Puññavipākapaccayaniddesavaṇṇanā

560-1.

VaṭṭakathāyaV2.64 lokuttaravipākānaṃ alabbhanato ‘‘ lokiyānevā ’’ ti vuttaṃ .

Puññāpuññādisaṅkhārāti puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāroti tayo saṅkhārā .

Tattha punāti attano santānaṃ apuññaphalato , dukkhasaṃkilesato ca sodheti , pujjaṃ bhavaphalaṃ nibbattetīti vā puññaṃ , attano phalassa abhisaṅkharaṇaṭṭhena abhisaṅkhāro cāti puññābhisaṅkhāro , puññapaṭipakkhato apuññaṃ , vuttanayena abhisaṅkhāro cāti apuññābhisaṅkhāro .

Samādhipaccanīkānaṃ atidūratāya na iñjati na kampatīti āneñjaṃ , taṃ abhisaṅkharotīti āneñjābhisaṅkhāro .

Tattha dānasīlādivasena pavattā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā , bhāvanāvaseneva pavattā rūpāvacarakusalacetanā cāti terasa cetanā puññābhisaṅkhāro nāma .

Pāṇātipātādivasena pavattā dvādasa akusalacetanā apuññābhisaṅkhāro nāma .

Bhāvanāvaseneva pavattā catasso arūpāvacarakusalacetanā āneñjābhisaṅkhāroM2.87 nāma .

Bhavādīsu yathā paccayā , tathā yesañca vipākānaṃ paccayā , tepi viññātabbāti sambandho .

Keci pana ‘‘ tepīti saṅkhārānaṃ gahaṇan ’’ ti vadanti , taṃ na yuttaṃ , evaṃ sati ‘‘ yesan ’’ ti aniyamaniddesassa niyamakavacanābhāvato .

562. Katame pana te bhavādayoti āha ‘‘ tayo bhavā ’’ tiādi .

Tattha kāmarūpārūpavasena tayo bhavā .

Saññībhavaasaññībhavanevasaññīnāsaññībhavavasena , pana ekavokārabhavacatuvokārabhavapañcavokārabhavavasena ca tayo bhavā ettheva samodhānaṃ gacchanti .

Catasso yoniyoti aṇḍajajalābujasaṃsedajaopapātikavasena cattāro sattanikāyā .

Tattha bījakapāle nibbatto sattanikāyo aṇḍajayoni nāma .

Mātugabbhe jalābuje nibbattasattanikāyo jalābujayoni nāma .

Padumagabbhamānusakagabbhamalādisaṃsedūpanissayena uppajjanakasattanikāyo saṃsedajayoni nāma .

Kutoci anuppajjitvā kevalaṃ tattha tattha paripuṇṇaṅgapaccaṅgo hutvā uppajjanakasattanikāyo opapātikayoni nāma .

Gatipañcakaṃ heṭṭhā vibhāvitamevaV2.65 .

Paṭisandhiviññāṇassa vatthubhūtā ca viññāṇakkhandhā cha viññāṇaṭṭhitiyo nāma .

Tā pana nānattakāyādivasena sattavidhāti āha ‘‘ viññāṇaṭṭhitiyo sattā ’’ ti .

Vuttañhetaṃ –

‘‘ Sattimā , bhikkhave , viññāṇaṭṭhitiyo .

Katamā satta ?

Santi , bhikkhave , sattā nānattakāyā nānattasaññino .

Seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā , ayaṃ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti .

Santi , bhikkhave , sattā nānattakāyā ekattasaññino .

Seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā , ayaṃ dutiyā viññāṇaṭṭhiti .

Santi , bhikkhave , sattāM2.88 ekattakāyā nānattasaññino .

Seyyathāpi devā ābhassarā , ayaṃ tatiyā viññāṇaṭṭhiti .

Santi , bhikkhave , sattā ekattakāyā ekattasaññino .

Seyyathāpi devā subhakiṇhā , ayaṃ catutthī viññāṇaṭṭhiti .

Santi , bhikkhave , sattā sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ ananto ākāso ’ ti ākāsānañcāyatanūpagā , ayaṃ pañcamī viññāṇaṭṭhiti .

Santi , bhikkhave , sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘ anantaṃ viññāṇan ’ ti viññāṇañcāyatanūpagā , ayaṃ chaṭṭhī viññāṇaṭṭhiti .

Santi , bhikkhave , sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘ natthi kiñcī ’ ti ākiñcaññāyatanūpagā , ayaṃ sattamī viññāṇaṭṭhitī ’’ ti ( dī . ni .3.332; a . ni .7.44).

Ettha hi aparimāṇacakkavāḷavāsino manussā kāmāvacaradevā punabbasumātupiyaṅkaramātādayo vinipātikāsurā ca kusalavipākapaṭisandhikā vemānikapetā ceti ime dīgharassakisathūlakāḷaodātādivaṇṇasaṇṭhānavasena rūpakāyassa , ahetuduhetutihetuvasena paṭisandhisaññāya ca nānābhāvato nānattakāyanānattasaññino nāma , ayaṃ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti .

Paṭhamajjhānatalavāsino pana tayo devā uparūparivāsīnaṃ vaṇṇādikamapekkhitvā attano vaṇṇādīnaṃ nihīnatāya rūpakāyassa nānābhāvato , paṭhamajjhānavipākaviññāṇavasena samānasaññitāya ca nānattakāyaekattasaññino nāma , ayaṃ dutiyā viññāṇaṭṭhiti , caturāpāyavāsinopi vaṇṇasaṇṭhānavasena rūpakāyassa nānāsabhāvattā , akusalavipākasaññāvasena saññāya ekasabhāvattā ca dutiyaviññāṇaṭṭhitiyaṃyeva samodhānaṃM2.89 gacchantīti veditabbaṃ .

Dutiyajjhānatalavāsino tayo devā vaṇṇasaṇṭhānādivasena samānattā rūpakāyassaV2.66 visesābhāvato pañcakanaye dutiyatatiyajjhānasaññāvasena paṭisandhisaññāya nānābhāvato ekattakāyanānattasaññino nāma , ayaṃ tatiyā viññāṇaṭṭhiti .

Tatiyajjhānatalavāsino pana tayo devā rūpakāyavasena samānattā , pañcakanaye catutthajjhānavipākasaññāvasena paṭisandhisaññāya ca ekattā ekattakāyaekattasaññino nāma , ayaṃ catutthī viññāṇaṭṭhiti .

Vehapphalavāsino ceva pañca suddhāvāsavāsino ca vaṇṇasaṇṭhānavasena rūpakāyassa , pañcamajjhānavipākasaññāvasena paṭisandhisaññāya ca samānattā catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti .

Ākāsānañcāyatanādayo tisso viññāṇaṭṭhitiyo pāḷivaseneva pākaṭā .

Asaññasattā pana viññāṇābhāvena nevasaññānāsaññāyatanavāsino ca saññāya viya viññāṇassa sukhumabhāveneva viññāṇaṭṭhitīsu na gahitā , sattānaṃ nivāsatāya pana ‘‘ sattāvāsā ’’ ti vuccanti .

Evañca katvā tehi satta viññāṇaṭṭhitiyo samodhānetvā nava sattāvāsā vuttā .

563-4.

Idāni evaṃ vuttesu bhavādīsu dvattiṃsavipākānaṃ tiṇṇaṃ abhisaṅkhārānaṃ paccayabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ kāme puññābhisaṅkhārasaññitā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Navannaṃ pākacittānan ti sahetukāhetukavasena navannaṃ sugatipaṭisandhivipākacittānaṃ .

Nānakkhaṇika … pe … paccayehi cāti kusalākusalakammassa atītasseva attanā janetabbavipākānaṃ paccayabhāvato nānakkhaṇikakammapaccayena , tesameva balavakāraṇabhāvato upanissayapaccayena ca .

Vuttañhi tassa upanissayattaṃ ‘‘ kusalākusalaṃ kammaṃ vipākassa upanissayapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.423).

Sabbattha upanissayabhāvo balavakammavasenaM2.90 yojetabbo .

Dubbalañhi kammaṃ upanissayo na hotīti paṭṭhānavaṇṇanāyaṃ dassitametaṃ .

566-8.

Pañcannan ti kusalavipākacakkhusotaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇadvayavasena pañcannaṃ .

Duggatiyaṃ kusalavipākapaṭisandhiyā abhāvato āha ‘‘ na honti paṭisandhiyan ’’ ti .

Evaṃ paṭisandhipavattīnaṃ asaṅkaravasena paccayavidhiṃ dassetvā idāni samodhānetvā dassetuṃ ‘‘ hontī ’’ tiādi vuttaṃ .

Soḷasannaṃ pavatte , paṭisandhiyaṃ navannanti yathālābhavasena yojetabbaṃ .

569-74.

Rūpe puññābhisaṅkhārāti abhiññāvajjitā pañca rūpāvacarapuññābhisaṅkhārā .

Kasmā pana abhiññāya parivajjananti ?

Vipākadānābhāvato , tañca kho panassā vipākassa asambhavatoV2.67 , na pana vipākuppādanasabhāvābhāvato .

Yadi hi abhiññācetanā vipākaṃ uppādeyya , aññabhūmikakammassa aññabhūmikavipākuppādanāyogato sabhūmikameva uppādeyya .

Taṃ pana kiṃ navattabbārammaṇaṃ vā uppādeyya parittādiārammaṇaṃ vā ?

Kiñcettha – yadi tāva navattabbārammaṇaṃ uppādeti , taṃ na yuttaṃ rūpāvacaravipākānaṃ ekantena kammasamānārammaṇatāya dassitattā , abhiññācetanāya ca sayaṃ parittādiārammaṇattā .

Atha parittādiārammaṇaṃ uppādeti , tampi na yujjati rūpāvacaravipākānaṃ ekanteneva navattabbārammaṇabhāvato .

Tathā hi vuttaṃ cittuppādakaṇḍe –

‘‘ Rūpāvacaratikacatukkajjhānā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca catutthassa jhānassa vipāko ākāsānañcāyatanaṃ ākiñcaññāyatanaṃ .

Ime dhammā navattabbā ‘ parittārammaṇā ’ tipi ‘ mahaggatārammaṇā ’ tipi ‘ appamāṇārammaṇā ’ tipī ’’ ti ( dha . sa .1422).

ApicaM2.91 samādhivijjāsambhārabhūtā abhiññā samādhissa ānisaṃsamattaṃ samādhiphalasadisā .

Tassa tassa hi adhiṭṭhānavikubbanadibbasaddasavanādikassa yathicchitassa kiccassa nipphādanamattaphalā abhiññācetanā .

Tenāha ‘‘ so evaṃ samāhite citte ’’ tiādi ( pārā .12-13) tasmā samādhissa phalasadisā abhiññācetanā na ca phalaṃ deti , dānasīlānisaṃsabhūto tasmiṃ bhave paccayalābho viya natthi tassa vipākuppādananti .

Keci pana ‘‘ samānabhūmikato āsevanalābhena balavantāni jhānāni vipākaṃ uppādenti samāpattibhāvato , abhiññā pana satipi jhānabhāve tadabhāvato tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇe āgantukāyevāti dubbalā , tasmā vipākaṃ na detī ’’ ti vadanti .

Evañca katvā vuttaṃ anuruddhācariyena –

‘‘ Samānāsevane laddhe , vijjamāne mahabbale ;

Aladdhā tādisaṃ hetuṃ , abhiññā na vipaccatī ’’ ti .( nāma . pari .474);

Tayidamakāraṇaṃ , parittajhānassa avisesena brahmapārisajjādīsu vipākadānavacanato .

Na hi parittaṃV2.68 laddhāsevanameva tattha vipākaṃ detīti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ , tasmā samānāsevane laddheyeva jhānassa vipākadānaṃ na sakkā vattuṃ .

Apica punappunaṃ parikammavasena abhiññāyapi vasibhāvasabbhāvā tassāpi ca balavabhāvo atthevāti vipākaṃ uppādeyya .

Pañcannaṃ pākacittānan ti pañcannaṃ rūpāvacaravipākacittānaṃ .

Māpuññasaṅkhārāti apuññābhisaṅkhārā .

‘‘ Ime apuññasaṅkhārā ’’ ti vā padacchedo .

Ekassāti ekassa akusalavipākasantīraṇassa .

Channan ti santīraṇavajjānaṃ channaṃ akusalavipākānaṃ .

Pavatte paccayā honti aniṭṭharūpādiāpāthāgateti adhippāyo .

Sugatiyaṃ akusalavipākapaṭisandhiyā abhāvato āha ‘‘ na honti paṭisandhiyan ’’ ti .

Catunnan tiM2.92 akusalavipākacakkhusotaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇavasena catunnaṃ .

Tāni pana ekantato aniṭṭhārammaṇāni .

Rūpabhave ca kathaṃ aniṭṭhārammaṇasamāyogoti āha ‘‘ so cā ’’ tiādi .

Soti so paccayabhāvo .

‘‘ Kāmabhave ’’ ti idaṃ aniṭṭharūpādīnaṃ visesanaṃ , na pana ‘‘ upaladdhiyan ’’ ti imassa .

Tenāha ‘‘ aniṭṭha … pe … na vijjare ’’ ti .

Keci pana ‘‘ upaladdhiyanti imasseva visesanabhāvena gahetvā brahmūnaṃ kāmabhavaṃ āgatakkhaṇe rūpādiupaladdhiyan ’’ ti vadanti .

Aniṭṭha … pe … na vijjare ekantasukhavatthubhūte tattha vokiṇṇasukhadukkhakāraṇassa abhāvato .

576.‘‘ Evaṃ tāvā ’’ tiādi yathāvuttassevatthassa appanaṃ .

Yathā cāti ca -saddena ‘‘ yesañcā ’’ ti saṅgaṇhāti .

Tathāti etthāpi ‘‘ te ’’ ti saṅgaṇhitabbaṃ .

577-81.

Yattha vitthārappakāsanaṃ kataṃ , tato bhavato paṭṭhāya mukhamattappakāsanaṃ kātukāmo āha ‘‘ tatridan ’’ tiādi .

Tatrāti tesu bhavādīsu .

Idan ti nidassitabbabhāvena āsannapaccakkhamāha .

Ādito pana paṭṭhāyāti bhavato paṭṭhāya .

Avisesenāti kāmāvacararūpāvacaravasena visesābhāvena terasa puññābhisaṅkhārā .

Dvibhavesūti kāmarūpabhavesu .

Kesañci manussānaṃ , bhummadevānañca aṇḍajajalābujānampi sambhavato tadapekkhāya ‘‘ catūsu … pe … yonisū ’’ ti vuttaṃ .

Nānatta … pe … ṭhitīsupīti aluttasamāsavasena vuttaṃ , nānattakāyanānattasaññādīsu catūsu viññāṇaṭṭhitīsūti attho .

Vuttappakārasmin ti nānattakāyādike , puññābhisaṅkhārassa bhavādīsu ekavīsativipākānaṃ ekāvatthāya paccayo ahutvā duggatipariyāpannesu bhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsesu paṭisandhiṃ adatvā pavatteyeva aṭṭhannaṃV2.69 vipākānaṃ paccayabhāvato , kāmāvacarasugatipariyāpannesu paṭisandhiṃ datvā pavatte soḷasannaṃ vipākānaṃM2.93 paccayabhāvato , rūpāvacarabhūmipariyāpannesu paṭisandhiṃ datvā pavatte dasannaṃ vipākānaṃ paccayabhāvato vuttaṃ ‘‘ yathārahan ’’ ti .

582-3.

Kāme bhave , rūpe bhaveti sambandho .

Tīsu gatīsūti devamanussavajjesu tīsu gatīsu .

Ekissāti nānattakāyaekattasaññīsaṅkhātāya ekissā viññāṇaṭṭhitiyā .

Ekasmin ti nānattakāyaekattasaññīsaṅkhāteyeva ekasmiṃ sattāvāse .

584-6.

Ekārūpabhaveti ekasmiṃ arūpabhave .

Ekissā yoniyāti ekissāyeva opapātikayoniyā .

Tīsu cittaṭṭhitīsūti ākāsānañcāyatanādīsu tīsu viññāṇaṭṭhitīsu .

Sattāvāse catubbidheti ākāsānañcāyatanādikeyeva catubbidhe sattāvāse .

Vijānitabbā … pe … paccayāti saṅkhārā yathā paccayā yesañca paccayā , tathā tepi viññātabbāti attho .

587-90.

Nanu ca saṅkhārānaṃ paṭisandhipavattīsupi vipākānaṃ paccayabhāvo vutto .

Tattha paṭisandhiyeva tāva na sakkā viññātuṃ .

Yadi hi purimabhavato paṭisandhiviññāṇaṃ idhāgacchatīti vucceyya , taṃ na yuttaṃ , rūpārūpadhammānaṃ kesaggamattampi desantarasaṅkamanābhāvato .

Atha atītabhavanibbattasaṅkhārato na nibbattati , tampi na yujjati ahetukadosāpattitoti iminā adhippāyena codento āha ‘‘ na rūpārūpadhammānan ’’ tiādi .

Ācariyo tassādhippāyaṃ sampaṭicchitvā taṃ saññāpetukāmo āha ‘‘ natthi cittassā ’’ tiādi .

Tato hetuṃ vināti tattha hetuṃ vinā , atītabhavanibbattakammasaṅkhāranikantiārammaṇaṃ vināti atthoM2.94 .

Suladdhapaccayan ti avijjādisahakārīkāraṇasahitassa saṅkhārassa vasena suṭṭhu avekallato paṭiladdhapaccayaṃ .

Rūpārūpamattan ti bāhirakaparikappitassa adhitiṭṭhanakassa sattajīvādino abhāvato rūpārūpadhammamattaṃ .

Tenāha ‘‘ na ca satto ’’ tiādi .

Bhavantara … pe … pavuccatīti vohāramattena bhavantaramupetīti pavuccati .

Atthato pana paccayasāmaggiyā bhavantarabhāvena uppajjanamattanti adhippāyo .

591. IdāniV2.70 taṃ paṭisandhikkamaṃ pākaṭāya manussapaṭisandhiyā vasena pakāsetuṃ samārabhanto āha ‘‘ tayidan ’’ tiādi .

Sudubbudhan ti atidubbijāniyaṃ .

Tenāhu porāṇā –

‘‘ Saccaṃ satto paṭisandhi , paccayākārameva ca ;

Duddasā caturo dhammā , desetuñca sudukkarā ’’ ti .

592-3.

Āsannamaraṇassāti parūpakkamena vā āyukkhayādivasena vā samāsannamaraṇassa .

Sussamāneti anukkamena upasussamāne .

Gabbhaseyyakassa āyatanānaṃ anupubbuppatti viya nirodhopi anupubbato hotīti vuttaṃ ‘‘ naṭṭhe cakkhundriyādike ’’ ti .

Keci pana ‘‘ nānākammasamuṭṭhitesu cakkhundriyādīsu naṭṭhesū ’’ ti vadanti .

‘‘ Hadaya … pe … ke ’’ ti iminā sesakāye kāyindriyassa niruddhabhāvo vuttoti ekakammasamuṭṭhitampi nassatevāti apare .

Ānandācariyo pana ‘‘ yamake ’’ yassa cakkhāyatanaṃ nirujjhati , tassa manāyatanaṃ nirujjhatīti .

Āmantā .

Yassa vā pana manāyatanaṃ nirujjhati , tassa cakkhāyatanaṃ nirujjhatīti .

Sacittakānaṃ acakkhukānaṃ cavantānaṃ tesaṃ manāyatanaṃ nirujjhati , no ca tesaṃ cakkhāyatanaṃ nirujjhati .

Sacakkhukānaṃ cavantānaṃ tesaṃ manāyatanañca nirujjhati , cakkhāyatanañca nirujjhatī ’ tiādinā ( yama .1. āyatanayamaka .120) cakkhāyatanādīnaṃM2.95 cuticittena saha nirodho vuttoti cakkhundriyādīni cutito pubbe na nassanti .

Atimandabhāvūpagamanaṃ pana sandhāya aṭṭhakathāya ‘ niruddhesu indriyesū ’ ti vuttaṃ , na anavasesanirodhaṃ sandhāya .

Pañcadvārikajavanānantarampi cuti aṭṭhakathāyaṃ dassitā ’’ ti vadati .

Hadayavatthumattasmin ti hadayavatthupadesamatte .

Na hi hadayavatthuṃ nissāya kāyindriyaṃ pavattati .

594-7.

Vatthusannissitan ti sesindriyānaṃ niruddhattā viññāṇassa nissayabhāvūpagamanasāmatthiyāyogena mandabhāvato vā hadayavatthumattasannissitaṃ .

Cittan ti tadā kammakammanimittādīni ārabbha pavattajavanaviññāṇaṃ .

Taṃ pana sugatiyaṃ nibbattamānassa kusalaṃ hoti , duggatiyaṃ nibbattamānassa akusalaṃ .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Nimittassādagadhitaṃ vā , bhikkhave , viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhati anubyañjanassādagadhitaṃ vā , tasmiṃ ce samaye kālaṃ karoti , ṭhānametaṃ vijjati , yaṃ dvinnaṃV2.71 gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ upapajjeyya nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā ’’ tiādi ( saṃ . ni .4.235).

Yadi evaṃ –

‘‘ Gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti , kusalassa kammassa javanakkhaṇe tayo hetū kusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti , tena vuccati kusalamūlapaccayāpi saṅkhārā .

Nikantikkhaṇe dve hetū akusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti , tena vuccati akusalamūlapaccayāpi saṅkhārā .

Paṭisandhikkhaṇe tayo hetū abyākatāM2.96 tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti , tena vuccati nāmarūpapaccayāpi viññāṇaṃ , viññāṇapaccayāpi nāmarūpan ’’ ti ( paṭi . ma .1.232)–

Nikantikkhaṇe hetudvayapaccayāpi sugatipaṭisandhikassa kathaṃ dassitāti ?

Nayidaṃ maraṇāsannajavanasampayuttahetuyo sandhāya vuttaṃ , atha kho katakammassa taṃ kammaṃ ārabbha assādavasena pavattajavanasampayuttahetuyo sandhāya .

Katūpacitampi hi kammaṃ taṇhāya assāditaṃ vipākābhinipphādane samatthanti .

Keci pana ‘‘ kammakaraṇakāle appahīnāvatthāya santāne anusayitahetuyo sandhāya nikantikkhaṇe dve hetuyoti vuttan ’’ ti vadanti , taṃ na yujjati , tesaṃ sahajātapaccayattāyogato .

Pubbānusevitaṃ puññaṃ vā apuññameva vā kammaṃ , kammanimittaṃ vā ālambitvā cittaṃ pavattatīti sambandho .

Pubbānusevitan ti pubbe āsevitaṃ .

‘‘ Katattā upacitattā ’’ ti hi vuttaṃ .

Taṇhāya anusevitabhāvaṃ sandhāya vā ‘‘ pubbānusevitan ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Anupubbasevitan ’’ tipi pāṭhaṃ vadanti , paṭisandhivasena pubbe āsevitaṃ , pubbe dinnapaṭisandhikanti attho .

Dinnapaṭisandhikampi pana aparajātīsu pavattivipākaṃ na nibbattetīti natthi .

Puññāpuññaggahaṇena yathākammaṃ sugatiduggatipaṭisandhīnaṃ ārammaṇaṃ dasseti .

Kammaṃ kammanimittaṃ vāti vā -saddena gatinimittaṃ saṅgaṇhāti .

Tattha kammaṃ , gatinimittañca manodvāreyeva āpāthamāgacchati , kammanimittaṃ pana pañcadvārepi .

Evañca katvā pañcadvāraggahitepi ārammaṇe paṭisandhi hoti .

Apare pana gatinimittampi chadvāresu labbhatīti vaṇṇenti .

Evañca katvā vuttaṃ saccasaṅkhepe –

‘‘ PañcadvāreV2.72 siyā sandhi , vinā kammaṃ dvigocare ’’ ti .( Sa . sa .173).

AṭṭhakathāyaṃM2.97 pana ‘‘ gatinimittaṃ manodvāre āpāthamāgacchatī ’’ ti vuttattā , tadārammaṇāya ca pañcadvārikapaṭisandhiyā adassitattā , mūlaṭīkā dīsu ca ‘‘ kammabalena upaṭṭhāpitaṃ vaṇṇāyatanaṃ supinaṃ passantassa viya , dibbacakkhukassa viya ca manodvāre eva gocarabhāvaṃ gacchatī ’’ ti niyametvā vuttattā tesaṃ vacanaṃ na sampaṭicchanti ācariyā .

Kammanimittañca panettha paccuppannaṃ pañcadvāre āpāthamāgacchantaṃ cutikālāsanne katakammassa ārammaṇasantāne uppannaṃ taṃsadisanti daṭṭhabbaṃ , itarathā tadeva paṭisandhiyā ārammaṇupaṭṭhāpakaṃ tadeva paṭisandhijanakaṃ bhaveyya , na ca paṭisandhiyā upacārabhūtāni viya ,‘‘ etasmiṃ tayā pavattitabban ’’ ti paṭisandhiyā ārammaṇaṃ anuppadentāni viya ca pavattāni cutiāsannajavanāni paṭisandhijanakāni bhaveyyuṃ .

‘‘ Katattā upacitattā ’’ ti hi vuttaṃ .

Tadā ca paṭisandhiyā ekavīthiyaṃ viya pavattamānāni kathaṃ katūpacitāni siyuṃ , assādanabhūtāya taṇhāya aparāmaṭṭhāni kathaṃ paṭisandhinibbattakāni , na ca lokiyāni lokuttarāni viya samānavīthiphalāni hontīti .

Taṃ viññāṇan ti taṃ javanaviññāṇaṃ .

Ekattanayena paṭisandhiviññāṇañca sandhāya vuttaṃ .

Cutipaṭisandhitadāsannaviññāṇānañhi santativasena viññāṇanti upanītekattaṃ idha taṃ viññāṇanti adhippetaṃ .

Avijjāya paṭicchannādīnaveti anusayavasena pavattāya bhavataṇhāya , cittasampayuttāya vā avijjāya chāditadukkhādīnave .

Tathābhūte pana kammādivisaye paṭisandhiviññāṇassa ārammaṇabhāvena uppattiṭṭhānabhūte .

Taṇhāya appahīnattā eva purimuppannāya ca santatiyā tathāpariṇatattā paṭisandhiṭṭhānābhimukhaṃ viññāṇaṃ ninnapoṇapabbhāraṃ hutvā pavattatīti āha ‘‘ taṇhā nametī ’’ ti .

Sahajā pana saṅkhārāti cutiāsannajavanaviññāṇasahajātacetanā , sabbepi vā phassādayo .

Khipantīti khipantā viya tasmiṃ visaye paṭisandhivasena viññāṇapatiṭṭhānassaM2.98 hetubhāvena pavattanti .

Tan ti taṃ viññāṇaṃ .

‘‘ Santativasā ’’ ti vadanto tadeva viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati , na aññanti imañca micchāvādaṃ paṭikkhipati .

Sati hi nānattanaye santativasena ekattanayo hotīti .

599. Ārammaṇādīhi … pe … pavattatīti ārammaṇanissayapaccayādīhi pavattati .

KathaṃV2.73 ?

Āsannamaraṇassa hi kammabalena manodvāre upaṭṭhāpitaṃ avijjāya paṭicchannādīnavaṃ kammādivisayaṃ ārabbha manodvārāvajjanaṃ uppajjati , tato maraṇāsannavīthiyā vatthudubbalabhāvena mandappavattiyā cattāri , pañca vā javanāni pavattanti , tadanantaraṃ tadārammaṇe sati , asati vā bhavaṅgavisayamālambitvā cuticittaṃ uppajjati .

Bhavaṅgānantarampi cuti hotīti vadanti .

Cuticitte pana niruddhe tadeva āpāthagataṃ kammakammanimittādiṃ ārabbha anupacchinnakilesabalavanimittaṃ sahajātasaṅkhārehi kammādiārammaṇe khipiyamānaṃ orimatīrarukkhavinibandhaṃ rajjuṃ ālambitvā mātikātikkāmako viya purimañca nissayaṃ jahati , aparañca kammasamuṭṭhitaṃ nissayaṃ assādayamānaṃ vā anassādayamānaṃ vā ārammaṇādīhi paccayehi pavattati .

Ettha ca orimatīraṃ viya purimabhavo daṭṭhabbo , tattha ṭhitarukkho viya purimabhave pavattamānakkhandhā , rajju viya kammādiārammaṇaṃ .

Keci pana ‘‘ rajju viya hadayavatthū ’’ ti vadanti ,‘‘ rajju viya taṇhā ’’ tipi apare .

Puriso viya viññāṇaṃ , tassa rajjuggahaṇaṃ viya taṇhāya ārammaṇābhimukhanamanaṃ , payogo viya khipanakasaṅkhārā , mātikā viya cuticittaṃ , paratīraṃ viya paraloko .

600. Yathā puriso paratīre patiṭṭhahamāno paratīrarukkhavinibandhaṃ kiñci assādayamāno vā anassādayamāno vā kevalaṃ pathaviyaṃ sakabalappayogeheva patiṭṭhātiM2.99 , evamidampi bhavantarattabhāvavinibandhahadayavatthusaṅkhātaṃ nissayaṃ pañcavokārabhave assādayamānaṃ vā catuvokārabhave anassādayamānaṃ vā kevalaṃ ārammaṇanissayasampayuttadhammeheva pavattatīti taṃ viññāṇaṃ nāpi idhāgataṃ imasmiṃyeva bhave nibbattattā .

Kammādin ti atītabhavanibbattakammādiṃ .

Ādi -saddena khipanakasaṅkhārānaṃ , namanavasena pavattataṇhāya , kammādivisayāya ādīnavapaṭicchādikāya ca avijjāya , daḷhaggāhādikarānaṃ upādānādīnañca gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .

Tattha kammaṃ nāma upapajjavedanīyabhūtaṃ , aparāpariyavedanīyabhūtaṃ vā paṭisandhinibbattakakammaṃ .

Khipanakasaṅkhārā nāma cutiāsannajavanasahajātasaṅkhārā , paṭisandhijanakakammasahagatasaṅkhārā vā , tato purimajavanasahagatasaṅkhārāti vā keci .

Namanavasena pavattataṇhā nāma anusayāvatthāya pavattataṇhā .

Esa nayo ādīnavapaṭicchādakaavijjāyapi .

Kammādivisayā pubbe vuttāyeva .

Daḷhaggāhakaraupādānā nāma maṇḍūkaṃ pannago viya upapattibhavassa daḷhaggahaṇavasena pavattā kāmupādānādayo .

601-5.

SaddapaṭighosādīnaṃV2.74 satipi paccayapaccayuppannabhāve santānabandho na pākaṭoti tesaṃ ekattanānattabhāvaṃ anāmasitvā anāgatamatītahetusamuppādameva dassento ‘‘ ettha cā ’’ tiādimāha .

Etthāti imasmiṃ cutipaṭisandhādhikāre .

Paṭighosadīpamuddādīti ādi -saddena ādāsatalagatamukhanimittādīnaṃ gahaṇaṃ .

Aññattha agantvāti saddādipaccayadesaṃ anupagantvā .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā saddādīnaṃ uppattipadesaṃ anupagantvā paṭighoso saddahetuko , padīpo padīpantarādihetuko , muddā lañchanahetuko , mukhanimittādikaṃ ādāsādiabhimukhādihetukaṃ hoti tato pubbe abhāvā , evamidampi paṭisandhiviññāṇaṃ naM2.100 hetudesaṃ gantvā taṃhetukaṃ hoti tato pubbe abhāvā , tasmā na idaṃ hetudesato purimabhavato idhāgataṃ paṭighosādayo viya saddādidesato , nāpi tato hetuṃ vinā uppannaṃ saddādīhi vinā paṭighosādayo viyāti .

Atha vā aññatra agantvāti pubbe paccayapadese sannihitā hutvā tato aññatra gantvā tappaccayā na honti uppattito pubbe abhāvā , nāpi saddādipaccayā na honti , evaṃ idampīti vuttanayena yojetabbaṃ .

Santānabandhato natthīti santānappabandhato natthi ekatā santānekattepi aññasseva viññāṇassa pātubhavanato , nāpi nānatā apubbānaṃ apubbānaṃ uppādepi paṭhamuppannaṃ dhammaṃ vinā pacchimassa anuppajjanato , padīpassa viya nānatā na siyā .

Khaṇikāpi hi padīpajālā santānekattaṃ upādāya sā evāti vuccati , attakiccañca sādheti .

‘‘ Sati santānabandhe ’’ tiādinā santānabandhe ekantaṃ ekattāya ca nānattāya ca aggahetabbataṃ , gahaṇe ca dosaṃ dasseti .

Idaṃ vuttaṃ hoti – santānabandhe sati yadi ekantena ekatā siyā , khīradadhīnampi anaññabhāvato , attatoyeva ca sayaṃ anuppajjanato khīrato dadhisambhūtaṃ na bhaveyya .

Athāpi santānabandhe sati ekantaṃ nānatā bhaveyya , khīradadhīnampi nānattā , aññassa ca sāmibhāvamattena aparassa sāmibhāvāyogato khīrasāmi naro dadhisāmi na bhaveyya , na ca panevaṃ loke dissatīti .

606. Tasmāti yasmā evaṃ lokavohāraparicchedo hoti , tasmā ekantaṃ ekatā , nānatāpi vā na ceva upagantabbā .

Ekatte pana adhippete dhammato aggahetvā santānatova gahetabbaṃ , nānatte adhippete santānavasena aggahetvā dhammatova gahetabbanti adhippāyo .

Tenāhu porāṇā –

‘‘ DiṭṭhasantānabandhasmiṃM2.101 , ekaññattavicāraṇe ;

Sabhāguppattiyekatta-maññattaṃ khaṇabhedato ’’ ti .

EtthaV2.75 ca ekantaṃ ekatāpaṭisedhena ‘‘ sayaṃkataṃ sukhadukkhan ’’ ti imaṃ diṭṭhiṃ nivāreti , ekantaṃ nānatāpaṭisedhena ‘‘ paraṃkataṃ sukhadukkhan ’’ ti .

607-9.

Nanu na sundaraṃ , nanu siyāti vā sambandho .

Asaṅkantipātubhāveti saṅkantipātubhāvarahite , asaṅkantivasena vā pātubhāve , asaṅkamitvāva pātubhāveti attho .

Khandhābhisambhavāti abhisambhūtakkhandhā , atha vā abhisambhavati kammaṃ etesūti abhisambhavā , khandhā , evaṃ abhisambhavā kammādhiṭṭhānabhūtā khandhāti attho .

Idha niruddhattāti phalādhiṭṭhānabhūtaṃ paralokaṃ agantvā idheva niruddhattā .

Paratthāgamatoti paralokaṃ agamanato .

Tassāti kammassa .

Aññassāti yena taṃ kammaṃ kataṃ , tato aññassa .

Aññatoti yaṃ taṃ kammaṃ nibbattaṃ , tato aññato .

Etaṃ vidhānan ti idhalokato paralokaṃ gantvā natthi , tattha ‘‘ aññeva khandhā nibbattantī ’’ ti idaṃ sabbaṃ yathāvuttavidhānaṃ .

611-4.

‘‘ Santāne … pe … sādhako ’’ ti saṅkhepato vuttamatthaṃ pakāsetuṃ ‘‘ ekasmiṃ panā ’’ tiādi vuttaṃ .

Ekasmiṃ santāneti yasmiṃ dhammapuñje kammaṃ nibbattaṃ , tasseva santāneti attho .

Aññassātipi vā … pe … hoti .

Tattha ekantaṃ ekattanānattānaṃ paṭisiddhattāti adhippāyo .

Etassatthassāti hetuphalānaṃ atthato aññattepi teneva hetuphalabhāvena sambandhattā taṃ phalaṃ aññassa , aññatoti vā na vattabbanti etassa atthassa .

Bījānan ti ambamātuluṅgabījānaṃ .

Abhisaṅkhāroti madhuādiparibhāvanaṃ .

MadhuādinātiM2.102 madhucatumadhuraalattakarasādinā .

Tassāti tassa paribhāvitabījassa .

Paṭhamaṃ laddhapaccayoti madhurabhāvūpagamanato paṭhamameva laddhapaccayo .

Kālantareti phalakāle .

Evaṃ ñeyyamidampi cāti yathā etaṃ , evaṃ idampi ñātabbaṃ .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā hi ambabījādīsu madhunā , catumadhurena vā yojetvā ropitesu phalaraso madhuro hoti , mātuluṅgabīje ca alattakarasena rajitvā ropite ambilabhaṇḍo ratto hoti , na ca taṃ bījaṃ abhisaṅkharaṇaṃ vā phalaṭṭhānaṃ pāpuṇāti , evaṃ santepi kālantare phalaviseso na aññabījasantāne hoti , na ca aññasmiṃ bīje abhisaṅkhārapaccayato hoti , evameva ye idha loke nibbattakkhandhā , tesu nipphannaṃ kammaṃ vā paralokaṃ na gacchanti .

Evampi kālantare vipākakkhandhā aññasmiṃ santāne na nibbattanti , na ca aññakammapaccayato hontīti .

EtthaV2.76 hi abhisaṅkhataṃ bījaṃ viya kammaṃ vā satto , abhisaṅkhāro viya kammaṃ , bījassa aṅkurādippabandho viya sattassa paṭisandhiviññāṇādippabandho .

Tatthuppannassa madhurarasassa ambilabhaṇḍe rattassa ca tasseva bījassa tato eva ca abhisaṅkhārato bhāvo viya kammakārakasseva sattassa tato eva ca abhisaṅkharaṇato bhāvo veditabbo .

615. Bālakāle … pe … phaladāyināti bālasarīre kataṃ vijjāpariyāpuṇanaṃ , sippasikkhanaṃ , osadhūpayogo ca na vuḍḍhasarīraṃ gacchati , atha ca tannimittaṃ vijjāpāṭavaṃ , sippajānanaṃ , anāmayatādi ca vuḍḍhasarīre honti , na ca tāni aññassa honti taṃsantatipariyāpanne eva sadise uppajjanato .

Na ca yathā payuttena vijjāpariyāpuṇanādinā vinā tāni aññato honti tadabhāve abhāvato , evaṃ idhāpi santāne yaṃ phalaṃ , etaṃ nāññassa , na ca aññatotiM2.103 yojetabbaṃ .

Etena ca saṅkhārābhāve phalābhāvameva dasseti , na aññapaccayanivāraṇaṃ karoti .

616-8.

Evaṃ santepīti asaṅkantipātubhāve .

Tattha ca yathāvuttadosapariharaṇe sati siddhepīti attho .

Vijjamānan ti padīpassa vaṭṭikāsneho viya vijjamānaṃ aniruddhanti attho .

Avijjamānan ti vaṭṭadukkhābhāvassa arahato cuticittaṃ viya avijjamānaṃ niruddhanti attho .

Tappavattikkhaṇeti kammassa pavattamānakkhaṇeyeva .

Tenāha ‘‘ saddhimeva ca hetunā ’’ ti .

Avijjamānan ti pavattikkhaṇato pubbe vijjamānataṃ asampattaṃ .

Niruddhan ti khaṇattayaṃ patvā niruddhaṃ .

Tenāha –

‘‘ Pavattikkhaṇato pubbe , pacchā niccaphalaṃ siyā ’’ ti .

Pubbeti kammāyūhanato pubbe .

Avijjamānatāsāmaññena hetaṃ vuttaṃ .

Pacchāti vipākappavattito pacchā ca .

619-20.

Kaṭattāpaccayoti kaṭattā eva paccayo , na vijjamānatāya avijjamānatāya vāti attho .

Tenāha ‘‘ kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hotī ’’ tiādi ( dha . sa .431).

Yadi evaṃ arahatāV2.77 katakammampi kaṭattāpaccayo siyāti ?

Nayidamevaṃ .

Yathā hi acchinnamūlasmiṃ rukkhe pupphitaṃ bījasamatthampi kusumaṃ mūle chinnamatte phaladāyakaṃ na hoti , evaṃ arahatopi kilesamūlassa abbocchinnakāle santāne pavattampi kammaṃ kilesamūlacchinnamatteyeva phaladāne asamatthabhāvaṃ āpannanti .

Tenāhu porāṇā –

‘‘ BālajanajjhāruḷhoM2.104 ,

Jātiratho kammakilesacakkoyaṃ ;

Kilesacakkavidhamano ,

Na yāti kammekacakkepī ’’ ti .

Kaṭattā ce paccayo , niccaphaladāyako vibandhoti āha ‘‘ pāṭibhogādikan ’’ tiādi .

Pāṭibhogādikan ti mūlabhāvūpagamanādikaṃ .

Ādi -ggahaṇena ‘‘ pacchā mūlaṃ dassāmī ’’ ti bhaṇḍaggahaṇaṃ , iṇaggahaṇañca saṅgaṇhāti .

Ayaṃ panettha adhippāyo – pāṭibhogakiriyādīnaṃ vijjamānatā , avijjamānatā vā niyyātane , paṭibhaṇḍadāne , iṇadāne ca paccayo na hoti , atha kho karaṇamattaṃ , na ca taṃ niyyātanādīnaṃ niccameva paccayo hoti niyyātanādimhi kate paccayattābhāvato , evameva vipākuppādanepi kammassa vijjamānatā , avijjamānatā vā paccayo na hoti , atha kho karaṇamattameva , karaṇamatte ca sati vipakkavipākānaṃ paccayo na hotīti .

621. Paramassa uttamassa atthassa pakāsanato paramatthappakāsano .

Pītibuddhivivaḍḍhanoti pītiyā , ñāṇassa ca , pītisahagatassa vā ñāṇassa vivaḍḍhano .

Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma

Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya

Puññavipākapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Abhidhammāvatāra-abhinavaṭīkā

Abhidhammāvatāra-abhinavaṭīkā