Ārammaṇavibhāganiddesavaṇṇanā
291-3.
Etesan ti
M2.1V2.1 yathāvuttappabhedānaṃ .Nanu ca ‘‘ cittaṃ cetasikan ’’ tiādinā cittādīniyeva uddiṭṭhānīti tāneva niddisitabbāni , ārammaṇaṃ pana appakataṃ , taṃ kasmā idha vuccatīti codanaṃ manasi karitvā āha ‘‘ tena vinā natthi hi sambhavo ’’ ti .
Yasmā ārammaṇena vinā cittasambhavo natthi , na hi anārammaṇaṃ cittaṃ nāma atthi , tasmā ‘‘ tayidaṃ cittaṃ kaṃ ārabbha uppajjatī ’’ ti āsaṅkānivāraṇatthaṃ ito paraṃ ārammaṇaṃ dassayissāmīti attho
V2.2 .Katividhaṃ pana taṃ ārammaṇaṃ , kiṃ sarūpañcāti āha ‘‘ rūpaṃ saddan ’’ tiādi .
Vacanatthaṃ pana nesaṃ sayameva vakkhati .
Chaḷārammaṇakovidāti channaṃ ārammaṇānaṃ byākaraṇakusalā buddhādayo .
Bhūteti cattāro mahābhūte .
Upādāyāti nissāya .
Catusamuṭṭhitoti kammādīhi catūhi paccayehi samuṭṭhito .
Nidassitabbaṃ nidassanaṃ .
Kiṃ taṃ ?
Daṭṭhabbabhāvo cakkhuviññāṇassa gocarabhāvo
M2.2 , saha nidassanenāti sanidassano .Paṭihaññati , paṭihanananti vā paṭigho , yena byāpārādivikārapaccayantarasahitesu cakkhādīnaṃ nissayesu vikāruppatti , so sayaṃ nissayavasena ca sampattānaṃ , asampattānañca paṭimukhabhāvo aññamaññapatanaṃ paṭighoti attho .
Tattha sayaṃ sampattiṃ phoṭṭhabbassa nissayavasena sampatti gandharasaghānajivhākāyānaṃ .
Itaresaṃ ubhayathāpi asampatti , tasmā idha asampattānaṃ paṭimukhabhāvo ‘‘ paṭigho ’’ ti vuccati .
Saha paṭighenāti sappaṭigho , sanidassano ca so sappaṭigho cāti sanidassanasappaṭigho .
Etthāha – yassa daṭṭhabbabhāvo atthi , so sanidassano , cakkhuviññāṇagocarabhāvova daṭṭhabbabhāvo .
Tassa ca rūpāyatanato anaññattā kathaṃ saha nidassanena sanidassanoti yujjatīti ?
Vuccate – anaññattepi tassa aññehi dhammehi rūpāyatanaṃ visesetuṃ aññaṃ viya katvā vuttaṃ ‘‘ saha nidassanena sanidassanan ’’ ti .
Dhammasabhāvasāmaññena hi ekībhūtesu dhammesu yo nānattakaro viseso , so aññaṃ viya katvā upacārituṃ yutto .
Evañhi atthavisesāvabodho hoti .
Rūpārammaṇasaññitoti ayaṃ evarūpo vaṇṇo rūpārammaṇanti saññito .
Idaṃ vuttaṃ hoti – cattāro mahābhūte upādāya te amuñcitvā pavattamāno kammasamuṭṭhāno cittasamuṭṭhāno utusamuṭṭhāno āhārasamuṭṭhāno ca nīlādivasena dissamāno indriyehi ghaṭṭento ca vaṇṇo rūpārammaṇaṃ nāmāti .
294-7.
Cittañca utu ca cittotu , tehi sambhavati , te vā sambhavā paccayā imassāti cittotusambhavo .
Saha viññattisamuṭṭhāpakaviññāṇena pavatto saddo saviññāṇakasaddo , saviññāṇakasaddo pana na kevalaṃ saviññāṇakasantānappavattova kucchisaddādivasena tassa utusamuṭṭhitassāpi sambhavato .
Dharīyatīti
M2.3V2.3 kalāpaparamparāya sandhārīyati .Sūcanatoti attano vatthussa supākaṭakaraṇato .
Gandho hi ‘‘ idaṃ sugandhaṃ , idaṃ duggandhan ’’ ti pakāseti , paṭicchannapupphaphalādīni ‘‘ idamettha atthī ’’ ti pesuññaṃ karontaṃ viya hotīti .
Rasamānāti assādavasena tussamānā .
Rasantīti asanti , anubhavantīti attho .
Ettha ra-kāro padasandhikaro .
Evañhi ‘‘ rasamānā naṃ asantīti raso ’’ ti niruttinayo sundaro hoti .
Itarathā ‘‘ rasanti assādentī ’’ ti vuccamāne ‘‘ rasamānā ’’ ti idaṃ niratthakameva siyā .
Atha vā ‘‘ rasamānā ’’ ti ito ra-kāraṃ ,‘‘ rasantī ’’ ti ito sa-kārañca gahetvā ‘‘ raso ’’ ti niruttinayo daṭṭhabbo .
298. Phusīyatīti ghaṭṭīyati .
Kiṃ taṃ phoṭṭhabbaṃ nāmāti āha ‘‘ pathavītejavāyavo ’’ ti .
Iminā dhātuttayameva kāyaviññāṇaviññeyyabhāvasaṅkhātaphoṭṭhabbaṃ nāma , na aññanti dasseti .
Kasmā panettha āpodhātu na gahitā , nanu sītatā phusitvā gayhati , sā ca āpodhātu evāti ?
Saccaṃ gayhati , na pana āpodhātu , kiñcarahi tejodhātu eva .
Mande hi uṇhabhāve sītavuddhi , na sītatā nāma koci guṇo atthi .
Kevalaṃ pana uṇhabhāvassa mandatāya sītatābhimāno .
Kathaṃ panetaṃ viññātabbanti ce ?
Sītavuddhiyā anavaṭṭhitabhāvato pārāpāre viya .
Tathā hi ghammakāle ātape ṭhatvā chāyaṃ paviṭṭhānaṃ sītavuddhi hoti , tattheva pathavīgabbhato uṭṭhitānaṃ uṇhavuddhi ca .
Kiñcarahi himapātasamayādīsu sītassa paripācakattadassanato ca tejodhātu eva sītatāti daṭṭhabbaṃ .
Yadi ca sītatā āpodhātu siyā , ekasmiṃ kalāpe uṇhabhāvena saddhiṃ upalabbheyya dvinnaṃ dhātūnaṃ avinibbhogappavattito , na ca panevaṃ upalabbhati , tasmā ñāyati ‘‘ na āpodhātu sītatā ’’ ti
M2.4 .Idaṃ catumahābhūtānaṃ avinibbhogavuttitaṃ icchantānaṃ uttaraṃ , anicchantānampi pana catunnaṃ mahābhūtānaṃ ekasmiṃ kalāpe kiccadassanena sabhāgavuttitāya sādhitāya idameva uttaraṃ .
Keci pana ‘‘ vāyodhātu sītatā ’’ ti vadanti , tesampi idameva uttaraṃ .
Yadi vāyodhātu sītatā siyā , ekasmiṃ kalāpe uṇhabhāvena saddhiṃ upalabbheyya , na ca panevaṃ upalabbhati , tasmā viññāyati ‘‘ na vāyodhātu sītatā ’’ ti .
Ye pana vadanti ‘‘ dravatā āpodhātu , sā ca phusitvā gayhatī ’’ ti , te vattabbā ‘‘ dravabhāvopi nāma phusīyatīti idaṃ āyasmantānaṃ adhimānamattaṃ saṇṭhāne viyā ’’ ti .
Vuttañhetaṃ porāṇehi –
‘‘ Dravabhāsahavuttīni
V2.4 , tīṇi bhūtāni samphusaṃ ;Dravataṃ samphusāmīti , lokoyamabhimaññati .
‘‘ Bhūte phusitvā saṇṭhānaṃ , manasā gayhate yathā ;
Paccakkhato phusāmīti , ñātabbā dravatā tathā ’’ ti .
299. Sabbaṃ nāman ti sabbaṃ cittacetasikanibbānasammataṃ nāmaṃ .
Cittacetasikañhi ārammaṇaṃ pati namanato nāmaṃ .
Nibbānaṃ pana cittacetasikassa attānaṃ pati nāmanato nāmaṃ .
Rūpan ti nipphannarūpaṃ .
Kiṃ avisesenāti ce , noti āha ‘‘ hitvā rūpādipañcakan ’’ ti .
Lakkhaṇānīti aniccādilakkhaṇāni .
Paññattīti nāmupādāyavasena duvidhā paññatti .
300. Imāni pana chabbidhāni ārammaṇāni sabbāni sabbattha labbhanti , udāhu katthaci kānicīti āha ‘‘ chaḷārammaṇānī ’’ tiādi .
Tīṇi rūpeti rūpāvacarabhūmiyaṃ rūpasaddadhammavasena tīṇi ārammaṇāni labbhanti .
Ghānādittayassa pana tattha abhāvato gandhārammaṇādīni dhammārammaṇato visuṃ na labbhanti .
Arūpabhave pana sabbaso rūpānaṃ abhāvato ekaṃ dhammārammaṇameva labbhati , na aññanti āha ‘‘ arūpe dhammārammaṇamekakan ’’ ti
M2.5 .Nanu ca arūpabhavato cavitvā kāmabhave nibbattantānaṃ arūpabhaveyeva gatinimittavasena rūpārammaṇaṃ upaṭṭhātīti ?
Saccaṃ upaṭṭhāti , taṃ pana kāmabhaveyeva ārammaṇaṃ .
Upapajjitabbabhavasmiñhi vaṇṇo gatinimittavasena upaṭṭhāti .
301-2.
Evaṃ cha ārammaṇāni sarūpato , pavattippabhedato ca dassetvā idāni tesu abhayagirivāsīnaṃ kiñci vippaṭipattiṃ dassetvā taṃ paṭikkhipituṃ ‘‘ khaṇavatthuparittattā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha khaṇavatthuparittattāti khaṇassa ceva vatthuno ca parittattā .
Ye rūpādayoti sambandho .
Yesan ti yesaṃ ācariyānaṃ laddhi .
Yesan ti vā dhammārammaṇena saha sambandhībhāvato , vuttaṃ vavatthāpakattā ca .
Te hi dhammārammaṇaṃ vavatthāpento attanā saha taṃ sambandhenti , tasmā dhammārammaṇena saha sambandhībhāvāpekkhāya ‘‘ yesan ’’ ti sāmivacananti .
Iminā pana idaṃ vuttaṃ hoti – ye rūpādayo pañca ārammaṇā santattaayoguḷe patitajalabindu viya parittakkhaṇikā , dibbacakkhunā asakkuṇeyyaggahaṇā paramāṇu viya parittavatthukā , tato ca sakasakaviññāṇānaṃ āpāthaṃ
V2.5 na gacchanti , kevalaṃ pana manoviññāṇasseva gocarā , te dhammārammaṇaṃ nāmāti yesaṃ laddhi , te yesaṃ vā dhammārammaṇaṃ nāmāti .Eteneva ca atītānāgatabhāvena atidūraaccāsannabhāvena , kuṭṭādiantaritābhāvena ca āpāthaṃ anāgacchantānampi rūpādīnaṃ saṅgaho kato hotīti .
Evaṃladdhikā pana te –
‘‘ Imesaṃ kho , āvuso , pañcannaṃ indriyānaṃ nānāvisayānaṃ nānāgocarānaṃ na aññamaññassa gocaravisayaṃ paccanubhontānaṃ mano paṭissaraṇaṃ , mano ca nesaṃ gocaravisayaṃ paccanubhotī ’’ ti ( ma . ni .1.455)–
Idaṃ
M2.6 suttaṃ āharitvā paṭikkhipitabbāti dassento āha ‘‘ te paṭikkhipitabbāvā ’’ tiādi .Tattha paṭikkhipitabbāvāti na anuvattitabbā .
Aññamañña … pe … bhontānan ti cakkhundriyaṃ sotindriyassa gocaraṃ na paccanubhoti , tathā ‘‘ sotindriyaṃ cakkhundriyassā ’’ tiādinā aññamaññassa ārammaṇaṃ neva paccanubhontānaṃ nānubhavantānaṃ na gaṇhantānaṃ .
Tesan ti tesaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ .
303. Tañca gocaraṃ mano paccanubhotīti sambandho .
Taṃ rūpādipañcavidhaṃ ārammaṇaṃ ca -saddena dhammārammaṇañca mano paccanubhoti , cittaṃ ārammaṇaṃ karotīti attho .
Ayaṃ panettha adhippāyo – yadi cakkhādīnamāpāthagatāni vinā avasesā dhammārammaṇā honti , tadā taṃvisayaṃ cittaṃ pañcindriyānaṃ visayaṃ paccanubhontaṃ nāma na hoti , attanoyeva pana visayaṃ paccanubhontaṃ nāma hoti .
Evañca sati manova tesaṃ gocaravisayaṃ paccanubhotīti dupparihāriyaṃ bhaveyya , na ca taṃ suttavacanaṃ sakkā atikkametuṃ , tasmā vuttanayena cakkhādīnaṃ anāpāthagatāpi manogocarā rūpādayo rūpādiārammaṇāneva honti , na dhammārammaṇāti .
Yadi rūpārammaṇaṃ cittaṃ attano visayaṃ nānubhoti , paravisayameva anubhoti , kathaṃ dassanādikiccaṃ na karoti ?
Taṃtaṃkiccānaṃ nissayabhūtassa vatthuno anissitattā .
Kathañcarahi pañcindriyānaṃ visayaṃ paccanubhoti nāma ?
Dassanādikiccassa akaraṇepi cakkhuviññāṇādīhi diṭṭhādiākārasseva gahaṇato pañcindriyānaṃ visayaṃ paccanubhoti nāma .
Yadi hi cakkhuviññāṇādīhi diṭṭhādiākāraṃ na gaṇhāti , rūpādīnaṃ nīlattādivasena jānanaṃ manoviññāṇameva karoti , na pañcaviññāṇānīti tathā jānanameva na hoti .
Tassa pana atthitāyevetaṃ
V2.6 viññātabbaṃ – anāpāthagatarūpādārammaṇaṃ cittaṃ attano visayaṃ na paccanubhoti nāma .Atha kho
M2.7 pañcindriyānaṃ visayameva paccanubhotīti .Atha siyā , na mayaṃ cittassa pañcindriyavisayānubhavanaṃ paṭikkhipāma , tassa pana anubhavanaṃ dassanādikiccavirahena dhammārammaṇavasenevāti ce ?
Tampi na , sutte tathā āgataṭṭhānassa abhāvato .
Yadi hi cittaṃ dassanādikiccavirahena pañcindriyavisayaṃ dhammārammaṇavaseneva paccanubhoti , pañcindriyānaṃ visayaṃ paccanubhavamānā manodhātumanoviññāṇadhātupi dhammārammaṇāyeva siyā , evañca sati ‘‘ dhammāyatanaṃ manodhātuyā ca manoviññāṇadhātuyā ca taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti paṭṭhāne vattabbaṃ siyā , tathā pana avatvā –
‘‘ Rūpāyatanaṃ saddāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.2),
‘‘ Rūpāyatanaṃ … pe … dhammāyatanaṃ manoviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti ca ( paṭṭhā .1.1.2)–
Vuttattā pañcindriyānaṃ visayaṃ paccanubhontī manodhātumanoviññāṇadhātu taṃpañcindriyānaṃ visayavasena paccanubhoti , na dhammāyatanavasenāti niṭṭhamettha gantabbaṃ .
304-5.
Evaṃ ekenākārena paṭikkhepavidhiṃ dassetvā puna aparenapi kāraṇena dassento āha ‘‘ dibbacakkhādī ’’ tiādi .
Ādi -ggahaṇena dibbasotañāṇaggahaṇaṃ .
Itipi na yujjatīti na kevalaṃ pubbe vutteneva kāraṇena , atha kho imināpi kāraṇena na yujjatīti vuttaṃ hoti .
Yadipi cakkhādīnaṃ anāpāthagatarūpādīni dhammārammaṇā nāma honti , tadā
M2.8 dibbacakkhādīni rūpādiārammaṇāni na siyuṃ tesaṃ pasādavisayānaṃ rūpasaddānaṃ pariggaṇhanato , evañca sati suttesu dibbacakkhudibbasotānaṃ dhammārammaṇatāva vattabbā , na rūpādiārammaṇatā , vuttā ca sā , tasmā cakkhādīnaṃ avisayā rūpādayo rūpādārammaṇāneva , na dhammārammaṇāti .Teneva ca dhammasaṅgahe pi –
‘‘ Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ
V2.7 rūpārammaṇaṃ vā saddārammaṇaṃ vā gandhārammaṇaṃ vā rasārammaṇaṃ vā phoṭṭhabbārammaṇaṃ vā dhammārammaṇaṃ vā , yaṃ yaṃ vā panārabbha , tasmiṃ samaye phasso hoti … pe … avikkhepo hotī ’’ ti ( dha . sa .1)–Vuttaṃ .
Kiñca anāpāthagatānaṃ dhammārammaṇatte sabbaññutaññāṇaṃ rūpādiārammaṇaṃ na hotīti āpajjatīti .
Evaṃ satīti yadi kadāci rūpādiārammaṇaṃ hutvā kadāci dhammārammaṇaṃ hoti , kadāci dhammārammaṇaṃ hutvā kadāci rūpādiārammaṇaṃ hoti , tadā tesaṃ rūpādiārammaṇānaṃ niyamopi kathaṃ bhave ‘‘ idaṃ rūpādiārammaṇaṃ , idaṃ dhammārammaṇan ’’ ti niyamo na bhaveyya , ārammaṇasaṅkaro bhaveyyāti attho .
306. Evaṃ chabbidhaṃ ārammaṇaṃ dassetvā idānissa anantarabhedaṃ parittārammaṇādittikavasena dassento āha ‘‘ sabbaṃ ārammaṇan ’’ tiādi .
Chabbidhaṃ parittattikādikaṃ taṃ etaṃ sabbaṃ ārammaṇanti sambandho .
Parittattikādīnan ti parittārammaṇattikādīnaṃ .
Parittārammaṇattiko hi idha ‘‘ parittattiko ’’ ti vutto majjhapadalopavasena .
Ādi -ggahaṇena maggārammaṇattiko
M2.9 atītārammaṇattiko ajjhattārammaṇattikoti imesaṃ tiṇṇaṃ tikānaṃ saṅgaho .Tattha ‘‘ parittārammaṇā dhammā , mahaggatārammaṇā dhammā , appamāṇārammaṇā dhammā ’’ ti evamāgato parittārammaṇattiko .
Ādipadavasena ‘‘ maggārammaṇā dhammā , maggahetukā dhammā , maggādhipatino dhammā ’’ ti evamāgato maggārammaṇattiko .
‘‘ Atītārammaṇā dhammā , anāgatārammaṇā dhammā , paccuppannārammaṇā dhammā ’’ ti evamāgato atītārammaṇattiko .
‘‘ Ajjhattārammaṇā dhammā , bahiddhārammaṇā dhammā , ajjhattabahiddhārammaṇā dhammā ’’ ti evamāgato ajjhattārammaṇattikoti veditabbaṃ .
307-9.
Kriyāhetudvayan ti ahetukakiriyadvayaṃ hasituppādamanodhātu itarassa mahaggatādiārammaṇatāvasenāpi vakkhamānattā .
‘‘ Iṭṭhādibhedā ’’ tiādi parittārammaṇabhāvavibhāvanaṃ .
Iṭṭhādibhedāti iṭṭhaiṭṭhamajjhattaaniṭṭhaaniṭṭhamajjhattabhedā .
Paṭipāṭiyāti ‘‘ rūpaṃ cakkhuviññāṇassa , saddo sotaviññāṇassā ’’ tiādinā anukkamato .
Rūpādi … pe … ttayassa tūti kiriyāmanodhātuyā ceva kusalākusalavipākavibhāgavasena dvinnaṃ manodhātūnañca sabbaṃ rūpādipañcakagocaraṃ
V2.8 .Tā hi hadayavatthuṃ nissāya cakkhuviññāṇādīnaṃ purimapacchimā hutvā niyatā rūpādīneva ārabbha pavattanti .
311. Kāmadhātuyan ti kāmabhave .
Tattha hi nesaṃ sabbesaṃ vatthārammaṇāni upalabbhanti .
Cattārīti tesveva kiriyāmanodhātu , kusalavipākacakkhusotaviññāṇāni , tathā sampaṭicchananti imāni cattāri cittāni .
Sesāni pana vatthārammaṇābhāvena tattha nuppajjanti .
Neva kiñcīti vatthārammaṇānaṃ sabbaso abhāvato etesu kiñci na jāyati .
312-3.
‘‘ Mahāpākānan ’’ tiādi
M2.10 paṭhamaparicchede vuttatthameva .Paṭuppannāti paccuppannā .
314. Evaṃ parittārammaṇe dassetvā idāni mahaggatārammaṇe appamāṇārammaṇe ca dassetuṃ ‘‘ dutiyāruppacittañcā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha dutiyāruppacittaṃ paṭhamāruppārammaṇato , catutthāruppaṃ tatiyāruppārammaṇato mahaggatārammaṇaṃ .
Chabbidhan ti kusalavipākakiriyāvasena paccekaṃ tividhatāya chappakāraṃ .
316-20.
Ñāṇaṃ parihīnaṃ etesaṃ , ñāṇato parihīnāti vā ñāṇahīnā .
Parittārammaṇā … pe … honti teti aṭṭha ñāṇavippayuttacittuppādā sekhaputhujjanakhīṇāsavānaṃ kadāci nirussukkabhāvena ādarākaraṇavasena akammaññasarīratāaññavihitatāhi vā asakkaccadānapaccavekkhaṇadhammassavanādīsu atipaguṇavipassanāya ca kāmāvacaradhamme ārabbha pavattikāle parittārammaṇā .
Atipaguṇānaṃ paṭhamajjhānādīnaṃ paccavekkhaṇakāle mahaggatārammaṇā .
Kasiṇanimittādipaññattipaccavekkhaṇakāle parittārammaṇādivasena navattabbā .
Akusalesu cattāro diṭṭhisampayuttacittuppādā catupaññāsakāmāvacaradhammānaṃ , rūpassa ca ‘‘ attā satto ’’ ti parāmasanaassādanābhinandanakāle parittārammaṇā .
Tenevākārena sattavīsatimahaggatadhamme ārabbha pavattakāle mahaggatārammaṇā .
Paṇṇattidhamme ārabbha pavattanakāle siyā navattabbā parittārammaṇādivasena .
Diṭṭhivippayuttāni teyeva dhamme ārabbha vinā parāmāsena assādanābhinandanavasena pavattiyaṃ , paṭighasampayuttāni domanassavasena pavattiyaṃ , vicikicchāsampayuttaṃ dveḷhakabhāvena , uddhaccasahagataṃ vikkhipanavasena , avūpasamavasena ca pavattiyaṃ parittamahaggatanavattabbārammaṇāti veditabbā .
Kriyatopi ca tathāti kiriyacittatopi ñāṇasampayuttā
V2.9 cattāroti attho .Kriyāvoṭṭhabbanan ti
M2.11 sarūpakathanametaṃ , na pana kusalākusalavipākavoṭṭhabbanassa vijjamānattā .Tividho hoti gocaroti parittamahaggataappamāṇavasena tividhopi gocaro hoti .
Kathaṃ ?
Kusalakiriyāvasena aṭṭha ñāṇasampayuttacittuppādā sekhaputhujjanakhīṇāsavānaṃ sakkaccadānapaccavekkhaṇadhammassavanavipassanādīsu kāmāvacaradhamme ārabbha pavattakāle kāmāvacarārammaṇikaabhiññāya parikammānulomakāle ca parittārammaṇā .
Paṭhamajjhānādipaccavekkhaṇakāle mahaggatārammaṇajhānādīnaṃ parikammakāle mahaggatadhamme ārabbha sammasanakāle ca mahaggatārammaṇā honti .
Yathālābhaṃ gotrabhuvodānakāle pana lokuttaraṃ dhammaṃ paccavekkhaṇakāle ca nibbānārammaṇābhiññāya parikammakāle ca appamāṇārammaṇā .
Paṇṇattipaccavekkhaṇakāle paṇṇattārammaṇikajhānābhiññānaṃ parikammakāle ca navattabbā .
Abhiññādvayassa parittādiārammaṇataṃ sattarasamaparicchede vakkhati .
Kiriyāvoṭṭhabbanampi yathāvuttadhammānaṃ taṃtaṃārammaṇe pavattamānānaṃ purecaraṃ hutvā taṃ tadeva āvajjantaṃ pavattatīti parittādiārammaṇaṃ .
Pañcadvāre voṭṭhabbanavasena pavattiyaṃ parittārammaṇameva .
Vuttāvasesānīti yathāvuttehi avasiṭṭhāni pannarasa rūpāvacarāni paṭhamatatiyāni , cha arūpāvacarakusalavipākakiriyacittānīti ekavīsati cittāni .
Navattabbārammaṇānīti parittādivasena navattabbassa kasiṇādinimittasattapaññattiākāsaviññāṇābhāvassa ārammaṇakaraṇato navattabbārammaṇāni .
Parittārammaṇattikaṃ samattaṃ .
321-2.
Evaṃ
M2.12 parittārammaṇattikavasena visayīvibhāgaṃ dassetvā idāni yasmā appamāṇārammaṇaniddeseneva maggārammaṇattikasaṅgahitopi visayīvibhāgo niddiṭṭho hoti , tasmā taṃ pahāya atītārammaṇattikavasena dassetuṃ ‘‘ dutiyāruppacittañcā ’’ tiādi vuttaṃ .Tattha dutiyāruppacittaṃ atītassa paṭhamāruppaviññāṇassa ārammaṇakaraṇato , catutthāruppaṃ tatiyāruppassa ārammaṇakaraṇato ekantaatītārammaṇaṃ .
Paccuppannāva gocarāti rūpādimhi dharamāneyeva
V2.10 pañcadvārikacittānaṃ uppajjanato .Anāgatārammaṇaṃ pana niyataṃ kiñci natthi anāgataṃsañāṇassapi pañcamajjhānato abhinnattā .
324-6.
Siyā … pe … nāgatagocarāti aṭṭha tāva mahāvipākā devamanussānaṃ paṭisandhiggahaṇakāle kammaṃ vā kammanimittaṃ vā ārabbha pavattiyaṃ atītārammaṇā .
Bhavaṅgacutikālepi eseva nayo .
Gatinimittaṃ pana kadāci kammanimittañca ārabbha paṭisandhiggahaṇakāle , tadanantaraṃ bhavaṅgakāle ca paccuppannārammaṇā , tathā pañcadvāre tadārammaṇavasena pavattiyaṃ .
Manodvāre pana atītānāgatapaccuppannārammaṇānaṃ javanānaṃ ārammaṇaṃ gahetvā pavattiyaṃ atītānāgatapaccuppannārammaṇā .
Kusalākusalavipākāhetukaupekkhāsahagatamanoviññāṇadhātudvayepi eseva nayo .
Kevalañhi tā yathākkamaṃ manussesu jaccandhādīnaṃ , apāyesu ca sabbesaṃ paṭisandhi honti .
Pañcadvāre ca santīraṇakāle paccuppannārammaṇāva hontīti ayametesaṃ viseso .
Somanassasahagatā pana pañcadvāre santīraṇavasena , tadārammaṇavasena ca pavattikāle paccuppannārammaṇā , manodvāre ca tadārammaṇakāle atītānāgatapaccuppannārammaṇāti veditabbā .
Hasituppādacittaṃ pana
M2.13 khīṇāsavānaṃ pañcadvāre haṭṭhapahaṭṭhākāraṃ kurumānānaṃ paccuppannārammaṇaṃ hoti , manodvāre atītādibhede dhamme ārabbha hasituppādavasena pavattiyaṃ atītānāgatapaccuppannārammaṇaṃ .‘‘ Kusalākusalā ’’ tiādīsu kusalesu tāva cattāro ñāṇasampayuttacittuppādā sekhaputhujjanānaṃ , atītādibhedāni khandhadhātuāyatanāni sammasanakāle , paccavekkhaṇakāle , atītādiārammaṇikaabhiññānaṃ parikammakāle ca atītānāgatapaccuppannārammaṇā .
Paññattinibbānapaccavekkhaṇakāle , gotrabhuvodānakāle , paññattinibbānārammaṇikaabhiññānaṃ parikammādikāle ca navattabbārammaṇā .
Paññattinibbānāni hi idha atītādikālavasena navattabbānīti tadārammaṇāni atītārammaṇādivasena navattabbāni .
Tenāha ‘‘ santapaññattikālepī ’’ ti , yathāsambhavaṃ santassa nibbānassa , paññattiyā ca ārammaṇakaraṇakāleti attho .
Potthakesu pana ‘‘ sante paññattikālesū ’’ ti likhanti , so apāṭho .
Tassa pana apāṭhabhāvaṃ ajānantā atthahānimpi asallakkhetvā vacanavipallāsavasena paññattikālasmiṃ satīti atthaṃ likhanti .
Ñāṇavippayuttānipi vuttanayeneva veditabbāni .
Kevalañhi tesaṃ maggaphalanibbānapaccavekkhaṇāni natthi .
Ñāṇavirahena lokuttaradhammārammaṇe asamatthabhāvatoti ayameva viseso .
Akusalesu
V2.11 cattāro diṭṭhisampayuttacittuppādā atītādibhedānaṃ tebhūmakadhammānaṃ assādanābhinandanaparāmasanakāle atītādiārammaṇā .Tatheva paññattiṃ ārabbha pavattikāle navattabbārammaṇā .
Diṭṭhivippayuttesupi eseva nayo .
Kevalañhi tattha parāmāsaggahaṇaṃ natthi .
Dve paṭighasampayuttacittuppādā atītādibhede dhamme ārabbha dussanakāle atītādiārammaṇā , paṇṇattiṃ ārabbha dussanakāle navattabbārammaṇā .
Vicikicchuddhaccasampayuttā tesu
M2.14 dhammesu aniṭṭhaṅgatabhāvena ca avūpasamavikkhepavasena ca pavattiyaṃ atītānāgatapaccuppannanavattabbārammaṇā .Kiriyāsu aṭṭha sahetukacittuppādā kusalacittuppādagatikā eva .
Tattha hi ñāṇasampayuttā kusalesu ñāṇasampayuttehi , ñāṇavippayuttā ñāṇavippayuttehi samānā .
Kevalaṃ pana te sekhaputhujjanānaṃ uppajjanti , ime khīṇāsavānanti ayamevettha viseso .
Kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu pana upekkhāsahagatā pañcadvāre voṭṭhabbanavasena pavattiyaṃ paccuppannārammaṇā , manodvāre atītānāgatapaccuppannārammaṇānañceva paññattinibbānārammaṇānañca javanānaṃ purecārikakāle atītānāgatapaccuppannanavattabbārammaṇā .
Abhiññādvayassa atītādiārammaṇataṃ vakkhati .
Navattabbā … pe … ādināti kasiṇanimittādipaññattārammaṇattā atītārammaṇādinā navattabbā .
327. Kriyā pañcāti ñāṇasampayuttā catasso , ahetukamanoviññāṇadhātu upekkhāsahagatāti imā pañca kiriyā .
Rūpato pañcamī kriyāti rūpāvacarapañcamajjhānasaṅkhātā kiriyābhiññā ca .
Natthi kiñci agocaran ti atītādibhedesu , kālavimuttesu ca agocaraṃ nāma kiñci natthi , sabbameva nesaṃ gocaraṃ hotīti attho .
Atītārammaṇattikaṃ .
Vuttanayānusāreneva ajjhattārammaṇattikasaṅgahitopi visayīvibhāgo sakkā viññātunti so visuṃ na uddhaṭo .
Sarūpato panesa evaṃ veditabbo – viññāṇañcāyatanaṃ nevasaññānāsaññāyatananti ime tāva kusalavipākakiriyāvasena cha cittuppādā attano santānasambandhaṃ heṭṭhimaṃ samāpattiṃ ārabbha pavattanato ajjhattārammaṇā .
Rūpāvacaracatukkajjhānāni , paṭhamatatiyārūppāni , lokuttarakusalavipākāni ca niyakajjhattato
M2.15 bahibhāvena bahiddhābhūtāni pathavīkasiṇādīni ārabbha pavattito bahiddhārammaṇāni .Sabbeva kāmāvacarakusalākusalābyākatā
V2.12 dhammā rūpāvacarapañcamajjhānañca ajjhattabahiddhārammaṇāni .Tattha kāmāvacarakusalato cattāro ñāṇasampayuttacittuppādā attano khandhādīni paccavekkhantassa ajjhattārammaṇā , paresaṃ khandhādipaccavekkhaṇe , paṇṇattinibbānapaccavekkhaṇe ca bahiddhārammaṇā , tadubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā .
Ñāṇavippayuttesupi eseva nayo .
Kevalañhi tesaṃ nibbānapaccavekkhaṇā natthi .
Akusalāpi attano khandhādīnaṃ assādanābhinandanaparāmāsādikāle ajjhattārammaṇā , parassa khandhādīsu ceva anindriyabaddharūpakasiṇādīsu ca tatheva pavattikāle bahiddhārammaṇā , tadubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā .
Dvepañcaviññāṇāni , tisso ca manodhātuyoti ime terasa cittuppādā attano rūpādīni ārabbha pavattiyaṃ ajjhattārammaṇā , parassa rūpādīsu pavattā bahiddhārammaṇā , tadubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā , somanassasahagataṃ santīraṇaṃ pañcadvāre santīraṇatadārammaṇavasena attano pañcarūpādidhamme manodvāre tadārammaṇavasena aññepi ajjhattike kāmāvacaradhamme ārabbha pavattiyaṃ ajjhattārammaṇā , paresaṃ dhammesu pavattamānā bahiddhārammaṇā , tadubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā .
Upekkhāsahagatasantīraṇadvayepi eseva nayo .
Kevalaṃ pana taṃ sugatiduggatīsu paṭisandhibhavaṅgacutivasenāpi ajjhattādibhedesu kammādīsu pavattati .
Aṭṭha mahāvipākāni paṭisandhibhavaṅgacutitadārammaṇavasena ajjhattādibhedesu dhammesu pavattanato ajjhattādiālambaṇāni .
Hasituppādampi attano rūpādīni ārabbha pahaṭṭhākārakaraṇavasena pavattiyaṃ ajjhattārammaṇaṃ , parassa rūpādīsu pavattaṃ
M2.16 bahiddhārammaṇaṃ .Manodvārepi attano katakiriyapaccavekkhaṇena hasituppādane ajjhattārammaṇaṃ , paresaṃ katakiriyapaccavekkhaṇena bahiddhārammaṇaṃ , tadubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇaṃ .
Manodvārāvajjanaṃ pana manodvāre āvajjanavasena , pañcadvāre ca voṭṭhabbanavasena pavattiyaṃ ajjhattādiārammaṇaṃ .
Aṭṭha mahākiriyā kusalagatikāyeva .
Kevalañhi tā khīṇāsavānaṃ uppajjanti , kusalāni sekhaputhujjanānanti ettakameva nānattaṃ .
Rūpāvacarapañcamajjhānassa ajjhattādiārammaṇataṃ vakkhati .
329.‘‘ Phalaṃ , maggan ’’ ti ca sāmaññena pucchitattā āha ‘‘ cattāro … pe … puññato ’’ ti .
332-4.
Arahattamaggaphalāni pana te jānituṃ na sakkonti , tathā kusalābhiññā ca
V2.13 .Tenāha ‘‘ sabbesu panā ’’ tiādi .
Voṭṭhabbanassa āvajjanakiccasamayaṃ sandhāya gāthābandhasukhatthaṃ ‘‘ voṭṭhabbanampi cā ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Cattāro … pe … puññato ’’ ti idaṃ ñāṇasampayuttassāpi sekhaputhujjanasantānappavattassa aggamaggaphalajānane asamatthatāya nidassanamattaṃ .
Kusalābhiññācittampi pana taṃ gocaraṃ kātumasamatthameva .
Evañca katvā heṭṭhā ‘‘ kriyābhiññā manodhātū ’’ ti vuttaṃ .
335-8.
Kasmāti kāraṇapucchā .
‘‘ Arahato ’’ tiādi vissajjanaṃ .
Hi -saddo ‘‘ yasmā ’’ ti imassa atthe .
Yasmā puthujjanā vā sekhā vā arahato maggacittaṃ , phalamānasañca jānituṃ na sakkonti , tasmāti attho .
Ayañca nesaṃ asamatthatā anadhigatattā anadhigate ca visaye sabbesampi moho atthevāti dassetuṃ ‘‘ puthujjano na jānātī ’’ tiādi vuttaṃ .
Sotāpannassa mānasan ti sotāpannassa pāṭipuggalikaṃ maggaphalasaṅkhātalokuttaramānasaṃ .
Evaṃ ‘‘ sakadāgāmissa mānasan ’’ tiādīsupi .
Lokiyamānasaṃ
M2.17 pana arahantassāpi jānāti .Tathā hi vuttaṃ ‘‘ atha kho māro pāpimā bhagavato cetasā cetoparivitakkamaññāyā ’’ ti .
Vuttamevatthaṃ saṅkhipitvā dassento āha ‘‘ heṭṭhimo heṭṭhimo ’’ tiādi .
Yatheva heṭṭhimo heṭṭhimo puggalo uparūpari cittaṃ na jānāti , evaṃ uparimo uparimopi heṭṭhimassa heṭṭhimassa cittaṃ na jānātīti ce ?
No na jānāti , so pana attanā adhigatavisayattā jānātiyevāti dassento āha ‘‘ uparūparī ’’ tiādi .
Yathā ‘‘ uparūparī ’’ ti vuttaṃ , evaṃ ‘‘ heṭṭhimassa heṭṭhimassā ’’ ti vattabbe ekaṃ heṭṭhima-saddaṃ ca-saddena saṅgahetvā ‘‘ heṭṭhimassa ca mānasan ’’ ti vuttaṃ .
339-41.
Evampi visayīpadhānavasena vibhāgaṃ dassetvā idāni visayappadhānavasena dassetuṃ ‘‘ yo dhammo ’’ tiādi vuttaṃ .
Kusalameva ārammaṇanti kusalārammaṇaṃ .
Kāmeti padaṃ ubhayattha sambandhitabbaṃ ‘‘ kāme kusalārammaṇaṃ kāme kusalākusalassā ’’ ti .
Kiñcāpi hi akusalassa ekantakāmāvacarattā na etassa visesitabbatā atthi , kusalaṃ pana visesitabbamevāti taṃ apekkhāya ‘‘ kāme ’’ ti uparipadena sambandhitabbameva .
Atha vā akusalasahacariyato kusalampi kāmāvacarameva gayhatīti ‘‘ kāme ’’ ti idaṃ purimapadasseva visesanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Kāmāvacarapākassāti
V2.14 pañcaviññāṇasampaṭicchanānaṃ ekantena rūpakkhandhārammaṇattā tadavasesassa ekādasavidhassa kāmāvacaravipākassa .Kāmakriyassāti vuttanayeneva manodhātuvajjitassa dasavidhakāmāvacarakiriyacittassa .
Etesaṃ … pe … ārammaṇaṃ siyāti ettha kusalassa tāva attanā katassa dānādikāmāvacarakusalassa pasannacittena anussaraṇakāle , tatheva parehi katassa anumodanakāle , tasseva duvidhassāpi aniccatādivasena paccavekkhaṇakāle
M2.18 , cetopariyañāṇādīnaṃ parittakusalārammaṇikaabhiññānaṃ parikammādikāle ca ārammaṇaṃ hoti .Akusalesu ca catunnaṃ diṭṭhigatasampayuttānaṃ kāmāvacarakusalaṃ ārabbha assādanābhinandanaparāmasanakāle , diṭṭhivippayuttānaṃ kevalaṃ assādanādikāle ca dvinnaṃ paṭighasampayuttānaṃ attanā , parehi ca katakusalamārabbha vippaṭisāradussanakāle , vicikicchācittassa asanniṭṭhānakāle , uddhaccasahagatassa avūpasamavikkhepakāle ca ārammaṇaṃ hoti .
Abhiññācittadvaye kusalassa sekhaputhujjanānaṃ attanā , parehi vā katakusalassa anussaraṇakāle , paracittavijānanakāle ,‘‘ iminā puññakammena manussesu , kāmāvacaradevesu ca nibbattatī ’’ ti jānanakāle ,‘‘ anāgate dānādīni puññāni karomi , karissatī ’’ ti jānanakāle ca kiriyacittassāpi khīṇāsavānaṃ attanā , parehi vā katakammānussaraṇakālādīsu ārammaṇaṃ hoti .
Kāmāvacaravipākesu navannaṃ sugatipaṭisandhīnaṃ kammakammanimittārammaṇikapaṭisandhikāle , sabbesampi tadārammaṇānaṃ kāmāvacarakusalārammaṇikajavanānantaraṃ tadārammaṇakāle ca ārammaṇaṃ hotīti .
Dasavidhakāmāvacarakiriyāsu ca aṭṭhannaṃ mahākiriyacittānaṃ khīṇāsavānaṃ kāmāvacarakusalapaccavekkhaṇasammasanakāle , parittārammaṇikakiriyābhiññānaṃ parikammādikāle , hasituppādassa dānādiṃ paccavekkhitvā tussanakāle , manodvārāvajjanassa pana kāmāvacarakusalārammaṇikajavanānaṃ purecārikakāle ca ārammaṇaṃ hotīti evaṃ kāmāvacarakusalaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇaṃ hoti .
342. Tatoti yathāvuttarāsito .
Tenāha ‘‘ pañcannaṃ pana rāsīnan ’’ ti .
Ettha ca kiriyacittesu hasituppādo na sambhavati ekantaparittārammaṇattā .
Tattha kāmāvacarakusalassa tāva
M2.19 sekhaputhujjanānaṃ jhānapaccavekkhaṇasammasanakāle , rūpāvacarakusalārammaṇikaabhiññānaṃ parikammādikāle , akusalassa vuttanayena parāmasanādikāle , abhiññāsu kusalābhiññāya sekhaputhujjanānaṃ attanā , parehi vā atītabhave uppāditajhānānussaraṇakāle , paresaṃ rūpāvacaracittaparicchindanakāle ,‘‘ iminā kammena imasmiṃ brahmaloke nibbattissatī ’’ ti jānanakāle ca ‘‘ anāgateV2.15 jhānaṃ bhāvessatī ’’ ti vā jānanakāle , kiriyābhiññāya ca khīṇāsavānaṃ yathāvuttavasena pavattikāle ca navavidhassa pana kiriyacittassa khīṇāsavānaṃ heṭṭhā vuttanayena rūpāvacarakusalapaccavekkhaṇakāleti evaṃ rūpāvacarakusalaṃ pañcannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇaṃ hoti . 343-7.
Āruppakusalañcāpi ārammaṇapaccayo hotīti sambandho .
Tebhūmakakusalassāti sabbassa kāmāvacarakusalassa , rūpāvacarakusalesu kusalābhiññāya , arūpāvacarakusalesu dutiyacatutthakusalassa cāti imassa tebhūmakakusalassa .
Esa nayo ‘‘ tebhūmakakriyassā ’’ ti etthāpi .
‘‘ Catutthadūnan ’’ ti vā ‘‘ catutthadutiyānan ’’ ti vā vattabbe gāthābandhavasena vibhattiyā , savibhattissa vā tiya-saddassa lopaṃ katvā ‘‘ catutthadū ’’ ti vuttaṃ .
Imesaṃ … pe … paccayoti kāmāvacarakusalassa , tāva abhiññākusalassa ca rūpāvacarārammaṇesu vuttanayena dutiyacatutthāruppassa paṭhamatatiyavasenāti evaṃ tebhūmakakusalassa tathā sekhaputhujjanakāle attano santānagatassa , parasantānagatassa vā āruppakusalassa pajānanakāle kāmāvacararūpāvacarakiriyacittassa sekhaputhujjanakāleyeva attanā nibbattitaṃ paṭhamatatiyāruppaṃ ārabbha khīṇāsavakāle dutiyacatutthāruppanibbattane arūpakiriyacittassāti evaṃ tebhūmakakiriyassa heṭṭhā
M2.20 vuttanayeneva akusalassa , catutthadutiyānañca arūpāvacaravipākānanti evametesaṃ aṭṭhannaṃ rāsīnaṃ arūpakusalamārammaṇaṃ hoti .Paricchijja gāhikāya taṇhāya āpannanti pariyāpannaṃ , tebhūmakadhammajātaṃ , na pariyāpannanti apariyāpannaṃ , tadeva puññañcāti apariyāpannapuññaṃ .
Kāmāvacaratopi kusalassa kiriyassāti sambandho .
Rūpatoti rūpāvacarato .
Catunnaṃ … pe … sadāti sekhānaṃ maggapaccavekkhaṇakāle maggārammaṇikakusalābhiññāya parikammādikāle ñāṇasampayuttakusalassa , khīṇāsavānaṃ maggapaccavekkhaṇakāle maggārammaṇikakiriyābhiññāya ca parikammakāle ñāṇasampayuttakiriyacittassa , tesaṃ tesaṃ javanānaṃ purecaravasena pavattikāle manodvārāvajjanassa , sekhānaṃ attano , paresaṃ vā maggajānanakāle abhiññādvayassāti evametesaṃ catunnaṃ rāsīnaṃ apariyāpannakusalamārammaṇaṃ hoti .
Tathevākusalaṃ … pe … īritan ti sekhānaṃ pahīnāvasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇakāle , sekhaputhujjanānaṃ attano , paresaṃ vā santānappavattākusalasammasanakāle , akusalārammaṇikakusalābhiññāya
V2.16 parikammādikāle kāmāvacarakusalassa , attano , paresaṃ vā pavattaakusalānussaraṇādīsu rūpāvacarakusalassa , khīṇāsavānaṃ pahīnakilesapaccavekkhaṇaaññasantānagataakusalasammasanādikāle , pahīnakilesapaccavekkhaṇena tussanakāle , sabbesampi taṃtaṃjavanānaṃ purecarakāle ca kāmāvacarakiriyacittassa , kusalābhiññāya vuttanayena rūpāvacarakiriyacittassa , parāmāsaassādanābhinandanādivasena pavattiyaṃ akusalassa , uddhaccarahitakammārammaṇavasena akusalavipākasantīraṇassa , kāmāvacarajavanānaṃ anussaraṇakāle sabbampiM2.21 ekādasatadārammaṇavipākassāti evaṃ kāmāvacaravipākānanti evametesaṃ channaṃ rāsīnaṃ akusalamārammaṇaṃ hoti . 348-56.
Vipākārammaṇaṃ … pe … paccayoti sekhaputhujjanānaṃ vipākasammasanādikāle kāmāvacarakusalassa , vipākakkhandhānussaraṇādīsu rūpāvacarakusalassa , vuttanayeneva khīṇāsavānaṃ vipākasammasanādikāle , puthujjanakāle aniṭṭhavipākābhāvaṃ ārabbha tussanakāle , yathāvuttajavanānaṃ purecarakāle kāmāvacarakiriyacittassa , kusalesu vuttanayeneva rūpāvacarakiriyacittassa , vipākaṃ ārabbha tadārammaṇappavattiyaṃ vipākārammaṇikakammunā paṭisandhiṃ gaṇhantassa kammanimittavasena pavattiyañca kāmāvacaravipākassa , assādanābhinandanaparāmāsādivasena pavattiyaṃ akusalassāti evametesaṃ channaṃ rāsīnaṃ kāmāvacaravipākamārammaṇapaccayo hotīti .
Rūpāvacaravipākārammaṇepi imināva nayena yojanā kātabbā .
Kevalañhi taṃ kāmāvacaravipākānaṃ kiriyacittesu ca hasituppādassārammaṇaṃ na hotīti ayamettha viseso .
Lokuttaravipākassa kāmāvacarakusalakiriyānamārammaṇakkamo appamāṇārammaṇaniddese vuttanayena veditabbo .
Kāmāvacarakiriyacittassa kāmāvacarakusalādīnaṃ channaṃ rāsīnamārammaṇakkamo kusalārammaṇe vuttasadisova .
Kevalañhi ettha yadetaṃ khīṇāsavasantānasseva niyataṃ navavidhaṃ kiriyacittaṃ , taṃ parasantānappavattakusalākusalassa , sasantāneva sekhaputhujjanakāle anāgatārammaṇikaabhiññāya parikammādivasappavattakusalassa ārammaṇaṃ hoti .
Vipākesu
M2.22 ca paṭisandhibhavaṅgacutisaṅkhātānaṃ vipākānaṃ kammārammaṇavasena ārammaṇaṃ na hotīti ayameva viseso .Rūpāvacarakiriyacittassa pañcannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇakkamo kusalārammaṇe vuttasadisova .
Visesopi
V2.17 kāmāvacarakiriyārammaṇe vuttanayeneva veditabbo .Āruppakiriyacittassāpi tesaṃ pañcannaṃ rāsīnaṃ gocarabhāvo vuttasadisova .
Āruppakiriyassa pana paṭhamatatiyaṃ dutiyacatutthasseva gocaro hoti .
357-8.
Evaṃ rūpanibbānavajjitamārammaṇaṃ dassetvā idāni rūpārammaṇaṃ , nibbānārammaṇañca dassetuṃ ‘‘ rūpaṃ catusamuṭṭhānan ’’ tiādi āraddhaṃ .
Rūpan ti aṭṭhavīsatividho bhūtopādāyabhedabhinno rūpakkhandho .
Kiñcāpi na sabbameva rūpaṃ paccekaṃ catusamuṭṭhānaṃ , samudito pana rūpakkhandho catūhi eva samuṭṭhānehi samuṭṭhātīti katvā vuttaṃ ‘‘ catusamuṭṭhānan ’’ ti .
Kāmapākakiriyassāti kāmāvacaravipākassa , kāmāvacarakiriyacittassa ca , tattha ca kāmāvacarakusalassa tāva vaṇṇadānādipuññakiriyakāle , vaṇṇādīnaṃ aniccādivasena sammasanakāle , abhiññāya parikammādikāle , akusalassa assādanābhinandanaparāmāsādikāle , abhiññādvayassa iddhividhabhūtassa suvaṇṇadubbaṇṇādirūpanimmānakāle , pubbenivāsānussatibhūtassa ‘‘ purimabhave evaṃvaṇṇo ahosin ’’ tiādinā anussaraṇakāle , dibbacakkhubhūtassa cavamānaupapajjamānasattānaṃ vaṇṇadassanakāle , dibbasotabhūtassa saddasavanakāle , anāgataṃsañāṇabhūtassa ‘‘ anāgate evaṃvaṇṇo bhavissāmī ’’ tiādinā jānanakāle , kāmāvacaravipākesu dvipañcaviññāṇasampaṭicchanadvayassa yathāyogaṃ rūpādivijānanakāle , sukhasantīraṇassa santīraṇatadārammaṇakāle , upekkhāsantīraṇadvayassa santīraṇatadārammaṇakammanimittagatinimittārammaṇakāle
M2.23 , sahetukavipākassa kammanimittagatinimittārammaṇakāle , tadārammaṇakāle ca , kāmāvacarakiriyāsu pana kusale vuttanayānusārena aṭṭhamahākiriyacittassa ,‘‘ evarūpaṃ vaṇṇādimadāsin ’’ ti tussanakāle hasituppādassa , pañcadvāramanodvāresu voṭṭhabbanāvajjanakāle manodvārāvajjanassa , pañcadvāre āvajjanakāle pañcadvārāvajjanassa ca ārammaṇaṃ hotīti evaṃ catusamuṭṭhānikaṃ rūpaṃ channaṃ rāsīnamārammaṇaṃ hoti . 359-60.
Nibbānaṃ pana gotrabhuvodānakāle , nibbānārammaṇikaabhiññāya parikammādikāle ca kāmāvacaratihetukakusalassa , atītabhave sacchikatanirodhānussaraṇakaālādīsu rūpāvacarakusalassa , vuttanayeneva kāmarūpāvacarakiriyacittassa , maggaṭṭhānaṃ tadanantaraphalavaḷañjanaphalakālesu apariyāpannakusalavipākassa cāti evaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇaṃ
V2.18 hotīti dassetuṃ ‘‘ nibbānārammaṇan ’’ tiādi vuttaṃ .Ubhayassāti kāmāvacararūpāvacaravasena duvidhassa .
361-2.
Nānappakārakan ti dvādasamaparicchede vakkhamānanayena nānāvidhappakāraṃ .
Navannaṃ … pe … paccayoti kāmāvacarakusalassa , akusalassa , hasituppādamanodhātuvajjitakāmāvacarakiriyacittānañceva dvinnaṃ abhiññācittānañca sabbāpi paññatti , rūpāvacarakusalavipākakiriyānaṃ kasiṇanimittādikā , paṭhamāruppakusalavipākakiriyānaṃ ākāsapaññatti , tatiyāruppakusalādīnaṃ tiṇṇaṃ abhāvapaññattīti evaṃ paññatti navannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hotīti .
363-5.
Evaṃ yo dhammo yassa dhammassa ārammaṇaṃ hoti , taṃ ekekuddhāravasena dassetvā idāni sabbe catubhūmakacittuppāde
M2.24 chahi ārammaṇehi yojetvā dassetuṃ ‘‘ rūpārammaṇikā dve ’’ tiādi gāthāttayaṃ vuttaṃ .Taṃ heṭṭhā vuttatthameva .
366-9.
‘‘ Paṭhamāruppakusalan ’’ tiādi pana heṭṭhā vuttanayampi arūpāvacarārammaṇesu arūpāvacaradhammānaṃ sekhāsekhavasena nānappakārato pavattiākāraṃ pakāsetuṃ vuttaṃ .
Kusalassāti sekhaputhujjanānaṃ dutiyāruppakusalassa .
Vipākassa pana khīṇāsavānaṃ pavattamānassāpi ārammaṇaṃ hoti tassa purimabhave kammanimittārammaṇattā .
Arūpabhave atisantabhāvena pavattamānaṃ bhavaṅgacittaṃ na bhāvanāya parisuddhaṃ upaṭṭhātīti āha ‘‘ paṭhamāruppapāko ’’ tiādi .
Paṭhamaṃ tu kiriyacittaṃ puññassa dutiyāruppacetaso ārammaṇaṃ na hoti , vipākassa dutiyāruppacetaso ārammaṇaṃ na hotīti sambandho .
Tattha khīṇāsavakāle kassaci kusalassa abhāvato ‘‘ na puññassā ’’ ti vuttaṃ .
Ākāsānañcāyatanakiriyāsamaṅgissa viññāṇañcāyatanavipākacittaṃ na pavattatīti ‘‘ na pākassā ’’ ti vuttaṃ .
Khīṇāsavassa diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ , nirodhasamāpajjanatthañca samāpattiyo samāpajjantassa paṭhamāruppakiriyacittaṃ dutiyassa ārammaṇaṃ hotīti āha ‘‘ paṭhamaṃ tu kriyācittan ’’ tiādi .
370-3.
‘‘ Dvidhā ’’ ti ca vatvā tameva duvidhataṃ , tividhatañca dassetuṃ ‘‘ kusalaṃ kusalassā ’’ ti ,‘‘ kriyassāpi kriyā hotī ’’ ti ca ādi vuttaṃ .
Taṃ vuttanayameva .
Evameva
V2.19 … pe … siyāti paṭhamāruppacitte vuttanayena sekhaputhujjanānaṃ dvidhā , khīṇāsavānañca tidhā ārammaṇaṃ bhavatīti attho . 374-5.
Yaṃ yaṃ gocaraṃ ārabbhāti rūpārūpanibbānapaññattīsu yaṃ yaṃ gocaraṃ ārabbha .
Ye yeti arūpadhammā .
Yo
M2.25 naroti yo gahaṭṭho , pabbajito vā māṇavo .Kirāti anumatiyaṃ .
Tassa ‘‘ uttaratevā ’’ ti iminā sambandho .
Pāran ti avasānaṃ .
Taṃ imassa paramanipuṇagambhīranayasamaṅgitāya yāthāvato otarantehi akasirena tarituṃ asakkuṇeyyattā duppāpuṇeyyanti katvā āha ‘‘ duttaran ’’ ti .
Uttaran ti uttamaṃ .
Abhidhammāvatārassa hi uttamatāya tadekadesabhūtapārampi uttamameva hoti .
Soti so samuttiṇṇābhidhammāvatārapāro naro .
Uttarateva , na pana na sakkoti taṃ uttaritunti attho .
Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma
Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya
Ārammaṇavibhāganiddesavaṇṇanā niṭṭhitā .