Issues
Select Version
Abhidhammāvatāra-abhinavaṭīkā
Abhidhammāvatāra-abhinavaṭīkā

21. Ekavīsatimo paricchedo

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

21. Ekavīsatimo paricchedo

Paṭipadāñāṇadassanavisuddhiniddesavaṇṇanā

1298. AṭṭhañāṇavasenevātiM2.340V2.253 udayabbayañāṇādīnaṃ aṭṭhannaṃ ñāṇānaṃ vasena .
Vipassanācārassa matthakappattiyā saṅkhārupekkhāñāṇaṃ sikhāpattā vipassanā .
Sikhāpatti panassā udayabbayañāṇādīnaṃ aṭṭhañāṇānaṃ vasenāti āha ‘‘ aṭṭhañāṇavasenā ’’ ti .
Navaman ti saccānulomikañāṇaṃ .
Iti udayabbayādīni aṭṭha , idañca navamañāṇaṃ paṭipadāñāṇadassananti pavuccati .
Paṭipajjati etāya ariyamaggoti paṭipadā , udayabbayādīnaṃ jānanaṭṭhena , paccakkhato dassanaṭṭhena ñāṇadassana ñcāti katvā .
1299. Tāni pana ñāṇāni sarūpato dassetuṃ ‘‘ aṭṭha ñāṇānī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha udayabbayānupassanāñāṇaṃ kiñcāpi tīraṇapariññāya patiṭṭhaṃ , tathāpi yathāvuttaṭṭhena paṭipadāñāṇadassanampi hotiyevāti tampi idha vuttaṃ .
Itarattha pana uppannamattaṃ appaguṇaṃ sandhāya vuttaṃ .
Appaguṇañhi niccasaññādipahānasiddhiyā pahānapariññāya adhiṭṭhānabhūtaṃ .
Yato tadadhigamena aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu ekaccā adhigatāva honti .
Na hi udayabbayānaṃ paccakkhato paṭivedhena vinā sāmaññākārānaṃ tīraṇamattena sātisayaṃ paṭipakkhappahānaṃ sambhavati .
Asati ca paṭipakkhappahāne kuto ñāṇādīnaṃ vajiramiva avihatavegatā tikhiṇavisadāditā vā , tasmā paguṇabhāvappattaṃ udayabbayañāṇaṃ pahānapariññāpakkhiyameva daṭṭhabbaṃ .
1300-2.
Bhaṅgeti saṅkhārānaṃ bhaṅge .
Yathābhūtadassāvī bhāyati etasmāti bhayaṃ , tebhūmakadhammā , tesu bhayatoM2.341 upatiṭṭhantesu bhāyitabbākāraggāhiñāṇaṃ bhayeñāṇaṃ .
Tathā hetaṃ ‘‘ bhayatupaṭṭhānañāṇan ’’ ti vuccati .
Muccituṃ icchatīti muccitukamyaṃ , cittaṃ , puggalo vā , tassa bhāvo muccitukamyatā , taṃ pana ñāṇamevāti āha ‘‘ ñāṇaṃ muccitukamyatā ’’ ti .
Puna paṭisaṅkhānākārena pavattaṃ ñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ .
Nirapekkhatāya saṅkhārānaṃ upekkhanavasena pavattaṃ ñāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ .
Gāthābandhatthaṃ pana visandhiniddeso .
Oḷārikoḷārikassa saccapaṭicchādakatamassaV2.254 vigamanena saccapaṭivedhānukūlattā saccānulomikaṃ .
Taṃ pana idanti āha ‘‘ saccānulomañāṇanti , anulomaṃ pavuccatī ’’ ti .
1303. Nanu ca udayabbayañāṇassa pageva siddhattā kimatthaṃ puna tatthāpi abhiyogoti ce ?
Aniccādilakkhaṇasallakkhaṇatthaṃ .
Udayabbayañāṇañhi heṭṭhā dasahi upakkilesehi upakkiliṭṭhaṃ hutvā yāthāvasarasato tilakkhaṇaṃ sallakkhetuṃ nāsakkhi , upakkilesavinimuttaṃ pana sakkoti , tasmā lakkhaṇasallakkhaṇatthaṃ puna tattheva yogo kātabbo .
Lakkhaṇāni cassa udayabbayādīnaṃ amanasikārā , santatiiriyāpathaghanachannatāya ca nopaṭṭhahanti , tasmā udayabbayaṃ manasi katvā santatiṃ ugghāṭetvā aniccalakkhaṇaṃ , abhiṇhapīḷanaṃ pariggahetvā iriyāpathaṃ ugghāṭetvā dukkhalakkhaṇaṃ , dhātuyo vinibbhujitvā ghanavinibbhogaṃ katvā anattalakkhaṇañca sallakkhetvā ‘‘ aniccā dukkhā anattā ’’ ti saṅkhārā punappunaṃ sammasitabbā .
Tassevaṃ tulayato tīrayato yadā saṅkhāragataṃ attano lahuupaṭṭhānena , ñāṇassa ca tikkhatāya tirohituppādādibhedaṃ bhijjamānameva upaṭṭhāti , bhaṅgeyeva tassa ñāṇaṃ santiṭṭhati , tadā bhaṅgānupassanā nāma vipassanāñāṇaṃ adhigataṃ hoti .
Tassa tadeva saṅkhāranirodhārammaṇabhaṅgānupassanaṃ āsevantassa yadāM2.342 sabbabhavayonigatiṭṭhitinivāsesu saṅkhārā bhijjanasabhāvatāya yakkharakkhasādayo viya mahābhayaṃ hutvā upaṭṭhahanti , tadāssa bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ adhigataṃ hoti .
Kiṃ panidaṃ ñāṇaṃ bhāyatīti ?
Na bhāyati .
Tañhi ‘‘ atītā saṅkhārā niruddhā , paccuppannā nirujjhanti , anāgatā nirujjhissantī ’’ ti tīraṇamattameva hoti , byasanāpannānaṃ pana sabbasaṅkhārānaṃ bhayato upaṭṭhitānaṃ gahaṇena bhayatupaṭṭhānañāṇanti vuccatīti .
Tassa taṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ āsevantassa yadā sabbabhavagatesu saṅkhāresu tāṇaṃ vā leṇaṃ vā parāyaṇaṃ vā na paññāyati , ukkhittāsiko viya paccāmitto sādīnavā eva saṅkhārā upaṭṭhahanti , tassa saṅkhārānaṃ ādīnavameva passantassa ādīnavañāṇaṃ nāma uppannaṃ hoti .
Tassevaṃ sabbasaṅkhāre ādīnavato passantassa yadā tibhavapariyāpannesu nibbedo uppajjati , ukkaṇṭhā saṇṭhahanti , sabbasaṅkhāravisaṃyutte santipade abhiratiṃ paṭilabhati , tadāssa nibbidānupassanaṃ nāma ñāṇaṃ uppannaṃ hoti .
Tassa yadā iminā nibbidāñāṇena sabbasaṅkhāresu nibbindantassa ekasaṅkhārepi cittaṃ na sajjati , sabbasmā saṅkhārato sappamukhagatassa viya maṇḍūkassa muccitukāmatā uppajjati , tadā muccitukamyatāñāṇaṃ nāma uppannaṃ hoti .
Tassevaṃ sabbasaṅkhārehi muccitukāmassa niccasukhasubhaattākārena pana upaṭṭhituṃ asamatthataṃ pāpetvā muccanassaV2.255 upāyasampādanatthaṃ aniccantikatādīhi aniccalakkhaṇaṃ , abhiṇhapaṭipīḷanatādīhi dukkhalakkhaṇaṃ , ajaññakatādīhi paṭikkūlataṃ , tucchatādīhi anattalakkhaṇañca āropetvā sabbasaṅkhāragataṃ pariggaṇhantassa paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ nāma uppannaṃ hoti .
Tena panevaṃ pariggahitasaṅkhārena yā sā ‘‘ suññamidaṃ attena vā attaniyena vā ’’ tiādinā dvikoṭikādibhedā suññatā vuttā , sāM2.343 pariggahetabbā .
Tassevaṃ suññato disvā tilakkhaṇaṃ āropetvā sammasantassa yadā bhayañca nandiñca vippahāya vissaṭṭhabhariyassa viya saṅkhāragatesu upekkhā santiṭṭhati , tīsu bhavesu cittaṃ na sampasāriyati , tadāssa saṅkhārupekkhāñāṇaṃ nāma uppannaṃ hoti .
Taṃ panetaṃ yāva nibbānaṃ na passati , tāva disākāko viya kūpakayaṭṭhiṃ punappunaṃ saṅkhārameva anabhimatampi nissāya saṅkhāravicinanepi majjhattameva hutvā tiṭṭhati .
Tena vuttaṃ ‘‘ etesu pana ñāṇesū ’’ tiādi .
1306. Vipassanā … pe … vuṭṭhānagāminīti sikhaṃ uttamabhāvaṃ pattattā sikhāpattā .
Vuṭṭhānaṃ gacchatīti vuṭṭhānagāminī .
‘‘ Vuṭṭhānan ’’ ti hi bahiddhā nimittabhūtā abhiniviṭṭhavatthuto ceva ajjhattappavattato ca vuṭṭhahanato maggo vuccati , taṃ gacchatīti vuṭṭhānagāminī , maggena saddhiṃ ghaṭīyatīti attho .
1307. Tan ti yaṃ sikhāpattā vipassanā saccānulomañāṇanti ca vuccati , taṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ .
Āsevantassāti punappunaṃ sammasanavasena sevantassa bhāventassa bahulīkarontassa .
Tassa hi adhimokkhasaddhā bhāvanāvasena balavatarā nibbattissati , vīriyaṃ supaggahitaṃ paṭipakkhavidhamanasamatthaṃ hoti , ārammaṇābhimukhabhāvena sati supatiṭṭhitā hoti , passaddhisukhānaṃ sātisayatāya cittaṃ susamāhitaṃ , tatova anulomañāṇuppattiyā paccayo bhavituṃ samatthā tikkhatamā saṅkhārupekkhā uppajjati .
1308-12.
Aniccā … pe … votarateva sāti aniccādīsu ekena ākārena sammasantī sattakkhattuṃ pavattitvā bhijjantī bhavaṅgaṃ otiṇṇā nāma hoti , tato paraṃ bhavaṅgavāroti katvāM2.344 .
Saṅkhārupekkhākatanayenāti aniccādinā ārammaṇakaraṇavaseneva saṅkhārupekkhāya katanayena , na sammasitanayena .
Tenāha ‘‘ aniccādi … pe … kurumānan ’’ ti .
Bhavaṅgāvaṭṭanaṃ katvāti bhavaṅgassa nivattanaṃ katvā cittassa bhavaṅgavasena pavattituṃ adatvā .
Parikamman ti maggassaV2.256 parikammattā paṭisaṅkhārakattā .
Upacāran ti maggassa āsannattā , samīpacārittā vā .
1313-6.
Anulomattaṃ sayameva vadati ‘‘ purimānan ’’ tiādinā .
Idañhi aniccalakkhaṇādivasena saṅkhāre ārabbha pavattattā ,‘‘ udayabbayavantānaṃyeva vata dhammānaṃ udayabbayañāṇaṃ uppādavaye addasā ’’ ti ca ‘‘ bhaṅgavantānaṃyeva vata bhaṅgānupassanaṃ bhaṅgamaddasā ’’ ti ca ‘‘ sabhayaṃyeva vata bhayatupaṭṭhānassa bhayato upaṭṭhitan ’’ ti ca ‘‘ sādīnaveyeva vata ādīnavānupassanaṃ ādīnavamaddasā ’’ ti ca ‘‘ nibbinditabbeyeva vata nibbidāñāṇaṃ nibbindan ’’ ti ca ‘‘ muccitabbamhiyeva vata muccitukamyatāñāṇaṃ muccitukāmaṃ jātan ’’ ti ca ‘‘ paṭisaṅkhātabbameva vata paṭisaṅkhāñāṇena paṭisaṅkhātan ’’ ti ca ‘‘ upekkhitabbaṃyeva vata saṅkhārupekkhāya upekkhitan ’’ ti ca atthato vadamānaṃ viya imesañca aṭṭhannaṃ ñāṇānaṃ katakiccatāya anulometi sabbāsaṃyeva vipassanānaṃ lakkhaṇattayasammasanakiccattā , tathā upari ca ariyamagge sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammānaṃ tāya paṭipadāya pattabbatāya .
Na hi anulomañāṇe thūlathūlasaccapaṭicchādakasaṃkilesavikkhambhanavasena appavattante gotrabhuñāṇaṃ uppajjati , gotrabhuñāṇe ca anuppanne maggañāṇaṃ na uppajjati , tasmā purimapacchimānaṃ bhāgānaṃ anulomattā ‘‘ anulomanti saññitan ’’ ti .
Tenevāti heṭṭhimañāṇānaṃ anulomamukhena , upari bodhipakkhiyānaṃ anulomanato ca .
Saccānulomañāṇanti pavuccati maggasaccassa anulomikattā .
Vuṭṭhānagāminiyāti saṅkhārārammaṇāya vuṭṭhānagāminiyāM2.345 vipassanāya .
Pariyosānan ti purimā koṭi .
Saṅkhārārammaṇavipassanāsu hi ayaṃ visesato vuṭṭhānagāminivipassanāti .
Asaṅkhatārammaṇaṃ pana sabbena sabbaṃ ariyamaggasaṅkhātaṃ vuṭṭhānaṃ gacchati upetīti .
Tatopi hi visesato ‘‘ vuṭṭhānagāminivipassanā ’’ ti vattabbataṃ labhatīti āha ‘‘ ñeyyaṃ sabbappakārenā ’’ tiādi .
1317-8.
Kittitāti thomitā , ariyamaggādhiṭṭhānatāya mahantānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ esanato gavesanato mahesinā sammāsambuddhena .
Santakilesatāya santā .
Yogan ti bhāvanaṃ , bhāvanābhiyogaṃ vā .
Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma
Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya
Paṭipadāñāṇadassanavisuddhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .