva pavattitoti evamettha padasambandho veditabbo .

Idan ti idaṃ yathāvuttavidhānaṃ , evaṃ ‘‘ paṭhamābhinipātattā ’’ ti kāraṇaṃ pariharitvā idāni ‘‘ balavapaccayattā ’’ ti idaṃ pariharanto āha ‘‘ balava … pe … dissatī ’’ ti .

Ca -saddo avadhāraṇe , neva dissatīti attho .

Sesadhammānampi hi sahajātapaccayabhāvassa sādhāraṇattā tasseva balavapaccayabhāve na kiñci kāraṇaṃ dissatīti .

Yadi sabbamidamakāraṇaṃ , kathañcarahi phasso paṭhamaṃ vuttoti āha ‘‘ desanākkamato ’’ tiādi .

‘‘ Vedanā hoti , phassoM1.290 hoti , saññā hoti , phasso hoti , cetanā hoti , phasso hoti , cittaṃ hoti , phasso hoti , vedanā hoti , saññā hoti , cetanā hoti , vitakko hotī ’’ tiādīhi āharitumpi vaṭṭeyya , desanāvārena pana phassova paṭhamaṃ vuttoti veditabbo .

Yathā cettha , evaṃ sesadhammesupi pubbāparakkamoV1.231 nāma na pariyesitabbo .

Vacanatthalakkhaṇādīhīti vacanatthato ca lakkhaṇādito ca .

Phusatīti kattuniddeso .

Tattha kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva , phusanti etena vāti phasso .

Sampayuttadhammā hi ārammaṇe pavattamānā taṃ phusanalakkhaṇena phassena phusantā viya honti , ārammaṇaphusanamattaṃ vā phassotipi sādhanattayampi yujjateva .

Phusanaṃ lakkhaṇametassāti phusanalakkhaṇo , vedanāya paccayabhāvaṭṭhena ārammaṇaphusanalakkhaṇoti attho .

Saṃghaṭṭanarasoti manodvāre cittārammaṇānaṃ saṃghaṭṭanato saṃghaṭṭanakicco .

Ayañhi ārammaṇe anallīyamānopi rūpaṃ viya cakkhuṃ , saddo viya ca sotaṃ cittamārammaṇañca ghaṭṭeti .

Pañcadvāresu vā vatthārammaṇasaṃghaṭṭanena sampajjatīti saṃghaṭṭanasampattiko phasso ‘‘ saṃghaṭṭanaraso ’’ ti vutto .

Yathā ‘‘ dve pāṇī vajjeyyun ’’ tiādīsu pāṇimhi ghaṭṭanaṃ tabbisesabhūtā rūpadhammā , evaṃ cittassa ārammaṇe saṃghaṭṭanaṃ tabbisesabhūto eko cetasikadhammo daṭṭhabbo .

Tiṇṇaṃ sannipātasaṅkhātassa attano kāraṇassa vasena paveditattā sannipātapaccupaṭṭhāno .

‘‘ Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ , tiṇṇaṃ saṅgati phasso ’’ ti ( ma . ni .1.204,400;3.421,425; saṃ . ni 2.4.60; kathā .465) hi vacanato cakkhurūpaviññāṇādīnaṃ tiṇṇaṃ sannipātavasena gahetabbatāya upaṭṭhānato sannipātasaṅkhātassa kāraṇassa vasena upaṭṭhānamassāti upaṭṭhānaṭṭhena paccupaṭṭhānena sannipātapaccupaṭṭhānatāM1.291 vuttā .

‘‘ Phassapaccayā vedanā ’’ ti ( vibha .225) vacanato vedanā phalamassāti vedanāpaccupaṭṭhāno .

Tajjasamannāhārena ceva indriyena ca parikkhate visaye anantarāyeneva uppajjanato āpāthagatavisayapadaṭṭhāno .

Ayañhi tassa phassassa kāraṇabhūto tadanurūpabhūto samannāhāroti tajjasamannāhārasaṅkhātena āvajjanena ceva cakkhādiindriyena ca yathākkamaṃ ārammaṇakaraṇatadabhimukhabhāvavasena parikkhate abhisaṅkhāte āpāthagateyeva visaye ekantena uppajjanato āpāthagato visayo padaṭṭhānaṃ āsannakāraṇaṃ imassāti āpāthagatavisayapadaṭṭhāno .

Nanu cāyaṃ dhammo cetasiko , svāyaṃ arūpadhammo samāno kathaṃ phusanalakkhaṇo hotīti antolīnacodanaṃ manasi katvā tassā sodhanatthaṃ ‘‘ arūpadhammopi samāno ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha ‘‘ phusanākāreneva pavattatī ’’ ti iminā arūpassāpi sato tassa dhammassa ayaṃ sabhāvoti dasseti .

Sā ca tassa phusanākārappavatti ambilaṃ ambapakkādiṃ khādantaṃ passantassa parassa kheḷuppattiparaṃV1.232 bādhiyamānaṃ disvā dayālukassa sarīrakampanaṃ , rukkhasākhagge duṭṭhitaṃ purisaṃ disvā bhūmiyaṃ ṭhitassa purisassa jaṅghacalanaṃ , pisācādibhāyitabbaṃ disvā ūrupatthambhoti evamādi viya daṭṭhabbā .

Soti so yathāvuttalakkhaṇādiko phasso .

Sundaran ti sukhavedanāsampayuttattā pasatthaṃ .

Manoti viññāṇaṃ .

Sumanassa bhāvoti sumanasaṅkhātassa viññāṇassa bhāvo .

Yvāyaṃ saddappavattinibandhano attho , so somanassaṃ .

Somanassavedanāsampayuttattā hi sumana-saddo tasmiṃ viññāṇe pavattati .

Vedena anubhavanākārenaM1.292 ayitaṃ pavattaṃ vedayitaṃ , taṃ lakkhaṇamassāti vedayitalakkhaṇā .

Iṭṭhassa iṭṭhākāratova anubhavanaṃ kiccamassāti iṭṭhākārānubhavanarasā .

Sā hi sabhāvato iṭṭhamārammaṇaṃ iṭṭhavasena , itarañca iṭṭhākāreneva anubhavati , tattha iṭṭhākārānubhavanaṃ kusalākusalacittasampayuttavedanāya labbhati tassā aniṭṭhassapi kappanāvasena iṭṭhākārena gahaṇato , sabhāvato pana iṭṭhānubhavanaṃ abyākatacittasampayuttāyapi labbhati tassā vipallāsaggāhābhāvato .

‘‘ Rājā viya subhojanarasan ’’ ti iminā imaṃ dīpeti – phassassa phusanamattameva hoti , saññāya sañjānanamattameva , cetanāya sañcetanāmattameva , viññāṇassa vijānanamattameva , ekaṃsato pana issaravatāya sāmibhāvena vedanāva ārammaṇarasaṃ anubhavati , rājā viya sūdakārena sampāditasubhojanarasanti .

Assādīyatīti assādo , sukhavedanā .

Tenāha bhagavā –

‘‘ yaṃ , bhikkhave , pañcupādānakkhandhe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ , ayaṃ vuccati , bhikkhave , pañcupādānakkhandhesu assādo ’’ ti .

Cetosannissitattā cetasi bhavo assādoti cetasikaassādo , tathā paccupaṭṭhātīti cetasikaassādapaccupaṭṭhānā .

Passaddhakāyo sukhaṃ vediyatīti āha ‘‘ passaddhipadaṭṭhānā ’’ ti .

Idaṃ pana nirāmisasomanassavasena veditabbaṃ .

Nīlādibhedassa ārammaṇassa sañjānanaṃ tameva saññaṃ katvā jānanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti sañjānanalakkhaṇā .

Paccābhiññāṇakaraṇarasāti pati abhiññāyati etenāti paccābhiññāṇaṃ , tadevetanti puna paccābhiññāṇanimittaṃ saṇṭhānādiko ākāro , tassa karaṇaraso kiccamassāti paccābhiññāṇakaraṇarasā .

Sā hi uppajjamānā pacchā sañjānanassa kāraṇabhūtaṃ saṇṭhānādikaṃ ākāraṃ gahetvāM1.293 uppajjatīti .

Idañca nimittakārikāya nimittena sañjānantiyā ca sabbāya samānasaññāya yojetabbaṃ .

Nimittena sañjānantīpi hi puna aparāya saññāya ca sañjānanassa nimittaṃ karotīti .

Tañca kusalākusalakiriyājavanasaññaṃ dhuraṃV1.233 katvā veditabbaṃ .

Taṃ panetaṃ abhiññāṇakaraṇaṃ kathaṃ daṭṭhabbanti āha ‘‘ vaḍḍhakissa abhiññāṇakaraṇamivā ’’ ti .

Yathā vaḍḍhakissa dārūsu ‘‘ idaṃ uddhaṃ , idaṃ adho ’’ ti evaṃ pacchā sañjānanapaccayabhūtassa saññāṇassa karaṇaṃ , evamassā puna sañjānanapaccayanimittakaraṇanti vuttaṃ hoti .

Hatthidassakaandho viya ‘‘ idameva saccan ’’ ti saññāya yathāgahitanimittavasena abhinivesakaraṇato yathā … pe … paccupaṭṭhānā .

Etena saññāya ākāraggahaṇaṃ katvā ṭhitassa diṭṭhiādīnaṃ uppajjanato akusalasaññāya anurūpavasena phalapaccupaṭṭhānaṃ dassitaṃ hoti .

Atha vā abhinivesakaraṇan ti ‘‘ idameva saccan ’’ ti saññābhinivesamattameva , tasmā upaparikkhābhāvena yathāgahitanimittavasena abhinivesākārena upaṭṭhānato ākārapaccupaṭṭhānaṃ vuttaṃ .

Tiṇapurisakesu migapotakānaṃ ‘‘ purisā ’’ ti uppannasaññā viya avikappasabhāvattā yathāupaṭṭhitavisayapadaṭṭhānā .

Ettha ca ñāṇavippayuttasaññāya ākāraggahaṇavasena uppajjanakāle cittaṃ abbohārikaṃ saññānugatikaṃ hoti .

Ñāṇasampayutte citte pana sasambhārapathaviyā anugatā sesadhātuyo viya saññācittañca abbohārikaṃ ñāṇānugatikaṃ hoti .

Abhisandahatīti pabandhati pavatteti ,‘‘ gaṇhatha gaṇhathā ’’ ti vadantī viya sampayuttadhamme ārammaṇe payojeti , sakasakakicce ca paṭṭhapetīti attho .

Cetayitalakkhaṇāti niddokkantassa pabuddhakkhaṇe sambhamappavatti viya cetaso ussāhatāvaM1.294 lakkhaṇā .

Atha vā ‘‘ abhisandahatī ’’ ti vuttattā payojanalakkhaṇātveva attho .

Āyūhanarasāti cetasikairiyanarasā , payogarasāti vuttaṃ hoti .

Kusalākusalakiriyājavanasampayuttāyayeva panetaṃ labbhati .

Saṃvidahanapaccupaṭṭhānāti ‘‘ tvaṃ idaṃ karohī ’’ ti vicārentī viya hotīti vicāraṇapaccupaṭṭhānā .

Etāya hi pavattamānāya sabbepi sampayuttadhammā yathā sakiccapasutā honti , teneva hesā sakiccaparakiccasādhikā vuttā .

Jeṭṭhasisso pare sajjhāyane uyyojento sayampi sajjhāyati .

Tasmiñhi sajjhāyituṃ āraddhe sesasissāpi sajjhāyanti .

Mahāvaḍḍhakismimpi vaḍḍhakikammaṃ kātuṃ āraddhe itarepi karonti yevāti āha ‘‘ jeṭṭhasissamahāvaḍḍhakiādayo viyā ’’ ti .

Ādi -saddena jeṭṭhantevāsikādīnaṃ gahaṇaṃ .

Yathāpaccayaṃ pavattamānānaṃ dhammānaṃ natthi kāci vasavattitāti vasavattibhāvanivāraṇatthaṃ ‘‘ vitakkanaṃ vitakko ’’ ti vuttaṃ .

Ūhanaṃ ārammaṇassa parikappanaṃ , tasmiṃ abhiniropananti vā vuttaṃ hoti .

Yasmā cittaṃ vitakkabalena ārammaṇaṃ abhiruḷhaṃ viya hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ ārammaṇeV1.234 cittassa abhiniropanalakkhaṇo ’’ ti .

Yathā hi koci gāmavāsī puriso rājavallabhaṃ , taṃsambandhinaṃ mittaṃ vā nissāya rājagehaṃ ārohati anupavisati , evaṃ vitakkaṃ nissāya cittaṃ ārammaṇaṃ ārohati .

Yadi evaṃ kathaṃ avitakkacittaṃ ārammaṇaṃ ārohati , na hi dvipañcaviññāṇadutiyajjhānādike vitakko upalabbhati , yassa balena taṃ ārammaṇaṃ ārohati , tasmā sabhāvato bhāvanābalena tattha anuppajjanako ?

Saccaṃ , tampi vitakkabalena ārohati .

Yathā hi so puriso paricayena tena vināpi nirāsaṅko rājagehaṃ pavisati , evaṃ paricayena vitakkena vināpi avitakkacittaṃM1.295 ārammaṇaṃ ārohati .

Paricayoti cettha santāne abhiṇhaṃ pavattacittabhāvanāsaṅkhāto paricayo .

Vitakkassa hi santāne abhiṇhaṃ pavattassa vasena cittassa ārammaṇābhirohanaṃ ciraparicitaṃ , tena taṃ cittaṃ kadāci vitakkena vināpi tattha vattateva .

Yathā taṃ ñāṇasahitaṃ hutvā sammasanavasena ciraparicitaṃ kadāci ñāṇarahitampi sammasanavasena pavattati , yathā vā kilesasahitaṃ hutvā pavattaṃ sabbaso kilesarahitampi paricayena kilesavāsanāvasena pavattati , evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ .

Atha vā dvipañcaviññāṇaṃ avitakkampi vatthārammaṇaghaṭṭanassa balavatāya , dutiyajjhānādīni ca heṭṭhimaheṭṭhimabhāvanāya balavatāya ārammaṇaṃ ārohatīti .

Ādito , abhimukhaṃ vā hananaṃ paharaṇamattaṃ āhananaṃ , parito , parivattetvā vā hananaṃ visesena paharaṇaṃ pariyāhananaṃ , taṃ kiccamassāti āhananapariyāhananaraso .

Tathā hi tena yogāvacaro ārammaṇaṃ vitakkāhataṃ vitakkapariyāhataṃ karotīti vuccati .

Ānayanaṃ cittassa ārammaṇe upanayanaṃ , ākaḍḍhanaṃ vā , tathā hutvā paccupaṭṭhānamassāti ānayanapaccupaṭṭhāno .

Tenāti tena vicārena karaṇabhūtena , hetubhūtena vā cittaṃ ārammaṇe vicarati anuvicarati , avicāracittassa pana avitakkacitte vuttānusārena pavatti veditabbā .

Vicaraṇaṃ anusañcaraṇaṃ anuparigamanaṃ .

Svāyaṃ viseso santānamhi labbhamāno javanasantāne pākaṭo hotīti daṭṭhabbo .

Esa nayo sesesupi .

Ārammaṇassa anumajjanaṃ anumasanaṃ parimajjanamassa lakkhaṇanti ārammaṇānumajjanalakkhaṇo .

Tathā hi vicāro parimajjanahattho viya , saṃsaraṇahattho viyāti vuccati .

Tatthāti ārammaṇe .

SahajātānaṃM1.296 anuyojanaṃ ārammaṇe anuvicaraṇasaṅkhātaanumajjanavasena veditabbaṃ .

Dhammānañhi sabhāvavinimuttā kāci kiriyā nāma natthi .

Tathāgahetabbākāro bodhaneyyajanānurodhena paramatthato ekasabhāvopi sabhāvadhammo pariyāyavacanehiV1.235 visayasamāropitarūpehi bahūhi pakārehi pakāsīyati .

Evañhi so suṭṭhu pakāsito hotīti .

Anupabandhapaccupaṭṭhānoti ārammaṇe cittassa avicchinnassa viya pavattipaccupaṭṭhāno .

Tathā hi so anusandhānatāti niddiṭṭho .

Ettha ca vicārato oḷārikaṭṭhena tasseva pubbaṅgamaṭṭhena paṭhamaghaṇṭābhiravo viya cetaso paṭhamābhinipāto vitakko , anuravo viya anusañcaraṇaṃ vicāro .

Yathā hi ghaṇṭābhighātajo paṭhamābhiravo anuravato oḷāriko , pubbaṅgamo ca hoti , evaṃ ārammaṇābhiropanaṭṭhena vitakko oḷāriko , pubbaṅgamo viya ca hoti .

Tato sukhumaṭṭhena anumajjanasabhāvena ca ghaṇṭānuravo viya anupabandho vicāro .

Vipphāravā cettha vitakko cittassa paṭhamuppattikāle cittassa paripphandanabhūto ākāse uppatitukāmassa sakuṇassa pakkhavikkhepo viya , padumābhimukhapāto viya ca gandhānubandhacetaso bhamarassa .

Santavutti vicāro cittassa nātiparipphandanabhāvo , ākāse uppatitassa sakuṇassa pakkhappasāraṇaṃ viya , padumassa uparibhāge paribbhamanaṃ viya ca padumābhimukhapatitassa bhamarassa .

Āgamaṭṭhakathāyaṃ pana vipariyāyena āgataṃ .

Tathā ca vuttaṃ dukanipātaṭṭhakathāyaṃ –

‘‘ Ākāse gacchato mahāsakuṇassa ubhohi pakkhehi vātaṃ gahetvā pakkhe sannisīdāpetvā gamanaṃ viya ārammaṇe cetaso abhiniropanabhāvena pavattoM1.297 vitakko , vātaggahaṇatthaṃ pakkhe phandāpayamānassa gamanaṃ viya anumajjanabhāvena pavatto vicāro ’’ ti .

Tampi anupabandhena pavattiyaṃ yujjati .

Tathā hi upacāre , appanāyaṃ vā santānena pavattiyaṃ vitakko niccalo hutvā ārammaṇaṃ anupavisitvā viya pavattati , na paṭhamābhinipāte viya pākaṭo hotīti .

Pinayatīti kāyacittaṃ appeti , vaḍḍheti vā .

Sampiyāyanalakkhaṇāti ārammaṇaṃ kallato gahaṇalakkhaṇā .

Pīṇanarasāti kāyacittānaṃ paribrūhanakiccā .

Pharaṇarasāti paṇītarūpehi kāyassa byāpanarasā , attanā sampayuttacittasamuṭṭhānehi rūpehi sakalarūpakāyabyāpanaṃV1.236 karotīti vuttaṃ hoti .

Na hi aññathā imissā pharaṇaṃ hoti , dhammānaṃ abyāpāratāya kesaggamattampi saṅkamanābhāvato .

Udaggabhāvo odagyaṃ .

Ekaṃ ārammaṇaṃ aggametassāti ekaggaṃ , cittaṃ , yena pana dhammena yogato taṃ ekaggaṃ nāma hoti , so ekaggabhāvo .

So pana cittasseva hoti , na yassa kassacīti āha ‘‘ cittassa ekaggabhāvo ’’ ti , nivāte dīpasikhāya ṭhiti viya cittassa ṭhitīti vuttaṃ hoti .

Visārassa byaggabhāvassa paṭipakkho sabhāvo avisāro , na visārābhāvamattaṃ , taṃ imassa lakkhaṇanti āha ‘‘ avisāralakkhaṇo ’’ ti .

Avikkhepo sampayuttadhammānaṃ avikkhittatā , avisārāvikkhepānaṃ samādhānabhāvato atthato visesābhāvepi samukhena , sampayuttamukhena ca ubhayaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Avūpasamalakkhaṇassa vikkhepassa paṭipakkhatāya cittassa upasamanākārena paccupaṭṭhātīti upasamapaccupaṭṭhāno .

Visesatoti yebhuyyena .

Sukhavirahitopi hi atthi samādhīti so yebhuyyena sukhapadaṭṭhāno hoti .

Atha vāM1.298 visesatoti atisayena .

‘‘ Sukhino cittaṃ samādhiyatī ’’ ti ( a . ni .11.11) vacanato hi sukhaṃ samādhissa visesakāraṇaṃ sukhavirahitassapi tadupanissayeneva samijjhanato .

Saddahanti etāyāti kammaphalādisaddahanakiriyāya pavattamānānaṃ dhammānaṃ tattha ādhipaccabhāvena saddhāya paccayataṃ dasseti .

Tassā hi dhammānaṃ tathā paccayabhāve sati taṃsamaṅgipuggalo ‘‘ saddahatī ’’ ti voharīyati .

Saddahanaṃ saddheyyavatthuno pattiyāyanaṃ , taṃ lakkhaṇametissāti saddahanalakkhaṇā .

Kālusiyamalaṃ vidhametvā sampayuttānaṃ , puggalasseva vā pasādaṃ anāvilabhāvakāraṇaṃ kiccametissāti pasādanarasā .

Yathā kathaṃ viyāti āha ‘‘ udakappasādakamaṇi viyā ’’ ti .

Akālusiyapaccupaṭṭhānāti anāvilabhāvapaccupaṭṭhānā .

Ratanattayaṃ kammaṃ kammaphalañca saddheyyavatthu , taṃ imissā āsannakāraṇanti saddheyyavatthupadaṭṭhānā .

Na hi saddhāya avatthubhūtesu titthiyādīsu sā uppajjati .

Sā panāyaṃ kusaladhammānaṃ ādāne hattho viya , sabbasampattisampadāne vittaṃ viya , amatakasiphalaphalane bījaṃ viya ca daṭṭhabbā .

‘‘ Saddhāhattho , mahānāma , ariyasāvako , saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ ( saṃ . ni .1.246; su . ni .184), saddhā bījaṃ tapo vuṭṭhī ’’ tiādivacanañhettha ( saṃ . ni .1.197; su . ni .77) sādhakaṃ .

Saranti 237 etāyāti saraṇakiriyāya pavattamānānaṃ dhammānaṃ tattha ādhipaccabhāvena satiyā paccayataṃ dasseti .

Tassā hi dhammānaṃ tathā paccayabhāve sati taṃsamaṅgipuggalo ‘‘ saratī ’’ ti voharīyati .

Udake alābu viya pilavitvā gantuṃ adatvā pāsāṇassa viya niccalassa ārammaṇassa ṭhapanaṃ asammuṭṭhatākaraṇaṃ apilāpanaṃ , taṃ lakkhaṇamassāti apilāpanalakkhaṇā .

Sā hi ārammaṇe daḷhaṃM1.299 patiṭṭhitattā esikā viya vuccati .

Sammosapaccanīkakiccaṃ asammosaraso , na sammosābhāvamattaṃ .

‘‘ Satārakkhena cetasā viharatī ’’ ti ( a . ni .10.20) vuttattā cetoguṇaratanahārakānaṃ kilesacorānaṃ nivāraṇato āha ‘‘ ārakkhapaccupaṭṭhānā ’’ ti .

Tathā hesā cakkhudvārādirakkhanato dovāriko viyāti vuccati .

Paṭhamaṃ saññāya thiruppannabhāve pacchā satiyā patiṭṭhānabhāvato āha ‘‘ thirasaññāpadaṭṭhānā ’’ ti .

Atha satisaññānaṃ kiṃ nānākaraṇanti ?

Saññā tāva paṭhamaṃ aggahitanimittaṃ sañjānāti , gahitanimitte puna paccābhiññāṇapaccayanimittaṃ karoti , paṭhamaṃ aggahite pana saññākiccaṃ appadhānaṃ hoti , sati pana paṭhamaṃ aggahitanimittampi sarati gahitanimittampi , gahitanimitte pana satikiccaṃ guṇabhūtaṃ hotīti idameva tāsaṃ nānattaṃ .

Vīrabhāvoti yena vīriyena vīro nāma hoti , so dhammo .

Vīrānaṃ vā kamman ti yena kammena vīro nāma hoti , taṃ vīrānaṃ kammaṃ nāma .

Vīriyaṃ panassa sādhakabhāvato tathā vuttaṃ .

Dhammavinimuttaṃ vā kiñci kammaṃ natthīti vīriyameva kammabhāvena vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Vidhinā īretabbaṃ pavattetabbanti vā vīriyaṃ .

Ussāho taṃ taṃ kiccaṃ samārambho , parakkamo vā .

Upatthambhanaṃ pana sampayuttadhammānaṃ kosajjapakkhe patituṃ adatvā dhāraṇaṃ anubalappadānaṃ .

Sampayuttadhammānaṃ saṃsīdanabhāvanivārako dhammo , na saṃsīdanābhāvamattaṃ , asaṃsīdanabhāvena paccupaṭṭhātīti asaṃsīdanabhāvapaccupaṭṭhānaṃ .

‘‘ Saṃviggo yoniso padahatī ’’ ti ( a . ni .4.113) vacanato saṃvegapadaṭṭhānaṃ .

Saṃvegoti cettha saṃvegamayaṃ ñāṇaṃ .

Asaṃvegapubbikāya pana kusalakiriyāya vīriyārambhavatthupadaṭṭhānaṃ .

Tattha vīriyārambhavatthūni nāma –

‘‘ MaggoM1.300 gantabbo hoti , maggo gato .

Kammaṃ kātabbaṃ hoti , kammaṃ kataṃ .

Appamattako ābādho uppanno hoti , gilānā vuṭṭhito hoti , aciravuṭṭhito gelaññā .

Gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto na labhati , lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ labhati … pe … pāripūrin ’’ ti –

EvaṃV1.238 vuttāni etāni anurūpapaccavekkhaṇasahitāni aṭṭha vīriyārambhavatthūni , tammūlakāni vā paccavekkhaṇāni .

Ettha ca vitakko sampayuttadhamme ārammaṇaṃ āropeti .

Cetanā te taṃtaṃkiccesu niyojeti .

Vīriyaṃ pana te saṃsīdituṃ adatvā ussāhetīti ayaṃ vitakkacetanāvīriyānaṃ viseso .

Vijānanalakkhaṇāti visesena jānanalakkhaṇā , yathāsabhāvapaṭivedhalakkhaṇāti attho .

Visayassa ārammaṇassa obhāsanaṃ pakāsanaṃ tappaṭicchādakasammohandhakārassa vidhamanatoti visayobhāsanaṃ , taṃ kiccamassāti visayobhāsanarasā .

Katthaci visaye asammuyhanākārena sammohapaṭipakkhatāya vā paccupaṭṭhānato sammohābhāvassa paccupaṭṭhānato vā asammohapaccupaṭṭhānā .

Attanā anupāletabbānaṃ sahajātadhammānaṃ anupālanaṃ jīvitassa byāpāro , tañca tesaṃ jīvananti taṃ tassa kāraṇabhāvaṃ purakkhatvā vuttaṃ ‘‘ jīvanti tenā ’’ ti .

Rūpārūpajīvitindriyassa anurūpato lakkhaṇādikaṃ dassetuṃ ‘‘ attanā avinibhuttānan ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Sampayuttānan ’’ ti hi vuccamāne rūpadhammānaṃ sampayogābhāvato rūpajīvitindriyassa saṅgaho na siyā .

‘‘ Avinibhuttānan ’’ ti pana vuttattā yāniM1.301 avinibbhogarūpāni rūpajīvitindriyena saddhiṃ avinibhuttāni avisaṃsaṭṭhāni .

Ye ca arūpadhammā arūpajīvitindriyena sampayuttā , tesaṃ sabbesaṃ saṅgaho hotīti .

Pavattanarasan ti uppādato yāva bhaṅgā anupālanato antarā anivattanasabhāvasādhanena tesaṃ pavattanakiccaṃ .

Keci pana ‘‘ rūpajīvitindriyaṃ tesaṃ ṭhitikkhaṇato paṭṭhāya , arūpajīvitindriyaṃ uppādato paṭṭhāya pavattiyā paccayo ’’ ti vadanti , taṃ na yuttaṃ .

Paṭṭhāne hi ‘‘ abyākataṃ dhammaṃ paṭicca asaññasattānaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca indriyapaccayaṃ kammapaccayasadisan ’’ ti asaññasattānaṃ indriyapaccayo kammapaccayasadisaṃ katvā vutto , tasmā rūpajīvitindriyampi uppādato paṭṭhāya paccayo hotīti daṭṭhabbaṃ .

Uppādato yāva bhaṅgā ṭhapanato ṭhapanapaccupaṭṭhānaṃ .

Anupālanavasena yāpayitabbā pavattetabbā dhammā padaṭṭhānamassāti yāpayitabbadhammapadaṭṭhānaṃ .

Yadi evaṃ tesaṃ anupālanādisādhakaṃ , kathaṃ tesaṃ nirodho hoti .

Evañhi sabbakālaṃ ṭhātabbanti āha ‘‘ santepi cā ’’ tiādi .

Anupālanalakkhaṇādimhīti ādi -saddena pavattanarasādimeva saṅgaṇhāti .

Atthikkhaṇeyevāti attanā anupāletabbānaṃ , attano vā atthikkhaṇeyeva .

Udakan ti taḷākagatajalaṃ , daṇḍagatajalaṃ vāV1.239 .

Tattha taḷākagataudakassa gahaṇe attanā anupāletabbadhammānaṃ atthikkhaṇe anupālanaṃ sādhitaṃ hoti , daṇḍagatajalassa pana gahaṇe attano atthikkhaṇe anupālanaṃ .

Attanā anuppāditadhamme kathaṃ pāletīti āha ‘‘ dhāti viya kumāran ’’ ti .

Yadi sesadhammānaṃ pavattikāraṇena kenaci bhavitabbaṃ , jīvitassa pana kiṃ pavattikāraṇanti āha ‘‘ sayaṃ … pe … pavattatī ’’ ti .

Yathā kathaṃ viyāti āha ‘‘ niyāmako viyā ’’ ti .

Sopi attanā pavattitanāvāsambandhena pavattati .

Yadi dhammānaṃ pavatti jīvitindriyapaṭibaddhaṃ , bhaṅgato uddhampi kiṃ pana pavattetīti āha ‘‘ na bhaṅgato uddhan ’’ ti .

Kasmāti āha ‘‘ attanoM1.302 ca pavattetabbānañca abhāvā ’’ ti .

Bhaṅgakkhaṇe pana kathanti āha ‘‘ na bhaṅgakkhaṇe ṭhapetī ’’ ti .

Yasmā pana lobhapaṭipakkho alobho hoti , ye dhammā tena sampayuttā , taṃsamaṅgino vā sattā , te na lubbhanti , sayampi kadāci na lubbhateva , atthato vā alubbhanākāro eva ca so hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ na lubbhanti tenā ’’ tiādi .

Esa nayo ‘‘ na dussanti tenā ’’ tiādīsupi .

Alaggabhāvo ārammaṇaṃ nissāya pavattantassapi tattha anāsattatā .

Tenāha ‘‘ kamaladale jalabindu viyā ’’ ti .

Apariggaho kassaci vatthuno mamattavasena asaṅgaho .

Muttabhikkhu viyāti khīṇāsavabhikkhu viya .

So hi muttarāgattā katthaci mamāyanarahito hoti .

Anallīno bhāvo adhippāyo etassāti anallīnabhāvo .

Evañhi ‘‘ asucimhi patitapuriso viyā ’’ ti upamāya sameti .

Yathā hi tassa purisassa satipi kāyena allīyane bhāvo anallīno , evaṃ alobhopi ārammaṇakaraṇavasena gahitepi ārammaṇe alaggabhāvena anallīnabhāvo anallīnākāroyeva pavattati .

Evaṃsabhāvo hi so dhammoti .

Caṇḍikassa bhāvo caṇḍikkaṃ , pharusabhāvo , atthato pana kopoyeva , tappaṭipakkho apharusabhāvo acaṇḍikkaṃ .

Avirodho aviggaho appaṭipakkho sabhāvo .

Āghātavinayanarasoti ettha āghāto nāma parassa attānaṃ , attano paraṃ uddissa , parasseva ca paraṃ uddissa pavatto upanāho balavakopo .

Tassa vinayanaraso apanayanaraso .

Sommabhāvo majjanavasena hilādaniyatā sītalabhāvo .

Tenāha ‘‘ puṇṇacando viyā ’’ ti .

KāyaduccarītādīhītiM1.303 hetumhi karaṇavacanaṃ .

Hirīyati lajjanākārena jigucchiyati .

Tehiyevāti kāyaduccaritādīhiyeva .

Ottappatīti ubbijjati .

Hirī pāpe gūthe viya passantī jigucchatītiV1.240 āha ‘‘ pāpato jigucchanalakkhaṇā hirī ’’ ti .

Ottappaṃ te uṇhaṃ viya passantaṃ tato uttasatīti vuttaṃ ‘‘ uttāsalakkhaṇaṃ ottappan ’’ ti .

Ubhopi pāpānaṃ akaraṇarasāti lajjanākārena pāpānaṃ akaraṇarasā hirī , uttāsākārena ottappaṃ .

Pāpato saṅkocanapaccupaṭṭhānāti vuttappakāreneva pāpato saṅkocanākārena paccupaṭṭhānā .

Attagāravaparagāravapadaṭṭhānāti attagāravapadaṭṭhānā hirī ajjhattasamuṭṭhānatāya , attādhipatitāya ca .

Paragāravapadaṭṭhānaṃ ottappaṃ bahiddhāsamuṭṭhānatāya , lokādhipatitāya ca .

Attānañhi garuṃ katvā hiriyā pāpaṃ pajahati kulavadhū viya .

Paraṃ garuṃ katvā ottappena pāpaṃ pajahati vesiyā viya .

Ajjhattasamuṭṭhānāditā ca nesaṃ tattha tattha pākaṭabhāvena veditabbā , na pana tesaṃ kadāci aññamaññaviyogato .

Na hi lajjanaṃ nibbhayaṃ vā pāpabhayaṃ vā alajjanaṃ atthīti .

Hiriyā balavabhāve pana ottappaṃ abbohārikaṃ hoti , ottappassa balavabhāve hirī abbohārikā .

Ime ca dve dhammā ‘‘ lokapālā ’’ ti vuccanti .

Yathāha –

‘‘ Dveme , bhikkhave , sukkā dhammā lokaṃ pālenti .

Katame dve ?

Hirī ca ottappañca , ime kho , bhikkhave , dve sukkā dhammā lokaṃ na pāleyyuṃ , nayidha paññāyetha ‘ mātā ’ ti vā ‘ mātucchā ’ ti vā ‘ mātulānī ’ ti vā ’’ tiādi ( a . ni .2.9).

Passambhanaṃ darathavūpasamo , kāya -saddo samūhavacano .

So cettha vedanādikkhandhattayaṃ .

Vatticchāvasena hi saddo visiṭṭhavutti hotīti āha ‘‘ kāyoti cetthā ’’ tiādi .

VedanādayotiM1.304 vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandhoti tayo khandhā .

Tathā ca vuttaṃ tattha ‘‘ katamā tasmiṃ samaye kāyapassaddhi hoti , yā tasmiṃ samaye vedanākkhandhassā ’’ tiādi ( dha . sa .40).

Daratho sārambho domanassapaccayānaṃ uddhaccādīnaṃ kilesānaṃ , tathā pavattānaṃ vā catunnaṃ khandhānametaṃ adhivacanaṃ .

Tassa vūpasamaṃ lakkhaṇamassāti kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā .

Kāyacitta … pe … rasāti yathāvuttānameva paṭipakkhadhammānaṃ abhibhavanarasā .

Darathanimmaddanena pariḷāhaparipphandanavirahito sītibhāvo aparipphandanasītibhāvo .

Avūpasamo paripphandanaṃ asantavuttitā .

Uddhaccādikilesāti uddhaccappadhānā uddhaccādhikacittuppādasampayuttā kilesā .

Tepi hi uddhaccavasena avūpasamakarā .

Uddhaccaṃ vā ādiṃ katvā sabbeyeva kilesā uddhaccādikilesā .

Evaṃ sesesupi .

GarubhāvoV1.241 dandhatā , thinamiddhādhikānaṃ tathā pavattānaṃ vā catunnaṃ khandhānametaṃ adhivacanaṃ .

Dandhatāya paṭipakkho adandhatā agarubhāvo .

Thaddhabhāvo thambho .

Diṭṭhimānādhikānaṃ , tappadhānānaṃ vā catunnaṃ khandhānaṃ etaṃ nāmaṃ .

Thaddhabhāvanimmaddanatoyeva katthaci ārammaṇe appaṭihatākārena paccupaṭṭhanti , sampayuttānaṃ vā tattha appaṭighātaṃ paccupaṭṭhāpentīti appaṭighātapaccupaṭṭhānā .

Kammani sādhu kammaññaṃ , na kammaññaṃ akammaññaṃ , tassa bhāvo akammaññabhāvo , dānasīlādipuññakiriyāya asamatthatā .

Atthato kāmacchandādisaṃkilesadhammā , tappadhānā vā cattāro akusalakkhandhā .

Akammaññabhāvanimmaddaneneva sampannākārena ārammaṇassa gahaṇaṃ ārammaṇakaraṇasampatti .

Vuttāvasesā kāmacchandādayo , tadekaṭṭhā ca saṃkilesadhammā sesanīvaraṇādayo .

Imā pana dve vinibandhanimmaddanenaM1.305 pasādanīyavatthūsu pasādāvahā , hitakiriyāsu viniyogakkhamabhāvāvahā suvaṇṇavisuddhi viyāti daṭṭhabbā .

Gelaññaṃ assaddhiyādayo , tadekaṭṭhā ca pāpadhammā , tappaṭipakkho agelaññabhāvo lakkhaṇaṃ etāsanti agelaññabhāvalakkhaṇā .

Gelaññanimmaddaneneva natthi etāsaṃ ādīnavo doso upaddavo vā , na vā etā ādīnaṃ kapaṇaṃ vanti pavattantīti nirādīnavā , tenākārena paccupaṭṭhanti , taṃ vā sampayuttesu paccupaṭṭhāpentīti nirādīnavapaccupaṭṭhānā .

Kāyasambandhī , cittasambandhī ca ujubhāvoti lakkhitabbatāya kāyacittānaṃ ajjavalakkhaṇā .

Kāyacittānaṃ naṅgalasīsacandakoṭigomuttavaṅkatāsaṅkhātānaṃ kuṭilabhāvānaṃ atthato māyāsāṭheyyādibhūtānaṃ nimmaddanato kāyacittānaṃ kuṭilabhāvanimmaddanarasā .

Tatoyeva sabbathāpi ajimhabhāvena paccupaṭṭhanti , sampayuttānaṃ vā ajimhataṃ paccupaṭṭhāpentīti ajimhatāpaccupaṭṭhānā .

Nanu ca kāyapassaddhiādīnaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ dhammānaṃ ekekapaṭipakkhattā darathanimmaddanādikiccaṃ ekekameva karoti .

Kasmā pana dve dve dhammā vuttāti ?

Na kho panevaṃ cintitabbaṃ bhagavatāpi tatheva desitattā .

Kasmā pana bhagavatā tathā desitā ?

Sabhāvadhammabhāvato .

Na hi bhagavatā pubbe avijjamānā ete dhammā desanāvasena uppāditā , athaV1.242 kho sabhāvato vijjamānāyeva sayambhuñāṇena sammā sacchikatvā yathāsabhāvā desitā , tasmā kathamettha bhagavatā sabhāvato vijjamānassa hāpanaṃ kātuṃ sakkā .

Sabhāvato vijjamānatāya cettha bhagavato vacanameva pamāṇaṃ .

Na hi bhagavā yathādhammasāsanādhikāre ayathādhammaṃ katheyyāti , yassa pana vijjamānassāpi akathanaṃ , taṃ aññahetukaṃ .

Na cettha tādiso hetu upalabbhati , yena imesuM1.306 ekekadhammassa akathananti .

Yathā pana dvinnaṃ purisānaṃ ekoyeva veriko hoti , tassa te purisā otāraṃ disvā ekato hutvāva hananti , evameva dve dve dhammā ekato hutvā ekaṃ paṭipakkhadhammaṃ hananti , yathā ca panete visuṃ disvāpi taṃ veriṃ hananti , na evamete taṃ visuṃ hananti tesaṃ aññamaññaṃ avinābhāvatoti , tasmā ete paṭipakkhadhammānaṃ ekekabhāvepi dve dveyeva vuttāti , apica cittapassaddhiādīhi cittameva passaddhi lahu mudu kammaññaṃ paguṇaṃ ujuñca hoti .

Kāyapassaddhiādīhi pana rūpakāyopīti tadatthadassanatthaṃ bhagavatā ettheva duvidhatā vuttā , na samādhiādīsu .

Chandanaṃ chando , ārammaṇena atthikatā .

‘‘ Chando kāmo ’’ tiādīsu ( mahāni .1) pana taṇhāpi chandoti vuccati .

‘‘ Chandaṃ janeti vāyamatī ’’ tiādīsu vīriyampīti tato nivattanatthaṃ vuttaṃ ‘‘ kattukamyatāyetaṃ adhivacanan ’’ ti .

Kattukamyatā vuccati karaṇicchā .

Cetasikassa dhammassa sārammaṇattā karaṇicchā nāma ārammaṇassa ālambitukāmatāmukheneva hotīti ārammaṇakaraṇicchālakkhaṇo chando ‘‘ kattukamyatālakkhaṇo ’’ ti vutto .

Tenevāha ‘‘ ārammaṇapariyesanaraso , ārammaṇena atthikatāpaccupaṭṭhāno ’’ ti ca .

Yadaggena panāyaṃ attano ārammaṇapariyesanaraso , tadaggena sampayuttadhammānampi hotiyeva ekārammaṇatāya .

Tena tesaṃ ārammaṇaggahaṇe cetaso hatthappasāraṇaṃ viyāti vuccati .

Kathaṃ pana dānavatthuvissajjanavasena pavattamānacetanāsampayutto chando ārammaṇena atthiko hotīti ?

Nanu avocumhā ‘‘ ārammaṇakaraṇicchālakkhaṇo ’’ ti , tasmā saṅgāmagataissāsassa khipitabbausūnaṃ gahaṇe atthikatā viya dānavatthuvissajjanavasenaM1.307 pavattacchandopi vissajjitabbena tena atthikoyevāti .

Svāyaṃ kusalesu uppanno kusalacchando nāma hoti yonisomanasikārasamuṭṭhānattā .

Tabbiparītato pana akusalesu uppanno akusalacchando .

Adhimuccanaṃ ārammaṇe sanniṭṭhānavasena veditabbaṃ , na pasādanavasena .

Tenāha ‘‘ sanniṭṭhānalakkhaṇo ’’ ti .

Yathā tathā hi ārammaṇe nicchayanaṃ adhimuccanaṃ anadhimuccantassa pāṇātipātādīsuV1.243 , dānādīsu vā pavattiyā abhāvato , saddhā pana pasādanīyesu pasādādhimokkhoti ayametesaṃ viseso .

Voṭṭhabbanaṃ pana yathā santīrite atthe nicchayanākārena pavattitvā parato pavattamānānaṃ tathā pavattiyā paccayo hoti .

Yadi evaṃ vicikicchāsampayuttesu dhammesu kathanti ?

Tesampi ekaṃseneva saṃsappanākārassa paccayatāya daṭṭhabbaṃ , dārakassa viya ito cito ca saṃsappanassa ‘‘ karissāmi , na karissāmī ’’ ti anicchayassa paṭipakkhakiriyā asaṃsappanaṃ .

Yesu cittuppādesu ayaṃ sanniṭṭhānalakkhaṇo adhimokkho , tesaṃ ārammaṇadhammoyeva sanniṭṭhātabbattā sanniṭṭheyyadhammo .

So padaṭṭhānamassāti sanniṭṭheyyadhammapadaṭṭhāno .

Indakhiloti esikāthambho vuccati .

Tesu tesu dhammesūti yesu dhammesu sayaṃ uppannā , tesu attanā sampayuttesu cittacetasikadhammesu .

Anārammaṇattepi hi tesu samappavattesu udāsīnabhāvo ‘‘ tatramajjhattatā ’’ ti vuccati .

Samaṃ avisamaṃ vāhitaṃ attanā pavattitasampayuttānaṃ vā yathāsakakiccesu pavattanaṃ lakkhaṇametissāti samavāhitalakkhaṇā .

Tattha samaṃ hutvā pavattanalakkhaṇāti atthe apakkhapatitabhāvo vutto hoti , avisamaṃ katvā pavattanalakkhaṇāti atthe ūnādhikatānivāraṇaṃM1.308 .

Udāsīnabhāvena pavattamānāpi hi esā sampayuttadhamme samaṃ katvā yathāsakakiccesu pavatteti , yathā rājā tuṇhī nisinnopi adhikaraṇadhammaṭṭhe yathāsakakiccesu samaṃ appamatte pavatteti .

Alīnānuddhatappavattipaccayānaṃ dhammānaṃ ūnādhikatāya līnuddhatabhāvassa nivāraṇakiccāti vuttaṃ ‘‘ ūnādhikatānivāraṇarasā ’’ ti .

Yadi evaṃ kathaṃ sahajātādhipatīnaṃ adhipatibhāvo .

Ādhipaccañhi tesaṃ kiccato adhikabhāvoti ?

Nāyaṃ doso .

Tampi tassa kiccameva , yaṃ sahajātadhammānaṃ adhipatibhāve pavattāpanaṃ .

Yathā hi raṅgamaṇḍalaṃ gato naṭakācariyo te te naṭake yathāsakaṃ anurūpaṃ bhūmiyaṃ yojeti , evamesāpi attanā sampayuttadhammesu adhipatibhāve ṭhite adhipatibhāve yojeti , indriyatte ṭhite indriyatte , na pana sakasakakiccato ūnataṃ , adhikataṃ vā pattuṃ detīti .

‘‘ Idaṃ nihīnakiccaṃ hotu , idaṃ atirekakiccan ’’ ti evaṃ pakkhapātavasena viya pavatti pakkhapāto .

Taṃ upacchindantī viya hotīti pakkhapātupacchedanarasā .

Sā cittacetasikānaṃ ajjhupekkhanena samappavattesu ājānīyesu sārathi viya daṭṭhabbā .

Kiriyā kāroti kāra-saddassa bhāvasādhanataṃ āha .

Tena kāroti nāññaṃ , kiriyāyevāti dīpitaṃV1.244 hoti .

Manasmiṃ kāroti manasi ārammaṇassa karaṇaṃ .

Yena hi mano ārammaṇe karīyati ārammaṇenassa saṃyojanato , tato eva tena ārammaṇampi manasi karīyatīti .

Manasikāroti cettha aluttasamāso daṭṭhabbo .

Purimamanatoti bhavaṅgamanato .

Visadisaṃ manan ti vīthijavanamanaṃ , taṃ karotīti manasikāro , manasikārasāmaññena vīthijavanapaṭipādake dasseti .

Ettha pana upayogatthabhummavacane samāso daṭṭhabbo .

Sampayuttadhamme ārammaṇābhimukhaṃ sārento payojento viya hotīti manasikāroM1.309 sāraṇalakkhaṇoti vutto .

Saṃyojanarasoti payojanaraso .

Vitakko sampayuttānaṃ ārammaṇe abhiniropanasabhāvattā ārammaṇe cittaṃ pakkhipanto viya hoti .

Cetanā attano ārammaṇaṃ gaṇhantī sampayuttepi sakasakakiccaṃ kāretīti attanā karaṇena balaṃ niyojento balanāyako viya hoti .

Manasikāro sampayutte ārammaṇe payojetīti ājānīyappayojanakasārathi viyāti ayametesaṃ viseso .

Ārammaṇābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānoti ārammaṇe saṃyojanavasena tadabhimukhabhāvapaccupaṭṭhāno .

Ettha satiyā appamussanacchandatā visayābhimukhapaccupaṭṭhānatā , manasikārassa pana saṃyojanavasenāti ayametesaṃ viseso .

Ārammaṇapaṭipādakassa saṅkhārakkhandhapariyāpannatāvacanaṃ itaramanasikārānaṃ viññāṇakkhandhapariyāpannataṃ dasseti .

Mahisāsakā pana ‘‘ āvajjanassa viññāṇabhāve sabbaññutaññāṇassa sabbavisayatā parihāyeyya , tasmā taṃ javanasampayuttasaṅkhārakkhandhapariyāpannamevā ’’ ti vadanti .

Tesañhi ayamadhippāyo – yadi taṃ visuṃ cittasabhāvaṃ siyā , paccuppannacittaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattassa tassa anantaraṃ uppajjamānajavanānaṃ paccuppannārammaṇatā na bhaveyya , aññadatthu atītārammaṇatāva siyā , evañca sati sabbaññutaññāṇassāpi paccuppannacittārammaṇatāya abhāvato asabbavisayatā āpajjeyya , yadaggena ca taṃ asabbavisayaṃ , tadaggena sāvaraṇampi hoti yattha na pavattati , tattha āvaraṇasambhavato , tasmāssa sakalalokasiddho sabbaññubhāvo , anāvaraṇabhāvo ca parihāyetha , javanasampayuttabhāve pana sati āvajjanassa nāyaṃ iṭṭhavighāto āpajjatīti .

Tayidaṃ tesamabhinivesamattaṃ ‘‘ āvajjanā kusalānaṃ khandhānaṃ , akusalānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayenaM1.310 paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.417) vacanena tassānantaraṃ kusalākusaluppattiyā dīpitattā .

Sabbaññutaññāṇassa pana paccuppannacittārammaṇabhāvo evaṃ veditabbo – atītādivasena hi vibhāgamakatvā ‘‘ imassa cittaṃ jānāmī ’’ ti pavattassa āvajjanaṃ sāmaññena yaṃ kiñci abhimukhībhūtaṃ cittamāvajjati , tato javanānipi attano attanoV1.245 abhimukhībhūtaṃ cittamārammaṇaṃ katvā pavattanti , na cettha javanānaṃ bhinnārammaṇatā āsaṅkitabbā cittasāmaññena ārammaṇassa abhinnattā , tasmā sabbaññutaññāṇassa paccuppannacittārammaṇataṃ paṭicca na kāci vihesā anubhavitabbāti .

Kiṃ vā etena yuttivādena , nanu vuttaṃ bhagavatā –

‘‘ acinteyyo buddhavisayo ’’ ti ( a . ni .4.77), tasmā aparimitapuññasambhārekaphalassa acinteyyasabhāvattā āvajjanena vināpi visayaggahaṇe vibandhanābhāvato yattha katthaci pavatti appaṭihatāyevāti .

Keci panettha ‘‘ āvajjanaṃ anāgatacittamārammaṇaṃ katvā nirujjhati , javanameva pana paccuppannamārammaṇaṃ gaṇhātī ’’ ti vadanti .

Yasmā pana ‘‘ anāgatārammaṇā āvajjanā paccuppannārammaṇānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo ’’ ti pāḷi natthi , tasmā taṃ appamāṇaṃ .

Karotīti karuṇā .

Kiṃ karoti , kesaṃ kiṃ nimittanti āha ‘‘ paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakampanan ’’ ti .

Kampanan ti ca paresaṃ dukkhaṃ disvā tassa asahanākārena cittassa aññathattaṃ , tadidaṃ sappurisānaṃyeva hotīti āha ‘‘ sādhūnan ’’ ti .

Sappurisā hi attahitaparahitasādhanena ‘‘ sādhū ’’ ti vuccanti .

‘‘ Kiṇātī ’’ ti imassa atthamāha ‘‘ vināsetī ’’ ti , adassanaṃ gameti apanetīti attho .

Tenāha ‘‘ paradukkhāpanayanākārappavattilakkhaṇā ’’ ti .

Paresaṃ dukkhassa apanayanaṃ hotu vā , mā vā , soM1.311 paradukkhāpanayanākāro , tathāpavattilakkhaṇāti para … pe … lakkhaṇā .

Apanetukāmatāya paresaṃ dukkhassa asahanaṃ anadhivāsanaṃ paradukkhāsahanaṃ .

Na vihiṃsā avihiṃsā , sattānaṃ aviheṭhanaṃ , taṃ paccupaṭṭhāpeti , vihiṃsāya vā paṭipakkhabhāvena paccupaṭṭhātīti avihiṃsāpaccupaṭṭhānā .

Pamodanalakkhaṇāti parasampattiyā pamodanalakkhaṇā .

Anissāyanarasāti issāyanassa usūyanassa paṭipakkhabhāvakiccā .

Pantasenāsanesu , adhikusaladhammesu ca aramaṇaṃ arati .

Sā atthato issādhikaṃ domanassasahagataṃ , thinamiddhādhikañca uddhaccaṃ .

Tattha purimaṃ parasampattivisayaṃ , dutiyaṃ pantasenāsanādivisayanti daṭṭhabbaṃ .

Aratiyā vihananākārena paccupaṭṭhāti , tassā vighātaṃ vā vūpasamaṃ paccupaṭṭhāpetīti arativighātapaccupaṭṭhānā .

‘‘ Aniyate icchantī ’’ ti iminā cetasikantarabhāvena icchantīti dasseti .

Kāyaduccaritatoti vatthuvītikkamasaṅkhātaduccaritato .

Kāyaduccaritādivatthūnan ti parapāṇaparadhanaparaitthiādīnaṃV1.246 kāyaduccaritādīnamālambaṇabhūtānameva vatthūnaṃ .

Avītikkamalakkhaṇāti amaddanalakkhaṇā .

Kāyaduccaritādivatthuto saṅkocanakiriyāpadesena kāyaduccaritāditoyeva saṅkocanakiriyā vuttāti daṭṭhabbaṃ .

Na hi viratiyo duccaritavatthuno akiriyapaccupaṭṭhānā yujjanti , atha kho duccaritasseva , viratīnañca soraccavasena saṅkocanaṃ , akiriyā ca hirottappānaṃ jigucchādivasenāti ayametesaṃ viseso .

Saddhā … pe … padaṭṭhānāti ettha saddhādayo sabbeva dhammā kāyasucaritādīnaṃ padaṭṭhānāti eke .

Apare pana ‘‘ kammaṃ kammaphalaṃ saddahantassa kāyaduccaritādiakaraṇato , hirottappasampannassa musāvādādiakathanato , appicchasantuṭṭhīsallekhaguṇasamannāgatassa micchājīvavivajjanato ca saddhādayoM1.312 tiṇṇaṃ dhammānaṃ yathākkamena padaṭṭhānā ’’ ti vadanti .

Kecīti abhayagirivāsino .

Imāsūti imāsu tīsu viratīsu .

Ekekaṃ niyataṃ viratimicchantīti aññaṃ ekaṃ catutthaniyataviratimicchanti .

Atha vā niddhāraṇatthe bhummavasena imāsaṃ antare ekaṃ niyataṃ viratimicchantīti attho .

Ubhayathāpi pana tesaṃ icchā na yujjati aparāya viratiyā dhammasenāpatināpi adesitattā , visayassa ca sadā sannihitattābhāvena niyatāya eva ekissā abhāvato .

Teneva hi abhayagirivāsinoyeva ca keci imāsaṃ tividhattaṃ aniyatattameva ca icchanti .

Vuttañhi tehi –

‘‘ Karuṇāmuditā sammāvācākammantaājivā ;

Yebhuyyato aniyatā , honti gocarabhedato ’’ ti .

–

Ettha pana ‘‘ yebhuyyato ’’ ti vacanaṃ lokuttaracittesu sabbadā ekatoyeva ca labbhamānataṃ sandhāya vuttaṃ .

Dutiyacittena sampayogaṃ gacchantīti sambandho .

Yathā cittaṃ , evaṃ taṃsampayuttadhammāpīti dutiye sasaṅkhārā evāti āha ‘‘ sasaṅkhārabhāvamattameva hettha viseso ’’ ti .

Tathāti yathā tatiye , tathā catutthepi pītiyā sukhapadaṭṭhānattā .

Sukhassa cettha abhāvato āha ‘‘ ṭhapetvā pītin ’’ ti .

Nanu ca ‘‘ karuṇāmuditā upekkhāsahagate na sambhavantī ’’ ti vadanti , tasmā yathā pītiyā , evaṃ tāsampi paṭikkhepo kātabboti ?

Na kātabbo , appanāpattito pubbe karuṇāmuditānaṃ upekkhāsahagatānampi sambhavato .

Karuṇāmuditābhāvanākāle hi appanāvīthito pubbe upekkhāsahagatacittenāpi parikammaṃ hoti , appanāvīthiyaṃ pana somanassasahagatacitteneva ekāvajjanavīthiyāV1.247 vedanāparivattanābhāvato , tasmā pubbabhāgavaseneva karuṇāmuditānampiM1.313 upekkhāsahagatesu sambhavo hotīti ācariyā .

Apare pana sabbadāpi tāsaṃ upekkhāsahagatesu sambhavaṃ na icchanti .

‘‘ Avasesā pañcamena sampayogaṃ gacchantī ’’ ti avisesena vuttattā idāni visesadassanatthamāha ‘‘ somanassaṭṭhāne cā ’’ tiādi .

81. Karuṇāmuditādayoti karuṇāmuditā ceva viratittayañca .

Tenāha ‘‘ pañcā ’’ ti .

Evaṃ kāmāvacarakusalacittasampayutte dassetvā idāni rūpāvacarakusalacittasampayuttadhamme dassetuṃ ‘‘ avasesesu panā ’’ tiādimāha .

Tattha ṭhapetvā viratittayan ti viratittayaṃ vajjetvā .

Kasmā panettha viratittayaṃ pariccattanti ?

Vuccate – suvisuddhakāyakammādikassa cittasamādhānavasena rūpārūpāvacarakusalappavatti , na kāyakammādīnaṃ sodhanavasena , nāpi duccaritadurājīvānaṃ samucchindanavasena .

Tathā hi nīvaraṇādidhammānaṃ avatthattayaṃ hoti vītikkamāvatthā pariyuṭṭhānāvatthā anusayāvatthāti .

Tattha vītikkamāvatthāya paṭipakkhaṃ kāmāvacarakusalaṃ pariyuṭṭhānāvatthāya rūpārūpāvacaraṃ , anusayāvatthāya lokuttarakusalaṃ .

Duccaritadurājīvānaṃ pana ṭhapetvā vītikkamāvatthaṃ , anusayāvatthañca vītikkamāvatthāya visuṃ pariyuṭṭhānāvatthā na upalabbhati .

Yassā vipaccanīkaṃ rūpārūpāvacarakusalaṃ siyā , tasmā taṃ neva kāmāvacarakusalaṃ viya tesaṃ vītikkamāvatthaṃ sodheti , na ca lokuttaraṃ viya anusayāvatthaṃ samucchindati , paṭipassambheti vā .

Sīlavisuddhiyaṃ sīlasodhanavasena kāmāvacarakusaleneva vigatavītikkamassa parisuddhakāyakammādikassa yogino cittasamādhānavasena pavattatīti mahaggatacittuppāde viratīnaṃ asambhavoyeva .

Imameva hi atthaṃ sādhetuṃ ‘‘ viratiyo panā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Tettiṃsa vā karuṇādijhānavasena pavattanakāleM1.314 .

Tatoti tato tatiye vuttacetasikato .

Karuṇāmuditānaṃ appanāpattānamekantasomanassasahagatattā āha ‘‘ pañcamena … pe … karuṇāmuditāvajjā ’’ ti .

Rūpāvacarapañcame vuttanayenāti tiṃsevāti adhippāyo .

Yadi evaṃ rūpāvacarato ko visesoti āha ‘‘ arūpāvacarabhāvovettha viseso ’’ ti , pañcame rūpasaññābhāvato rūpāvacarabhāvo , idha pana rūpasaññāsamatikkamena pattabbattā arūpāvacarabhāvoti ayamevassa tato visesoti attho .

PaṭhamajjhāniketiV1.248 paṭhamajjhānavati .

Maggacitteti catubbidhepi maggañāṇe .

Dutiyajjhānikādibhedeti dutiyatatiyacatutthapañcamajjhānike .

Vuttanayenāti ‘‘ dutiyena vitakkavajjā ’’ tiādinā vuttanayena .

Kiṃ avisesenāti ce , noti āha ‘‘ karuṇāmuditānan ’’ tiādi .

Maggadhammesu pādakajjhānādivasena kadāci sammāsaṅkappaviraho siyā , na pana virativiraho , kāyaduccaritādīnaṃ samucchinnavaseneva ariyamaggassa pavattanatoti āha ‘‘ niyataviratibhāvo ’’ ti .

Lokuttarabhāvoti chabbisuddhiparamparāya pattabbattā lokato uttaraṇabhāvo .

Evaṃ kusalacetasikānaṃ sampayogavacanatthalakkhaṇādīni dassetvā idāni akusalacetasikāni dassetuṃ ‘‘ akusalā panā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Cha yevāpanakāti kiñcāpi paṭhame aniyatayevāpanakā na labbhanti , akusalesu pana labbhamānakayevāpanadhamme ekattha dassetuṃ tesampi idheva vacanaṃ daṭṭhabbaṃ .

Evañca katvā upari dhammānaṃ uddesānantaraṃ ‘‘ evaṃ yevāpanā ’’ tiādi vuttaṃ .

Vicikicchāsahagate chandādhimokkhānaṃ , uddhaccasahagate chandassa ca abhāvato vuttaṃ ‘‘ paṭipāṭiyā dasasu cittesū ’’ ti .

82. NiddiṭṭhātiM1.315 nissesena dassitā .

Hatā vihatā viddhastā pāpā apāyādidukkhapāpanato ‘‘ pāpā ’’ ti saṅkhātā akusaladhammā yena so bhagavā hatapāpo , tena .

Lābho alābho , yaso ayaso , nindā pasaṃsā , sukhaṃ dukkhanti imesu aṭṭhasu lokadhammesu akampanaṭṭhena tādinā sammāsambuddhena .

So hi lābhādīsu yādiso , alābhādīsupi tādisoyevāti ‘‘ tādī ’’ ti vuccati .

Na hirīyatīti na lajjati .

Ahirikoti puggalo dhammasamūho vā .

‘‘ Ahirikkan ’’ ti vattabbe ekassa ka-kārassa lopaṃ katvā ‘‘ ahirikan ’’ ti vuttaṃ .

Na ottappan ti ottappassa paṭipakkhabhūtaṃ dhammamāha .

Ajigucchanaṃ ahīḷanaṃ .

Alajjanaṃ avilā .

Ajigucchanalakkhaṇan ti sabhāvavasena vuttaṃ , alajjanalakkhaṇan ti kusalābyākatassa sādhāraṇāya hiriyā paṭipakkhavasena .

Tehevāti kāyaduccaritādīhi eva .

Asārajjanaṃ nibbhayatā .

Anuttāso asambhamo .

Rasādīni hiriottappesu vuttapaṭipakkhavasena gahetabbānīti na tāni idha vuttāni .

Tesu hi alajjanākārena pāpānaṃ karaṇarasaṃ ahirikaṃ .

Anuttāsākārena anottappaṃV1.249 .

Vuttappakāreneva pāpato asaṅkocanapaccupaṭṭhānāni .

Attani , paresu ca agāravapadaṭṭhānāni .

Gāmasūkarassa viya asucito kilesāsucito ajigucchanaṃ ahirikena hoti .

Salabhassa viya aggito pāpato anuttāso anottappena hoti .

Yathāhu porāṇā –

‘‘ Jigucchati nāhiriko , pāpā gūthāva sūkaro ;

Na bhāyati anottappo , salabho viya pāvakā ’’ ti .

EtthaM1.316 ca yathā hiriyā balavabhāve ottappaṃ abbohārikaṃ hoti , ottappassa balavabhāve hirī abbohārikā , evaṃ ahirikassa balavabhāve anottappaṃ abbohārikaṃ , anottappassa balavabhāve ahirikaṃ abbohārikaṃ hotīti keci , taṃ na yujjati .

Yathā hi asucinā attānaṃ makkhento , sappamukhe hatthaṃ pavesento bāladārako tattha paṭikkūlabhāvassa , ādīnavassa ca anupaparikkhanato neva jigucchati , na ca uttasati , evamevaṃ dhammasabhāvassa aññāṇato moho pāpato neva jigucchati , na uttasati , tasmā taṃsampayuttacittuppāde ubhayampi balavataraṃ hotīti .

Lubbhantīti abhigijjhanti , allīyantīti vuttaṃ hoti .

Ārammaṇaggahaṇalakkhaṇoti ettha ārammaṇaggahaṇaṃ nāma ‘‘ mama idan ’’ ti taṇhābhinivesavasena abhiniviṭṭhassa ārammaṇassa avissajjanaṃ , na ārammaṇakaraṇamattaṃ .

Abhisaṅgo atisayavatāya āsattiyā dummocanīyabhāvo .

Apariccāgo avijahanaṃ .

Telañjanarāgo viyāti dhovitvāpi pariccajituṃ asakkuṇeyyo telamakkhitaañjanarāgo viya .

‘‘ Assādānupassino taṇhā pavaḍḍhatī ’’ ti vacanato vuttaṃ ‘‘ assādadassanapadaṭṭhāno ’’ ti .

Tattha assādavasena dassanaṃ assādadassanaṃ .

Nanu ca assādadassanampi atthato lobhoyevāti kathaṃ sayaṃ attano padaṭṭhānaṃ hotīti ?

Saccaṃ , paṭhamaṃ nātibalavalobhavasena assādadassano pacchā balavalobho hotīti tassa taṃpadaṭṭhānatā vuttā .

Teneva ca ‘‘ taṇhā pavaḍḍhatī ’’ ti vuttaṃ .

Apare pana ‘‘ assādo nāma sukhavedanā , assādadassananti assādadiṭṭhī ’’ ti vadanti .

Sukhavedanāya vā kāraṇabhūtaṃ subhanimittaṃ assādo nāma , asubhe ‘‘ subhan ’’ ti pavattā tayo vipallāsā assādadassanaṃ nāmāti keci .

MuyhantītiM1.317 na bujjhanti .

Dhammasabhāvassa yāthāvato adassanaṃ cittassa andhabhāvo .

AññāṇaṃV1.250 ñāṇapaṭipakkho dhammo .

Tattha purimalakkhaṇaṃ sabhāvavasena vuttaṃ , itaraṃ paṭipakkhavasena .

Atha vā aññāṇalakkhaṇoti kiccavasena vuttaṃ .

So hi asampaṭivedharasoti vutto .

Dhammasabhāvaṃ paṭivijjhituṃ asamatthatā asampaṭivedho .

Ārammaṇasabhāvacchādanarasoti yathā aññāṇaṃ , mohasamaṅgipuggalo vā ārammaṇasabhāvaṃ paṭivijjhituṃ na labhati , mohassa tathā pavatti ārammaṇasabhāvacchādanaṃ .

Ettha ca ñāṇaṃ ārammaṇaṃ yathāsabhāvato jānāti , diṭṭhi yathāsabhāvaṃ vijahitvā ayāthāvato gaṇhāti , moho pana na kathañci vijānāti .

Yadi evaṃ ārammaṇaggahaṇakālo kathaṃ tadā so ārammaṇaṃ jānātevāti ?

Tadāpi na jānāti .

Yathā pana phassādayo phusanākārādimattavaseneva ārammaṇaṃ gaṇhanti , na jānanavasena , evamayaṃ ārammaṇaṃ gahetvā uppajjamāno paṭicchādanākāreneva gaṇhāti , na pana jānanākārenāti .

Yassa uppajjati , tassa andhakaraṇaṃ andhakāro , tathā paccupaṭṭhāti , taṃ vā paccupaṭṭhāpetīti andhakārapaccupaṭṭhāno .

Micchā passantīti dhammasabhāvassa viparītavasena aniccādiṃ niccādivasena passanti .

Ayoniso abhiniveso uppathābhiniveso .

Dhammasabhāvaṃ atikkamitvā parato niccādito vā parappaccayato vā āmasanaṃ parāmāso , viparītaggāhavasena ‘‘ idameva saccaṃ , moghamaññan ’’ ti abhinivesanaṃ micchābhiniveso .

Ariyānaṃ adassanakāmatādīti ādi -saddena saddhammaasotukāmatādiṃ saṅgaṇhāti .

Yassa dhammassa vasena uddhataṃ hoti cittaṃ , taṃsampayuttadhammā vā , so dhammo uddhaccaṃ .

Tenāha ‘‘ uddhatabhāvo ’’ ti .

Avūpasamoti asannisinnabhāvo .

Vātā … pe … paṭākā viyātiM1.318 yathā paṭākā yottabalena dhajayaṭṭhiṃ amuñcantīpi vātābhighātena ettha avaṭṭhātuṃ na sakkoti , evamidampi adhimokkhabalena ārammaṇaṃ amuñcantampi ayonisomanasikārabalena ārammaṇe acalaṃ avaṭṭhātuṃ na sakkotīti vātappahāreneva caladhajapaṭākā viya anavaṭṭhānakiccaṃ .

Bhantattaṃ paribbhamanākāro .

Uddhaccassa sabbākusalasādhāraṇattā , aññesañca akusalasādhāraṇānaṃ visuṃ padaṭṭhānassa labbhamānattā vuttaṃ ‘‘ ayoniso … pe … padaṭṭhānan ’’ ti .

Yenākārena vā manasikaroto uddhaccaṃ uppajjati , tenākārena manasikaraṇaṃ idha ayonisomanasikāro .

Atha vā uddhaccanimittassa ārammaṇassa manasikaraṇaṃ idha ayonisomanasikāro .

MaññatītiV1.251 abhimaññati , ahaṃkāraṃ karotīti attho .

Seyyādivasena uccato namanaṃ uṇṇati .

Sampaggaharasoti uṇṇativaseneva attano , sampayuttadhammānaṃ vā sampaggaṇhanakicco , na vīriyaṃ viya taṃtaṃkiccasādhanena .

Abhibhussahanavasena hīnassa attānaṃ nīcaṃ katvā gahaṇampi paggaṇhanavasenevāti veditabbaṃ .

Ketu … pe … paccupaṭṭhānoti ettha ketu vuccati accuggatadhajo , idha pana ketu viyāti ketu , uḷāratamādibhāvo , taṃ ketubhāvasaṅkhātaṃ ketuṃ kamyatīti ketukamyaṃ , yassa dhammassa vasena taṃ ketukamyaṃ , so ketukamyatā .

‘‘ Ahan ’’ ti pavattanato mānassa diṭṭhisadisī pavattatīti diṭṭhimānā ekacittuppāde na pavattanti , dve kesarasīhā viya ekaguhāyaṃ , tasmā māno diṭṭhivippayuttacitte sabbadā anuppajjamānopi diṭṭhisampayuttacitte niyamena anuppajjanato diṭṭhivippayuttalobhapadaṭṭhāno .

Māno dhammasamūhaggahaṇe balavaṃ hutvā attukkaṃsanabhāvenaM1.319 pavattati , diṭṭhi ekekadhammampi niccādiākārena gaṇhantī pavattati .

Attasinehasannissayo vā māno , attakilamathānuyogasannissayā diṭṭhīti ayametesaṃ viseso .

Issatīti usūyati .

Tatthevāti parasampattīsuyeva .

Issāvasena parasampattīsu atussanato vuttaṃ ‘‘ anabhiratirasā ’’ ti .

Tenevetaṃ vuccati –

‘‘ Issānalasikhā yesaṃ , hadaye jalatīdha te ;

Neva vindanti pāmojjaṃ , sambuddhādīhi sevitan ’’ ti .

Maccharayogena maccharini pavattaṃ macchara-saddaṃ gahetvā āha ‘‘ maccharabhāvo macchariyan ’’ ti .

Niruttinayena pana ‘‘ mā idaṃ acchariyaṃ aññesaṃ hotu , mayhaṃva hotū ’’ ti macchariyanti porāṇā .

Niguhaṇaṃ attano sampattiyā paresaṃ adassanaṃ .

Saṅkocanaṃ attasampattīnaṃ parehi sādhāraṇabhāvakaraṇassa aruccanākārena paṭikuṭanaṃ .

‘‘ Mā idaṃ parassa hotū ’’ ti paresu paṭihananavasena attasantakassa ārammaṇakaraṇato maccheraṃ paṭighacittesveva labbhatīti vadanti , taṃ na yuttaṃ ekasseva dhammassa aññattha paṭihaññitvā aññārammaṇabhāvappasaṅgato .

Parehi sādhāraṇabhāve paṭihananavasena pana taṃ ārabbha pavattanato maccheraṃ paṭighacittesu uppajjatīti yuttaṃ .

Attasampattīti āvāsādisampatti .

Kucchitaṃ katan ti ettha katampi akatampi garahitabbattā kucchitaṃ kataṃ nāma hoti .

EvañhiV1.252 vattāro honti ‘‘ yaṃ mayā na kataṃ , taṃ kukatan ’’ ti .

Tathā hi vakkhati ‘‘ katākatānusocanarasan ’’ ti .

Evaṃ katākataṃ duccaritaṃ sucaritampi kucchitaṃ kataṃ nāma .

Sucaritampi hi garahantassa kucchitaṃ katanti hotiM1.320 .

Yathā pana pathavīkasiṇārammaṇaṃ jhānaṃ pathavīkasiṇaṃ , evaṃ kukataṃ ārabbha vippaṭisāravasena pavattaṃ cittaṃ taṃsahacaritatāya idha kukatanti gahetabbaṃ .

Atha vā katākataṃ ārabbha uppajjanakavippaṭisāracittaṃyeva garahitabbato ‘‘ kucchitaṃ kataṃ kukatan ’’ ti vuccati .

Yassa dhammassa vasena taṃ cittaṃ kukataṃ nāma hoti , so dhammo kukkuccaṃ .

Tenāha ‘‘ kukataṃ , tassa bhāvo ’’ ti .

Pacchā anutappanaṃ viheṭhanaṃ pacchānutāpo .

Katākatānusocanaṃ katākatassa sucaritaduccaritassa anusocanaṃ ,‘‘ akataṃ vata me kalyāṇan ’’ tiādinā anutappanaṃ ,‘‘ akataṃ mayā pubbe kalyāṇakammaṃ , ito dāni paṭṭhāya karomī ’’ ti pavattaṃ pana kusalapakkhikaṃ vīriyameva , na katākatānusocanaṃ , katākatākāravisiṭṭhassa sucaritaduccaritassa anusocanavasena virūpaṃ paṭisaraṇaṃ vippaṭisāro .

Katākatānusocanañhi avaḍḍhisampādanato virūpaṃ paṭisaraṇaṃ , taṃ parāyattatāhetutāya dāsabyaṃ viya daṭṭhabbaṃ .

Yathā hi dāsabye sati dāso parāyatto hoti , evaṃ kukkucce sati taṃsamaṅgīpuggalo .

Na hi so attano dhammatāya kusale pavattituṃ sakkoti .

Atha vā katākatakusalākusalānusocanavasena āyattatāya tadubhayavasena kukkuccena taṃsamaṅgī hotīti taṃ dāsabyaṃ viya hoti .

Anussāhanāvasīdanavasena saṃhatabhāvo thinaṃ , tena yogato cittaṃ thinaṃ , tassa bhāvo thinatā .

Tenāha ‘‘ anussāhasaṃhananatā ’’ ti .

Asamatthatāvighātavasena akammaññatā middhaṃ .

Tenāha ‘‘ asattivighāto ’’ ti .

Yasmā middhavaseneva tena sampayuttadhammā medhitā vihatasāmatthiyā honti , tasmā ‘‘ middhatā middhan ’’ ti vuttaṃ .

Na vijjati ussāho assāti anussāhaṃ , tabbhāvopi anussāhaṃ .

Anussāhasaṅkhāto saṃhananabhāvo anussāhasaṃsīdanatā , kusītabhāvotiM1.321 vuttaṃ hoti .

Asattivighātoti yasmā taṃ middhaṃ uppajjamānameva sattivināsavasena uppajjati , tasmā natthi etassa sattīti taṃ sampayuttacittaṃ asatti , tassa bhāvopi , asattiyeva vighātoti asattivighāto .

Anussāhanalakkhaṇan ti ussāhapaṭipakkhalakkhaṇaṃ .

Vīriyassa vinodanaṃ khepanaṃ vīriyavinodanaṃ .

Sampayuttadhammānaṃ saṃsīdanākārena paccupaṭṭhāti , tesaṃ vā saṃsīdanaṃ paccupaṭṭhāpetītiV1.253 saṃsīdanapaccupaṭṭhānaṃ .

Akammaññatālakkhaṇan ti ettha kāmaṃ thinampi akammaññatāsabhāvameva , taṃ pana cittassa akammaññaṃ , middhaṃ vedanādikkhandhattayassāti ayamettha viseso .

Tathā hi pāḷiyaṃ ‘‘ tattha katamaṃ thinaṃ ?

Yā cittassa akallatā akammaññatā .

Katamaṃ middhaṃ ?

Yā kāyassa akallatā akammaññatā ’’ ti ( dha . sa .1162) ca ādinā imesaṃ niddeso pavatto .

Oṇahanaṃ viññāṇadvārānaṃ pidahanaṃ , sampayuttānaṃ bandhanaṃ vā .

Līnatā līnākāro , ārammaṇaggahaṇe saṅkoco .

Yasmā thinena cittasseva saṃhananaṃ hoti , middhena pana vedanādikkhandhattayassa viya rūpakāyassapi , tasmā taṃ pacalāyikāniddaṃ paccupaṭṭhāpetīti pacalāyikāniddāpaccupaṭṭhānantipi vaṭṭati .

Pottharūpapaṭicchādakapaṭo viya ārammaṇasabhāvāvacchādako moho .

Mukhe bandhapaṭo viya sampayuttadhamme pattharituṃ adentaṃ middhanti ayametesaṃ viseso .

Sesāti idha lakkhaṇādivasena vuttāvasesā phassādayo .

Kusalesu vuttanayenāti lakkhaṇādito vuttanayena .

Na koci ettha viseso atthīti ce , no natthīti āha ‘‘ ettha panā ’’ tiādi , vitakkādīnaṃ tiṇṇaṃ yathākkamaṃ micchāsaṅkappādināmamattameva visesoti attho .

EkūnavīsatītiM1.322 ṭhapetvā mānādayo cha aniyatayevāpanake sesā sarūpenāgatā pannarasa chandādayo ca cattāro niyatayevāpanakāti ime ekena ūnā vīsati cetasikā .

Aniyatayevāpanakānaṃ pana idha alabhantānampi ettha vacane kāraṇaṃ vuttameva .

Thinamiddhassa aniyatabhāvoti thinamiddhassa aniyatassa idha uppajjanakabhāvamāha , na pana paṭhame niyatabhāvaṃ tattha sabbasova anuppajjanato .

Na hi sabhāvatikhiṇaṃ cittaṃ thinamiddhayogī hotīti .

Tatiye mānassa aniyatassa sambhavepi niyatadhamme sandhāya ‘‘ aṭṭhārasā ’’ ti vuttaṃ .

Tenāha ‘‘ māno panettha aniyato ’’ ti .

Diṭṭhiyā saha na uppajjatīti ettha kāraṇaṃ vuttameva .

Catutthe avasesāti aṭṭhāraseva , pañcame ṭhapetvā pītiṃ diṭṭhiyā saha aṭṭhāraseva , tathā chaṭṭhepi .

Sattame pītiyā , diṭṭhiyā ca abhāvato sattarasa , tathā aṭṭhamepi .

Etepi tayoti na kevalaṃ karuṇāmuditā eva , etepi tayo ekato na uppajjanti aññamaññaṃ visayabhedatoyeva .

Tathā hi issā parasampattivisayā , macchariyaṃ attasampattiyā parehiV1.254 sādhāraṇābhāvavisayaṃ , kukkuccaṃ katākatavisayanti , tasmā yaṃ abhayagirivāsino vadanti ‘‘ issāmaccheraṃ yadicchāvasena ekatopi uppajjatī ’’ ti , na taṃ gahetabbaṃ .

Sabhāvato , parikappanato vā aniṭṭhassa ārammaṇassa aniṭṭhākāraṃ vā ārammaṇassa anubhavanaṃ sambhuñjanaṃ aniṭṭhārammaṇānubhavanaṃ , taṃ lakkhaṇamassāti aniṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇaṃ .

Tenāha ‘‘ aniṭṭhākārasambhogarasan ’’ ti , yathābhūtena vā ayathābhūtena vā aniṭṭhākārena ārammaṇassa sambhuñjanarasaṃ , paccānubhavanakiccanti attho .

Titthiyādīnañhi sabhāvato iṭṭhe buddhādiārammaṇepi aniṭṭhākārato gahaṇavasenaM1.323 domanassaṃ uppajjati .

Domanassassa ekantena kāmadhātuyaṃyeva pavattanato āha ‘‘ hadayavatthupadaṭṭhānan ’’ ti .

Tassa hi anīvaraṇāvatthāya abhāvato rūpārūpadhātuyaṃ asambhavo .

Attano pavattiākāravasena aniṭṭharūpasamuṭṭhāpanavasena vā virūpaṃ sappanaṃ visappanaṃ , aniṭṭharūpasamuṭṭhāpanavaseneva vā visappanaṃ sarīrakampanaṃ , taṃ raso kiccaṃ , sampatti vā assāti visappanaraso , nissayassa hadayavatthuno , sakalasseva vā kāyassa vijjhattabhāvāpādanato āha ‘‘ attano nissayadahanaraso vā ’’ ti , vijjhattabhāvāpādanatoti ca milātabhāvāpādanatoti attho .

Yathā kathaṃ viyāti āha ‘‘ dāvaggi viyā ’’ ti .

So hi vanaghaṭeyeva uppanno tameva dahati .

Dussanapaccupaṭṭhānoti attano , parassa ca dūsanākārena paccupaṭṭhāno .

So hi yassa santāne uppanno , taṃ ekantena antamaso virūpabhāvāpādanenapi dūseti , paraṃ pana dūsetu vā , mā vā hatthena gahitaasuci viya .

‘‘ Anatthaṃ me acarī ’’ tiādīni nava āghātavatthūni padaṭṭhānamassāti āghātavatthupadaṭṭhāno .

So upayogaphalakālesu aniṭṭhattā visasaṃsaṭṭhapūtimuttaṃ viya daṭṭhabbo .

Aṭṭhārasa vāti issādīsu aniyatesu ekena saddhiṃ aṭṭhārasa vā .

Pavattiṭṭhitimattāti cetaso pavattisaṅkhātā ṭhitimattā , maggaṅgādibhāvaṃ na gacchati adhimokkhavirahatoti attho .

Atha vā pavattiṭṭhitimattāti khaṇaṭṭhitimattā .

‘‘ Nivāte dīpaccīnaṃ ṭhiti viyā ’’ ti hi vuttaṃ .

Cittaṭṭhiti viya santānaṭṭhitiyā paccayo bhavituṃ asamatthattā nicchayābhāvena asaṇṭhahanato cetaso pavattipaccayamattatāya pavattiṭṭhitimattā khaṇaṭṭhitimattā pavattipaccayamattā ṭhiti pavattiṭṭhitīti katvā .

Vigatā cikicchāti nissakke paccattavacanaṃ ‘‘ pisuṇāV1.255 vācā paṭivirato ’’ tiādīsuM1.324 viya , vigatā tikicchāyāti attho .

Ayameva vā pāṭho .

‘‘ Vigatā cikicchā ’’ ti cikicchituṃ dukkaratāya cetaṃ vuttaṃ , na sabbathā cikicchāya abhāvato .

‘‘ Evaṃ nu kho , na nu kho ’’ tiādinā saṃsappanavasena seti , samantato vā setīti saṃsayo .

Kampanarasāti cittassa kampanakiccā .

Uddhaccañhi attanā gahitākāreyeva ṭhatvā bhamatīti ekārammaṇasmiṃ eva vipphandanavasena pavattati , vicikicchā pana yadipi ekasmiṃ ārammaṇe uppajjati , tathāpi ‘‘ evaṃ nu kho , na nu kho ’’ ti aññaṃ gahetabbākāraṃ apekkhatīti nānārammaṇe kampanaṃ hoti .

Anicchayākārena dveḷhakākārena paccupaṭṭhāti , anicchayaṃ vā paccupaṭṭhāpetīti anicchayapaccupaṭṭhānā .

Adhimokkhavicikicchānaṃ aññamaññaṃ viparītakiccatāya āha ‘‘ vicikicchāya abhāvenā ’’ ti .

Samādhīti cittekaggatā .

Sā hi ārammaṇe cittassa sammā ādhānato ‘‘ samādhī ’’ ti vuccati .

Balavā hotīti balavamittena dinnapiṭṭhibalo puriso viya balavā hoti , balādibhāvaṃ gacchatīti adhippāyo .

Sattārammaṇattāti sattapaññattārammaṇattā .

Nanu paññattārammaṇāpi vipākā hontīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ kāmāvacaravipākānaṃ ekantaparittārammaṇattā ’’ ti .

Kuto pana viratīnaṃ kusalattamevāti cāritanti āha ‘‘ pañca sikkhāpadā kusalāti ( vibha .715) hi vuttan ’’ ti .

Yadi evaṃ lokuttaravipākesu viratiyo na labbhantīti ?

No na labbhanti sikkhāpadavibhaṅge lokiyaviratiyoyeva sandhāya vuttattā .

Tena lokiyavipākesuyeva viratiyo na sambhavantīti gahetabbaṃ .

KāyapasādasannissitattāM1.325 kāye bhavo sātabhāvo lakkhaṇamassāti kāyikasātalakkhaṇā .

Cetasikasukhe vuttanayena paccupaṭṭhānādayo netabbāti āha ‘‘ sesā vuttanayā evā ’’ ti .

84-6.

Nanu ca iṭṭhe ārammaṇe sukhavedanā uppajjati , aniṭṭhe dukkhavedanā , iṭṭhāniṭṭhamajjhatte upekkhāvedanā , cakkhuviññāṇādayo ca kusalavipākā iṭṭhe , iṭṭhamajjhatte vā ārammaṇe uppajjanti , tattha yutto tāva iṭṭhamajjhatte upekkhāvedanāyogo , na pana iṭṭhārammaṇe , na cāpi etaṃ sakkā vattuṃ parikappanāvasena iṭṭhārammaṇampi iṭṭhamajjhattato gaṇhanti yathā ‘‘ kammaviññāṇan ’’ ti vipākānaṃ avañcanīyabhāvato , tasmā kathaṃ iṭṭhe , iṭṭhamajjhatte ca uppajjamānesuV1.256 cakkhusotaghānajivhāviññāṇesu upekkhāvedanāyeva sambhavati , na sukhavedanā , yato tesu upekkhāvedanā vuttāti imaṃ codanaṃ saṅkhepato dassetuṃ ‘‘ iṭṭhārammaṇayogasmin ’’ tiādiṃ vatvā puna tassā sodhanatthaṃ ‘‘ upādāya ca rūpenā ’’ tiādi vuttaṃ .

Bhūtarūpaṃ upādāya nissāya pavattaṃ rūpaṃ upādāyarūpaṃ .

‘‘ Upādāya ca rūpenā ’’ ti pana ‘‘ manasī ca kāro ’’ ti ettha vuttanayameva .

‘‘ Upādāyakarūpenā ’’ ti vā pāṭho , cakkhuviññāṇassa vatthubhūtena cakkhupasādena , tathā sotaviññāṇādīnaṃ vatthubhūtena sotapasādādinā ca upādāyarūpenāti attho .

Upādārūpake panāti ya-kāralopaṃ katvā niddeso ‘‘ paṭisaṅkhā yoniso ’’ tiādīsu viya , yathākkamaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ ārammaṇabhūte rūpasaddādike upādāyarūpeti attho .

Saṃghaṭṭanānighaṃsassāti saṃghaṭṭanāsaṅkhātassa nighaṃsassa .

Saṃghaṭṭanāyeva aññamaññavisayavisayībhāvassa anurūpadesuppattisaṅkhātanighaṃso viyāti nighaṃsoti vuccati .

Atha vā sampattāsampattaggahaṇavasena saṃghaṭṭanāya nighaṃsassa cāti attho .

Cakkhurūpasotasaddā hiM1.326 aññamaññaṃ asampattāyeva anurūpadesuppattiyā aññamaññaṃ ghaṭṭanti nāma .

Tato tesaṃ vasena ghaṭṭanākārabhūto aññamaññābhimukhabhāvo ‘‘ saṃghaṭṭanā ’’ ti vutto .

Ghānagandhā , pana jivhārasā ca aññamaññaṃ sampattāyeva āsannataradese uppannā aññamaññaṃ nighaṃsenti āhacca tiṭṭhanti .

Tato tesaṃ vasena nighaṃso vuttoti .

Dubbalattāti adhikaraṇīmatthake picupiṇḍakaṃ ṭhapetvā picupiṇḍeneva pahatakāle viya phuṭṭhamattabhāvena dubbalattā .

Dīpayeti evaṃ saṃghaṭṭanānighaṃsassa dubbalattā vedanā majjhattaṭṭhāne tiṭṭhatīti upekkhāyogaṃ pakāseyya .

Yadi evaṃ kāyaviññāṇepi idaṃ samānanti , noti āha ‘‘ pasādaṃ panā ’’ tiādi .

Yathā hi adhikaraṇīmatthake kappāsapicupiṇḍaṃ ṭhapetvā kūṭena paharantassa kūṭaṃ picupiṇḍamatikkamma adhikaraṇiṃ gaṇhāti , evamevaṃ kāyadvāre bahiddhā mahābhūtārammaṇaṃ ajjhattikakāyapasādaṃ ghaṭṭetvā taṃ atikkamma pasādapaccayesu mahābhūtesu paṭihaññati , nighaṃso balavā hoti , tasmā iṭṭhārammaṇe kāyaviññāṇasampayuttā sukhavedanā hoti , aniṭṭhārammaṇe pana vuttanayena dukkhavedanāti vuttaṃ hoti .

Manodhātunāti ettha kiñcāpi dhātu-saddo idha itthiliṅgeyeva dissati , imināyeva pana ācariyassa vacanena pulliṅgo atthīti siddhaṃ .

Keci pana ‘‘ sakkaṭavohārena vuttan ’’ ti vadanti .

Sampayuttā dasa dhammāti sambandho .

Tasmāvetthāti ettha va-kāro padasandhimattakaro .

Kāyaviññāṇe dukkhavedanāti kiñcāpi sukhādikanti ādi-saddena akusalavipākakāyaviññāṇassaV1.257 dukkhavedanāsampayogo vutto , idha panassā lakkhaṇādidassanatthaṃ puna ‘‘ kāyaviññāṇe dukkhavedanā ’’ ti upaññāso kato , rasādayoM1.327 panassa kusalavipāke sukhavedanāya vuttavipariyāyena yojetabbāti idha na vuttā .

Sesāti sesacetasikā .

Balappattoti sesāhetukacittasampayuttasamādhito ayaṃ vīriyindriyayogena balavabhāvappatto , na pana balarāsippattoti attho .

Yadi evaṃ kasmā cetasikavibhāganiddese ‘‘ balāni dve dvicittesū ’’ ti vuttaṃ ?

Tattha hi kiriyāhetukamanoviññāṇayugaḷaṃ sandhāya tathā vuttaṃ .

Sabbaṃ sesāhetukacittesu cittekaggatāya vibhaṅge –

‘‘ Katamā tasmiṃ samaye cittassa ekaggatā hoti ?

Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhitī ’’ ti ( dha . sa .11)–

Ettakameva vatvā kiriyāhetukamanoviññāṇadhātusampayuttāya ekaggatāya vibhaṅge –

‘‘ Katamā tasmiṃ samaye cittassa ekaggatā hoti ?

Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalan ’’ ti ( dha . sa .11)–

Balapariyosānaṃ katvā vibhajitattā vīriyavibhaṅge ca –

‘‘ Katamaṃ tasmiṃ samaye vīriyindriyaṃ hoti ?

Yo tasmiṃ samaye cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo dhiti asithilaparakkamatā anikkhittachandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṃ vīriyindriyaṃ vīriyabalan ’’ ti ( dha . sa .13)–

BalapariyosānaṃM1.328 katvā vibhajitattā vibhaṅgavāre āgataṃ samādhibalaṃ , vīriyabalañca sandhāya ‘‘ balāni dve dvicittesū ’’ ti vuttaṃ , na pana dhammuddesavāre balarāsiyaṃ āgatabalaṃ sandhāya sabbāhetukacittesu dhammuddesassa maggarāsito paṭṭhāya parihīnattā .

87. VipākakiriyāhadayehītiV1.258 vipākakiriyacittehi .

Hadayaṃ mano mānasaṃ cittanti hi pariyāyavacanaṃ .

Sobhanaṃ gataṃ gamanamassāti sugato .

Bhagavato hi vineyyajanūpasaṅkamanaṃ ekantena tesaṃ hitasukhanipphādanato sobhanaṃ , tathā lakkhaṇānubyañjanapaṭimaṇḍitarūpakāyatāya dhutavilambitādidosarahitaṃ avahasitarājahaṃsavasabhavāraṇamigarājagamanaṃ kāyagamanaṃ , ñāṇagamanañca nimmalavipulakaruṇāsativīriyādiguṇavisesasamaṅgībhūtamabhinīhārato yāva mahābodhiṃ anavajjatāya sobhanamevāti .

Atha vā sakalampi lokaṃ pariññābhisamayavasena sayambhuñāṇena parijānanto sammā gato avagatoti sugato , tathā lokasamudayaṃ pahānābhisamayavasena pajahanto anuppattidhammataṃ āpādento sammā gato atītoti sugato , lokanirodhasaṅkhātaṃ nibbānaṃ sacchikiriyābhisamayavasena sammā gato adhigatoti sugato , lokanirodhagāminipaṭipadāsaṅkhātaṃ maggaṃ bhāvanābhisamayavasena sammā gato pattoti sugato .

Atha vā sammā gadatīti sugato .

Bhagavā hi bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ vineyyānaṃ yathārahaṃ kālayuttameva dhammaṃ bhāsati , tasmā sammā gadatīti da-kārassa ta-kāraṃ katvā ‘‘ sugato ’’ ti vutto .

Atha vā sundaraṃ ṭhānaṃ sammāsambodhiṃ , nibbānameva vā gatoti sugato , tena sugatena .

88.‘‘ Avagacchatī ’’ tiādīsu yo bhikkhu anūnaṃ atthato vā byañjanato vā anūnaṃ suparipuṇṇaṃ tatoyeva paramaṃM1.329 visiṭṭhaṃ imaṃ abhidhammāvatāraṃ nāma pakaraṇaṃ avagacchati avabujjhati , sammāuggahaṇadhāraṇādisampādanavasena ogāhitvā jānāti .

Atha vā paramanayadīpanato paramaṃ imaṃ pakaraṇaṃ yo anūnaṃ katvā avagacchati jānāti , tassevaṃ avagacchato yathāsabhāvaṃ mananato mati saṅkhātā paññā durāsade maṃsacakkhunā paramāṇu viya lokiyañāṇena durāsade durādhigantabbe adhigantuṃ dukkaratare , atigambhīraṭṭhāne ṭhapetvā sinerupabbatarājānaṃ rāhuādīhi mahākāyehipi sabbena sabbaṃ ajjhogāhituṃ asakkuṇeyyatāya mahāsamudde viya ṭhapetvā sammāsambuddhaṃ sāriputtādīhipi mahāñāṇehi sāvakehi sabbena sabbaṃ ajjhogāhituṃ asakkuṇeyyarūpe abhidhammanaye vijambhate hemantasālapanti viya pattharati , abhimukhābhimukheyeva dhamme pavattatīti vā attho .

Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma

Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya

Cetasikaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

3. Tatiyo paricchedo

Cetasikavibhāganiddesavaṇṇanā

89. NāmasāmaññatoyevaV1.259 dvepaññāsāti phassādināmasāmaññena dvīhi adhikā paṇṇāsa honti , sampayuttadhammabhedato pana ekūnanavuticittasampayutto phasso ekūnanavutividhoti evamādinā bahuvidhāpi hontīti attho .

Nanu ca phassādayo heṭṭhā pāḷikkamena dassitā , idha pana kasmā na tathā vuttāti ?

Ekekasabhāvavantānaṃ taṃtaṃsāmaññāpekkhāyaM1.330 ekasmiṃ ṭhāne niddisitukāmattā .

Phassādayo hi manakkārāvasānā terasa kusalākusalābyākatasāmaññato ekato vuttā , majjhattādayo muditāvasānā pañcavīsati kusalābyākatasāmaññato , lobhādayo pana anottappāvasānā akusalabhāvasāmaññatoti evaṃ taṃtaṃsāmaññāpekkhāya samānasabhāvā dhammā ekato vuttāti .

90. Evaṃ phassādayo dhamme uddisitvā idāni ‘‘ ettakesu ayaṃ dhammo samupalabbhatī ’’ ti cittuppādesu tesaṃ payogaṃ dassetuṃ paṭhamaṃ tāva cittagaṇanaṃ dassento āha ‘‘ catupaññāsadhā ’’ tiādi .

Kāmeti kāmāvacareti vuttaṃ hoti .

Evaṃ ‘‘ rūpe arūpe ’’ ti etthāpi .

Āsavavisayattābhāvato na vijjanti etesu āsavāti anāsavā .

91-2.

Samāsatoti vitthārāpekkhāya vuttaṃ , na itopi samāsassa abhāvato .

Atisaṅkhepato pana ekūnanavuti cittuppādā honti .

Etesūti imesu cittuppādesu .

Tesaṃ phassādīnaṃ dhammānaṃ uppattiṃ ekekaṃ uddharitvā cittacetasikesu bhikkhūnaṃ pāṭavatthāya pavakkhāmīti sambandho .

Ekakan ti ekekaṃ , gāthābandhavasena e -kāralopo .

93. Cetasikavibhāgaṃ vattukāmopi avinibbhogadhamme dassetuṃ cittena saha ekato katvāV1.260 āha ‘‘ phassapañcakan ’’ ti .

Ekato uppādo etesanti ekuppādā , saha khīyantīti sahakkhayā , ekato uppajjitvā ekato nirujjhanakāti attho .

94. Sabbesveva ekavīsasatesu cittesu samupalabbhanato sabbasādhāraṇā .

Kiñcāpi anantaragāthāya cittenaM1.331 saha ekuppādādibhāvakathaneneva imesaṃ sabbasādhāraṇatā vuttā , tattha pana ekuppādādimattakathanameva icchitaṃ , na sabbasādhāraṇatā .

Vuttopi vāyamattho tattha apākaṭattā puna pākaṭaṃ katvā idha vuttoti .

95-100.

Dvipañcaviññāṇavajjitacatucattālīsakāmāvacaracittesu , lokiyalokuttaravasena ekādasasu paṭhamajjhānikacittesu cāti pañcapaññāsacittesu vitakkassa desitattā āha ‘‘ vitakko … pe … samudīrito ’’ ti .

Vicāro pañcapaññāsasavitakkacittesu ceva ekādasasu dutiyajjhānikacittesu cāti chasaṭṭhicittesu uppajjatīti āha ‘‘ cāro … pe … jāyate ’’ ti .

Ekapaññāsacittesu pītīti kāyaviññāṇavajjitesu aṭṭhārasasu somanassasahagatakāmāvacaracittesu ceva catutthapañcamajjhānavajjitatettiṃsarūpajjhānikacittesu cāti ekapaññāsacittesu pīti jāyati .

Tesaṭṭhiyā sukhan ti ekapaṇṇāsasappītikacittesu ceva ekādasasu catutthajjhānikacittesu , kusalavipākakāyaviññāṇe cāti tesaṭṭhiyā cittesu sukhaṃ jāyati .

Tesaṭṭhisukhasahagatacittāni ceva tīṇi ca dukkhasahagatānīti chasaṭṭhicitte vajjetvā avasesapañcapaṇṇāsacittesu upekkhā uppajjatīti āha ‘‘ upekkhā pañcapaññāsacittesū ’’ ti .

Dukkhaṃ tīsūti dvīsu paṭighacittesu ceva akusalavipākakāyaviññāṇe cāti tīsu cittesu dukkhaṃ jāyati .

Hoti … pe … somanassindriyan ti tesaṭṭhiyā sukhasahagatacittesu ekameva kāyaviññāṇaṃ apanetvā avasesesu somanassindriyaṃ hoti .

Akusalavipākakāyaviññāṇavasena ekameva dukkhindriyasahagataṃ , tathā kusalavipākakāyaviññāṇameva sukhindriyasampayuttanti āha ‘‘ dukkhindriyaṃ … pe … sukhindriyan ’’ ti .

AhetukavipākakiriyāmanodhātuvajjitesuM1.332 majjhimagaṇanāya pañcādhikasataparimitesu kusalākusalavipākakiriyācittesu vīriyaṃ desitanti āha ‘‘ pañcuttara … pe … āhā ’’ ti .

DiṭṭhadhammikasamparāyikatthesuV1.261 satte vineti , vigato vā nāyako imassa , visiṭṭho vā sabbalokassa nāyako sāmi , visesena vā vineyyasatte nibbānapuraṃ netīti vināyako .

Samādhindriyaṃ vicikicchāvajjitavīriyasahagatacittesu vuttanti āha ‘‘ catuttarasate ’’ tiādi .

Aṭṭhārasa ahetukacittāni , dve ekahetukacittāni ca vajjetvā avasesaekuttarasate citte chando uppajjatīti dassetuṃ ‘‘ sabbāhetukacittānī ’’ tiādi vuttaṃ .

Dasa viññāṇeti kusalākusalavipākavasena dviguṇite cakkhādike pañcaviññāṇe .

102-6.

Niyatā na yevāpanakā viya kadācīti attho .

Kathaṃ panete ekanavutiyā cittesveva jāyantīti āha ‘‘ ahetukesū ’’ tiādi .

Ekūnāsītiyāti dvādasa ñāṇasampayuttakāmāvacarāni , pañcadasa rūpāvacarāni , dvādasa arūpāvacarāni , samacattālīsa lokuttaracittānīti evaṃ ekūnāsītiyā tihetukacittesu .

Aṭṭhavīsatiyā citteti soḷasasu kāmāvacarakusalamahākiriyāsu , dvādasasu ca lokiyacatutthajjhānacittesu cāti aṭṭhavīsaticittesu .

Sāṭṭhake cattālīsavidheti aṭṭhasahite cattālīsavidhe , aṭṭhacattālīsavidheti vuttaṃ hoti .

Cha yugaḷānīti kāyapassaddhicittapassaddhādīni cha yugaḷāni .

Kusalābyākatā cāti kusalacittasampayogato kusalā , abyākatacittasampayogato abyākatāti kusalena pakāsanavidhānesu chekena satthunā pakāsitā desitāti attho .

108-111.

SaṃsayotiM1.333 vicikicchā .

Sā hi saṃseti samantato seti ,‘‘ evaṃ nu kho , no nu kho ’’ ti parisappatīti saṃsayo .

Mahante sīlakkhandhādike esati gavesatīti mahesī .

Tena mahesinā sammāsambuddhena .

Aṭṭhasūti aṭṭhalobhasahagatacittesu .

Catūsūti tesveva diṭṭhisahagatacittesu .

Diṭṭhiviyuttesu catūsūti sambandho .

Dvīsvevāti dvīsu dosamūlakacittesu .

Dvīsu jāyanti no sahāti dosamūlesveva dvīsu jāyanti , saha pana na uppajjanti , usūyanakāle issā , maccharaṇakāle maccherantiādinā nānā hutvāva uppajjanti .

Pañcasūti pañcasu sasaṅkhārikacittesu .

112. Cittassa cetasikattābhāvepi kusalākusalābyākatadhammānaṃ gaṇanaṭṭhānato ‘‘ mano ’’ ti cittampi vuttaṃ .

114-5.

EttāvatāV1.262 cetasikavibhāgaṃ dassetvā idāni ekekasmiṃ cittuppāde labbhamānarāsīsu aṅgavibhāgadassanatthaṃ ‘‘ ekūnatiṃsacittesū ’’ tiādi vuttaṃ .

Nanu ca phassapañcamakarāsi sabbapaṭhamaṃ āgatā , sā kasmā na vuttāti ?

Sabbasādhāraṇabhāvato .

Na hi so cittuppādo atthi , yo phassapañcamakavinimuttoti .

Ekādasa paṭhamajjhānikāni somanassasahagatāni , dvādasa sahetukakāmāvacarāni , tathā cattāri akusalāni , sukhasantīraṇahasituppādāni dveti ekūnatiṃsacittesu pañcaṅgikaṃ jhānaṃ pañcakarāsisaṅkhātaṃ mataṃ .

Catu … pe … niddiseti ekādasa dutiyajjhānikāni , kusalavipākakiriyāvasena dvādasa upekkhāsahagatasahetukakāmāvacarāni , upekkhādomanassasahagatāni aṭṭha akusalāni , dvipañcaviññāṇavajjitaupekkhāsahagatāni cha ahetukacittāni cāti imāni sattatiṃsa cittāni yathāyogaṃ catūhi jhānaṅgehi yuttāni .

EtthaM1.334 hi ekādasa dutiyajjhānikāni vicārapītisukhasamādhīhi sahagatāni , itarāni yathāyogaṃ upekkhādomanassesu ekekena vitakkavicārasamādhīhīti catūhi sampayuttāni .

Ekādasavidhan ti ekādasavidhaṃ tatiyajjhānikacittaṃ pītisukhacittekaggatāyogato tivaṅgikamudīritaṃ .

Catuttiṃsa … pe … mudīritan ti dvādasa arūpāvacaracittāni , dvāvīsati catutthapañcamajjhānikāni sāsavānāsavānīti catuttiṃsa cittāni yathāyogaṃ upekkhekaggatāyogato , sukhekaggatāyogato ca duvaṅgikamudīritaṃ .

Catutthajjhānikāni hi ekādasa sukhekaggatāsahitāni , sesāni tevīsati upekkhekaggatāsahitāni .

116. Sabhāvenāvitakkesūti dutiyajjhānādayo viya bhāvanābalena vinā sabhāveneva avitakkesu dvipañcaviññāṇesu .

Tesu hi vijjamānānipi sesajhānaṅgāni vitakkavirahena upanijjhānakiccesu asamatthāni .

Teneva hi aṭṭhakathāya mpi ‘‘ vitakkapacchimakañhi jhānaṅgaṃ nāmā ’’ ti vuttaṃ .

Bhāvanāya avitakkabhāvappattāni pana bhāvanābaleneva upanijjhānakiccesu paṭutarā , tasmā sabhāvenāvitakkesu jhānaṅgāni na uddhareyya .

‘‘ Na uddhaṭā ’’ ti vā pāṭho , na uddhaṭānīti attho .

Yadi evaṃ kasmā dvipañcaviññāṇesu sarūpeneva cittekaggatā vuttā , nanu tassā vitakkavirahena jhānaṅgakicce asamatthatāya rāsibhajanābhāvato yevāpanakavasena vacanaṃ yuttantiV1.263 ?

Vuccate – kusalākusalesu avijjamānadhammassa vipākesupi anupalabbhanato jhānaṅgakiccassa akaraṇepi kusalākusalesu desitaniyāmeneva sarūpena idhāpi vuttā .

Hotu tāva etaṃ , jhānarāsiyaṃ vedanā kasmā vuttā .

Sā hi sabbacittasādhāraṇabhāvatoM1.335 phassapañcakarāsimhi ceva , upekkhādiindriyabhāvato indriyarāsimhiyeva vattabbā , na itarattha tadabhāvatoti ?

Saccaṃ , vedanā pana sabbavedanānaṃ sāmaññasabhāvena phassapañcake āgatavedanā ca aparena visesavacanena tattha niddiṭṭhā , na tattha antokaraṇatthaṃ .

Teneva hi dhammasaṅgaṇiyaṃ dvipañcaviññāṇesu saṅgahavāre jhānaṅgarāsi na uddhaṭāti rūpadhātuyaṃ tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ appaṭighabhāvepi kāmadhātuyaṃ sappaṭighamahābhūtehi samānabhāvato tatthāpi sappaṭighabhāvo viya dvipañcaviññāṇesu vedanācittekaggatānaṃ vitakkaviyogena jhānakiccākaraṇepi savitakkacittesu jhānacittasamaṅgīvedanādīhi samānattā jhānaṅgabhāvena vacanaṃ nāma yuttaṃ .

Teneva ca nāmarūpasamāse ‘‘ phassapañcakarāsijhānadukarāsiindriyattikarāsī ’’ ti vuttanti .

Atha vā kiṃ etāya yutticintāya , dhammasabhāvavedinā tathāgatena dhammasabhāvaṃ avirajjhitvā desitanti na ettha anuyogo kātabboti .

Ahetukacittānaṃ ārammaṇe suppatiṭṭhitatābhāvena aniyyānikattā vuttaṃ ‘‘ sabbā … pe … na uddhare ’’ ti .

Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāya mpi ‘‘ hetupacchimako maggo ’’ ti .

117. Tīṇi soḷasacittesūti pannarasasu ahetukavipākacittesu ceva kiriyāmanodhātumhi cāti soḷasasu cittesu .

Manindriyaṃ jīvitindriyaṃ vedanindriyesu labbhamānamekanti tīṇindriyāni honti .

Imesupi kusalavipākakāyaviññāṇadhātuyaṃ manindriyasukhindriyajīvitindriyavasena tīṇindriyāni , akusalavipākakāyaviññāṇadhātuyaṃ dukkhindriyena saha tīṇi , sukhasantīraṇe somanassindriyena saha tīṇi , avasesaterasacittesu upekkhindriyena saha tīṇīti .

Ettha cittanti sasampayuttadhammassa cittuppādassa adhippetattā manindriyassāpi ādhārabhāvo yujjeyya .

Itarathā hi manindriyantiM1.336 cittasseva gahaṇe tassa attano ca ādhārabhāvo na yujjatīti .

Ekasmiṃ pana cattārīti ekasmiṃ vicikicchāsahagate vīriyindriyamanindriyajīvitindriyaupekkhindriyavasena cattāri .

Pañca terasasūti ṭhapetvā vicikicchāsahagataṃ avasesāni ekādasa akusalacittāni , kiriyāhetukamanoviññāṇadhātudvayanti terasasu cittesu vīriyindriyādīni tīṇi , samādhindriyaṃ , vedanindriyesu labbhamānaṃ ekanti pañcindriyāni .

Ettha hi dvīsu dosamūlesu vīriyindriyasamādhindriyamanindriyajīvitindriyadomanassindriyavasenaV1.264 pañca , pañcasu somanassasahagatesu purimāni cattāri somanassindriyena saddhiṃ pañca , sesesu upekkhindriyena saddhiṃ pañca honti .

118. Satta dvādasacittesūti dvādasasu ñāṇavippayuttacittesu saddhāsatisamādhivīriyajīvitamanindriyāni ca vedanindriyesu labbhamānamekanti satta indriyāni .

Tattha hi chasu somanassasahagatesu saddhindriyādīni cha somanassindriyena saddhiṃ satta , itaresu chasu upekkhindriyena saddhiṃ satta honti .

Ekenūnesu … pe … manesu cāti dvādasa ñāṇasampayuttāni kāmāvacarāni , sattavīsati lokiyajjhānacittāni cāti ekūnacattālīsavidhesu lokiyacittesu purimāni satta , paññindriyañcāti aṭṭheva indriyāni .

Ettha hi somanassasahagatesu chasu kāmāvacaresu , dvādasasu rūpāvacaracatukkajjhānesu cāti aṭṭhārasacittesu somanassindriyena , sesesu ca upekkhindriyena saddhiṃ yojetvā aṭṭhindriyāni veditabbāni .

119. Cattālīsāya cittesu navakan ti samacattālīsavidhesu lokuttaracittesu purimāni aṭṭhaindriyāni , anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriyanti imesu labbhamānamekanti indriyānaṃ navakā .

Sotāpattimaggesu hi anaññātaññassāmītindriyaṃM1.337 labbhati .

Sotāpattiphalato paṭṭhāya arahattamaggapariyosānesu taṃ na labbhati .

Tassa ṭhāne aññindriyaṃ .

Arahattaphale tampi na labbhati .

Tassa ṭhāne aññātāvindriyaṃ tiṭṭhatīti .

Evan ti chahi indriyehi sampayuttassa abhāvato katthaci tīṇi , katthaci cattāri , katthaci pañca , katthaci satta , katthaci aṭṭha , katthaci navindriyānīti evaṃ chahi ākārehi indriyayogopi , na kevalaṃ jhānaṅgayogova , atha kho indriyehi saha cittuppādānaṃ sampayogopi veditabboti .

120-3.

Idāni maggaṅgasampayogaṃ dassento paṭhamaṃ tāva yesu cittesu maggaṅgāni na labbhanti , tāni dassetvā pacchā maggaṅgayogacittuppāde dassetuṃ ‘‘ amaggaṅgānī ’’ tiādimāha .

Etthāti etasmiṃ ekavīsasatappabhede cittasmiṃ , imasmiṃ maggaṅgādhikāre vā .

Viññāṇesu dvipañcasūti sabhāvāvitakkesu cakkhādīsu dvipañcaviññāṇesu .

Kiñcāpi heṭṭhā dvipañcaviññāṇesu jhānaṅgābhāvo , ahetukesu ca maggaṅgābhāvo vuttova , ajhānaṅgāni pana tattha adhikāravasena vuttāni , idha pasaṅgāgatavasena .

Amaggaṅgāni tattha pasaṅgāgatavasena , idha adhikāravasenāti na koci punaruttidoso .

Ekan tiV1.265 vicikicchāsampayuttaṃ cittaṃ .

Tañhi micchāsaṅkappamicchāvāyāmayogato dve maggaṅgāni etthāti dumaggaṅgaṃ .

Timaggaṅgāni sattasūti cattāri diṭṭhivippayuttāni , dve dosamūlāni , uddhaccasahagatacittanti sattasu micchāsaṅkappamicchāvāyāmamicchāsamādhiyogato timaggaṅgāni .

Cattālīsa … pe … caturaṅgikoti dvādasa ñāṇavippayuttāni , cattāri diṭṭhisampayuttāni , paṭhamajjhānikavajjāni catuvīsati mahaggatacittānīti cattālīsacittesu yo maggo labbhati , so yathāyogaṃ sammāsaṅkappasammāvāyāmasammāsatisammāsamādhiyogato , micchādiṭṭhimicchāsaṅkappamicchāvāyāmamicchāsamādhiyogato , sammādiṭṭhisammāvāyāmasammāsatisammāsamādhiyogatoM1.338 ca caturaṅgiko mato .

Tattha ñāṇavippayuttesu dvādasasu paṭhamāni cattāri , diṭṭhisampayuttesu majjhimāni , sesesu pacchimāni labbhanti .

Pañcaddasasu … pe … pañcaṅgikoti dvādasasu ñāṇasampayuttakāmāvacaresu ceva tīsu lokiyapaṭhamajjhānikesu cāti pannarasasu cittesu sammādiṭṭhisammāsaṅkappasammāvāyāmasammāsatisammāsamādhivasena pañcaṅgiko maggo .

Nanu ca sammāvācādayo kāmāvacaresu labbhantīti ?

Saccaṃ labbhanti , pāṭhe pana anāgatattā idha pariccattāti .

Dvattiṃsacittesūti paṭhamajjhānikavajjesu dvattiṃsalokuttaracittesu .

Sattaṅgikoti avitakkattā sammāsaṅkappo na labbhatīti taṃ pariccajitvā avasesasattamaggaṅgavasena sattaṅgiko vutto .

Yattha pana sammāsaṅkappo labbhati , tattha tena saha aṭṭhaṅgikoti āha ‘‘ maggo aṭṭhasū ’’ tiādi .

Tattha aṭṭhasu cittesūti paṭhamajjhānikesu aṭṭhasu lokuttaracittesu .

Evan ti chahi maggaṅgehi sampayuttassa abhāvato katthaci dve maggaṅgāni , katthaci tīṇi , katthaci cattāri , katthaci pañca , katthaci satta , katthaci aṭṭhāti evaṃ chahi pakārehi .

124-6.

Idāni balasampayogaṃ dassento āha ‘‘ balāni dve ’’ tiādi .

Tattha vīriyabalasamādhibalavasena dve balāni kiriyāhetukamanoviññāṇadhātudvaye vibhaṅgavāre āgatāni vīriyabalasamādhibalāni paccekaṃ labbhantīti ‘‘ dve dvicittesū ’’ ti vuttaṃ .

Ekasmiṃ tīṇīti ekasmiṃ vicikicchāsahagate vīriyabalaahirikabalaanottappabalavasena tīṇi balāni .

Ekādasasu cattārīti vicikicchāsahagatavajjesu ekādasasu akusalacittesu samādhibalañceva pubbeV1.266 vuttāni tīṇīti cattāribalāni .

Cha dvādasasūti dvādasasu ñāṇavippayuttacittesu saddhāvīriyasatisamādhihiriottappavasena cha balāni .

EkūnāsītiyāM1.339 sattāti dvādasasu ñāṇasampayuttakāmāvacaracittesu ceva sattavīsatimahaggatacittesu ca cattālīsāya lokuttaracittesu cāti ekūnāsītividhesu cittesu saddhāvīriyasatisamādhipaññāhiriottappavasena satta balāni .

Soḷasevābalānīti pañcadasa ahetukavipākāni , kiriyāmanodhātuāvajjanañcāti soḷasa balavippayogato abalacittāni .

Evan ti pañcahi balehi sampayuttassa abhāvato katthaci dve , katthaci tīṇi , katthaci cattāri , katthaci cha , katthaci sattāti pañcahi ākārehi sabalaṃ , imesu ekassāpi abhāvato abalampi ca viññeyyaṃ , vijānitabbanti attho .

Heturāsiādayo vinicchayabhāvato na vuttāti veditabbaṃ .

Yesu cittesu yāni jhānaṅgamaggaṅgabalindriyāni jāyantīti sambandho .

Gāthābandhasukhatthaṃ indriyānaṃ osānakaraṇaṃ .

Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma

Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya

Cetasikavibhāganiddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Abhidhammāvatāra-abhinavaṭīkā

Abhidhammāvatāra-abhinavaṭīkā