Cetasikavibhāganiddesavaṇṇanā

89. NāmasāmaññatoyevaV1.259 dvepaññāsāti phassādināmasāmaññena dvīhi adhikā paṇṇāsa honti , sampayuttadhammabhedato pana ekūnanavuticittasampayutto phasso ekūnanavutividhoti evamādinā bahuvidhāpi hontīti attho .

Nanu ca phassādayo heṭṭhā pāḷikkamena dassitā , idha pana kasmā na tathā vuttāti ?

Ekekasabhāvavantānaṃ taṃtaṃsāmaññāpekkhāyaM1.330 ekasmiṃ ṭhāne niddisitukāmattā .

Phassādayo hi manakkārāvasānā terasa kusalākusalābyākatasāmaññato ekato vuttā , majjhattādayo muditāvasānā pañcavīsati kusalābyākatasāmaññato , lobhādayo pana anottappāvasānā akusalabhāvasāmaññatoti evaṃ taṃtaṃsāmaññāpekkhāya samānasabhāvā dhammā ekato vuttāti .

90. Evaṃ phassādayo dhamme uddisitvā idāni ‘‘ ettakesu ayaṃ dhammo samupalabbhatī ’’ ti cittuppādesu tesaṃ payogaṃ dassetuṃ paṭhamaṃ tāva cittagaṇanaṃ dassento āha ‘‘ catupaññāsadhā ’’ tiādi .

Kāmeti kāmāvacareti vuttaṃ hoti .

Evaṃ ‘‘ rūpe arūpe ’’ ti etthāpi .

Āsavavisayattābhāvato na vijjanti etesu āsavāti anāsavā .

91-2.

Samāsatoti vitthārāpekkhāya vuttaṃ , na itopi samāsassa abhāvato .

Atisaṅkhepato pana ekūnanavuti cittuppādā honti .

Etesūti imesu cittuppādesu .

Tesaṃ phassādīnaṃ dhammānaṃ uppattiṃ ekekaṃ uddharitvā cittacetasikesu bhikkhūnaṃ pāṭavatthāya pavakkhāmīti sambandho .

Ekakan ti ekekaṃ , gāthābandhavasena e -kāralopo .

93. Cetasikavibhāgaṃ vattukāmopi avinibbhogadhamme dassetuṃ cittena saha ekato katvāV1.260 āha ‘‘ phassapañcakan ’’ ti .

Ekato uppādo etesanti ekuppādā , saha khīyantīti sahakkhayā , ekato uppajjitvā ekato nirujjhanakāti attho .

94. Sabbesveva ekavīsasatesu cittesu samupalabbhanato sabbasādhāraṇā .

Kiñcāpi anantaragāthāya cittenaM1.331 saha ekuppādādibhāvakathaneneva imesaṃ sabbasādhāraṇatā vuttā , tattha pana ekuppādādimattakathanameva icchitaṃ , na sabbasādhāraṇatā .

Vuttopi vāyamattho tattha apākaṭattā puna pākaṭaṃ katvā idha vuttoti .

95-100.

Dvipañcaviññāṇavajjitacatucattālīsakāmāvacaracittesu , lokiyalokuttaravasena ekādasasu paṭhamajjhānikacittesu cāti pañcapaññāsacittesu vitakkassa desitattā āha ‘‘ vitakko … pe … samudīrito ’’ ti .

Vicāro pañcapaññāsasavitakkacittesu ceva ekādasasu dutiyajjhānikacittesu cāti chasaṭṭhicittesu uppajjatīti āha ‘‘ cāro … pe … jāyate ’’ ti .

Ekapaññāsacittesu pītīti kāyaviññāṇavajjitesu aṭṭhārasasu somanassasahagatakāmāvacaracittesu ceva catutthapañcamajjhānavajjitatettiṃsarūpajjhānikacittesu cāti ekapaññāsacittesu pīti jāyati .

Tesaṭṭhiyā sukhan ti ekapaṇṇāsasappītikacittesu ceva ekādasasu catutthajjhānikacittesu , kusalavipākakāyaviññāṇe cāti tesaṭṭhiyā cittesu sukhaṃ jāyati .

Tesaṭṭhisukhasahagatacittāni ceva tīṇi ca dukkhasahagatānīti chasaṭṭhicitte vajjetvā avasesapañcapaṇṇāsacittesu upekkhā uppajjatīti āha ‘‘ upekkhā pañcapaññāsacittesū ’’ ti .

Dukkhaṃ tīsūti dvīsu paṭighacittesu ceva akusalavipākakāyaviññāṇe cāti tīsu cittesu dukkhaṃ jāyati .

Hoti … pe … somanassindriyan ti tesaṭṭhiyā sukhasahagatacittesu ekameva kāyaviññāṇaṃ apanetvā avasesesu somanassindriyaṃ hoti .

Akusalavipākakāyaviññāṇavasena ekameva dukkhindriyasahagataṃ , tathā kusalavipākakāyaviññāṇameva sukhindriyasampayuttanti āha ‘‘ dukkhindriyaṃ … pe … sukhindriyan ’’ ti .

AhetukavipākakiriyāmanodhātuvajjitesuM1.332 majjhimagaṇanāya pañcādhikasataparimitesu kusalākusalavipākakiriyācittesu vīriyaṃ desitanti āha ‘‘ pañcuttara … pe … āhā ’’ ti .

DiṭṭhadhammikasamparāyikatthesuV1.261 satte vineti , vigato vā nāyako imassa , visiṭṭho vā sabbalokassa nāyako sāmi , visesena vā vineyyasatte nibbānapuraṃ netīti vināyako .

Samādhindriyaṃ vicikicchāvajjitavīriyasahagatacittesu vuttanti āha ‘‘ catuttarasate ’’ tiādi .

Aṭṭhārasa ahetukacittāni , dve ekahetukacittāni ca vajjetvā avasesaekuttarasate citte chando uppajjatīti dassetuṃ ‘‘ sabbāhetukacittānī ’’ tiādi vuttaṃ .

Dasa viññāṇeti kusalākusalavipākavasena dviguṇite cakkhādike pañcaviññāṇe .

102-6.

Niyatā na yevāpanakā viya kadācīti attho .

Kathaṃ panete ekanavutiyā cittesveva jāyantīti āha ‘‘ ahetukesū ’’ tiādi .

Ekūnāsītiyāti dvādasa ñāṇasampayuttakāmāvacarāni , pañcadasa rūpāvacarāni , dvādasa arūpāvacarāni , samacattālīsa lokuttaracittānīti evaṃ ekūnāsītiyā tihetukacittesu .

Aṭṭhavīsatiyā citteti soḷasasu kāmāvacarakusalamahākiriyāsu , dvādasasu ca lokiyacatutthajjhānacittesu cāti aṭṭhavīsaticittesu .

Sāṭṭhake cattālīsavidheti aṭṭhasahite cattālīsavidhe , aṭṭhacattālīsavidheti vuttaṃ hoti .

Cha yugaḷānīti kāyapassaddhicittapassaddhādīni cha yugaḷāni .

Kusalābyākatā cāti kusalacittasampayogato kusalā , abyākatacittasampayogato abyākatāti kusalena pakāsanavidhānesu chekena satthunā pakāsitā desitāti attho .

108-111.

SaṃsayotiM1.333 vicikicchā .

Sā hi saṃseti samantato seti ,‘‘ evaṃ nu kho , no nu kho ’’ ti parisappatīti saṃsayo .

Mahante sīlakkhandhādike esati gavesatīti mahesī .

Tena mahesinā sammāsambuddhena .

Aṭṭhasūti aṭṭhalobhasahagatacittesu .

Catūsūti tesveva diṭṭhisahagatacittesu .

Diṭṭhiviyuttesu catūsūti sambandho .

Dvīsvevāti dvīsu dosamūlakacittesu .

Dvīsu jāyanti no sahāti dosamūlesveva dvīsu jāyanti , saha pana na uppajjanti , usūyanakāle issā , maccharaṇakāle maccherantiādinā nānā hutvāva uppajjanti .

Pañcasūti pañcasu sasaṅkhārikacittesu .

112. Cittassa cetasikattābhāvepi kusalākusalābyākatadhammānaṃ gaṇanaṭṭhānato ‘‘ mano ’’ ti cittampi vuttaṃ .

114-5.

EttāvatāV1.262 cetasikavibhāgaṃ dassetvā idāni ekekasmiṃ cittuppāde labbhamānarāsīsu aṅgavibhāgadassanatthaṃ ‘‘ ekūnatiṃsacittesū ’’ tiādi vuttaṃ .

Nanu ca phassapañcamakarāsi sabbapaṭhamaṃ āgatā , sā kasmā na vuttāti ?

Sabbasādhāraṇabhāvato .

Na hi so cittuppādo atthi , yo phassapañcamakavinimuttoti .

Ekādasa paṭhamajjhānikāni somanassasahagatāni , dvādasa sahetukakāmāvacarāni , tathā cattāri akusalāni , sukhasantīraṇahasituppādāni dveti ekūnatiṃsacittesu pañcaṅgikaṃ jhānaṃ pañcakarāsisaṅkhātaṃ mataṃ .

Catu … pe … niddiseti ekādasa dutiyajjhānikāni , kusalavipākakiriyāvasena dvādasa upekkhāsahagatasahetukakāmāvacarāni , upekkhādomanassasahagatāni aṭṭha akusalāni , dvipañcaviññāṇavajjitaupekkhāsahagatāni cha ahetukacittāni cāti imāni sattatiṃsa cittāni yathāyogaṃ catūhi jhānaṅgehi yuttāni .

EtthaM1.334 hi ekādasa dutiyajjhānikāni vicārapītisukhasamādhīhi sahagatāni , itarāni yathāyogaṃ upekkhādomanassesu ekekena vitakkavicārasamādhīhīti catūhi sampayuttāni .

Ekādasavidhan ti ekādasavidhaṃ tatiyajjhānikacittaṃ pītisukhacittekaggatāyogato tivaṅgikamudīritaṃ .

Catuttiṃsa … pe … mudīritan ti dvādasa arūpāvacaracittāni , dvāvīsati catutthapañcamajjhānikāni sāsavānāsavānīti catuttiṃsa cittāni yathāyogaṃ upekkhekaggatāyogato , sukhekaggatāyogato ca duvaṅgikamudīritaṃ .

Catutthajjhānikāni hi ekādasa sukhekaggatāsahitāni , sesāni tevīsati upekkhekaggatāsahitāni .

116. Sabhāvenāvitakkesūti dutiyajjhānādayo viya bhāvanābalena vinā sabhāveneva avitakkesu dvipañcaviññāṇesu .

Tesu hi vijjamānānipi sesajhānaṅgāni vitakkavirahena upanijjhānakiccesu asamatthāni .

Teneva hi aṭṭhakathāya mpi ‘‘ vitakkapacchimakañhi jhānaṅgaṃ nāmā ’’ ti vuttaṃ .

Bhāvanāya avitakkabhāvappattāni pana bhāvanābaleneva upanijjhānakiccesu paṭutarā , tasmā sabhāvenāvitakkesu jhānaṅgāni na uddhareyya .

‘‘ Na uddhaṭā ’’ ti vā pāṭho , na uddhaṭānīti attho .

Yadi evaṃ kasmā dvipañcaviññāṇesu sarūpeneva cittekaggatā vuttā , nanu tassā vitakkavirahena jhānaṅgakicce asamatthatāya rāsibhajanābhāvato yevāpanakavasena vacanaṃ yuttantiV1.263 ?

Vuccate – kusalākusalesu avijjamānadhammassa vipākesupi anupalabbhanato jhānaṅgakiccassa akaraṇepi kusalākusalesu desitaniyāmeneva sarūpena idhāpi vuttā .

Hotu tāva etaṃ , jhānarāsiyaṃ vedanā kasmā vuttā .

Sā hi sabbacittasādhāraṇabhāvatoM1.335 phassapañcakarāsimhi ceva , upekkhādiindriyabhāvato indriyarāsimhiyeva vattabbā , na itarattha tadabhāvatoti ?

Saccaṃ , vedanā pana sabbavedanānaṃ sāmaññasabhāvena phassapañcake āgatavedanā ca aparena visesavacanena tattha niddiṭṭhā , na tattha antokaraṇatthaṃ .

Teneva hi dhammasaṅgaṇiyaṃ dvipañcaviññāṇesu saṅgahavāre jhānaṅgarāsi na uddhaṭāti rūpadhātuyaṃ tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ appaṭighabhāvepi kāmadhātuyaṃ sappaṭighamahābhūtehi samānabhāvato tatthāpi sappaṭighabhāvo viya dvipañcaviññāṇesu vedanācittekaggatānaṃ vitakkaviyogena jhānakiccākaraṇepi savitakkacittesu jhānacittasamaṅgīvedanādīhi samānattā jhānaṅgabhāvena vacanaṃ nāma yuttaṃ .

Teneva ca nāmarūpasamāse ‘‘ phassapañcakarāsijhānadukarāsiindriyattikarāsī ’’ ti vuttanti .

Atha vā kiṃ etāya yutticintāya , dhammasabhāvavedinā tathāgatena dhammasabhāvaṃ avirajjhitvā desitanti na ettha anuyogo kātabboti .

Ahetukacittānaṃ ārammaṇe suppatiṭṭhitatābhāvena aniyyānikattā vuttaṃ ‘‘ sabbā … pe … na uddhare ’’ ti .

Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāya mpi ‘‘ hetupacchimako maggo ’’ ti .

117. Tīṇi soḷasacittesūti pannarasasu ahetukavipākacittesu ceva kiriyāmanodhātumhi cāti soḷasasu cittesu .

Manindriyaṃ jīvitindriyaṃ vedanindriyesu labbhamānamekanti tīṇindriyāni honti .

Imesupi kusalavipākakāyaviññāṇadhātuyaṃ manindriyasukhindriyajīvitindriyavasena tīṇindriyāni , akusalavipākakāyaviññāṇadhātuyaṃ dukkhindriyena saha tīṇi , sukhasantīraṇe somanassindriyena saha tīṇi , avasesaterasacittesu upekkhindriyena saha tīṇīti .

Ettha cittanti sasampayuttadhammassa cittuppādassa adhippetattā manindriyassāpi ādhārabhāvo yujjeyya .

Itarathā hi manindriyantiM1.336 cittasseva gahaṇe tassa attano ca ādhārabhāvo na yujjatīti .

Ekasmiṃ pana cattārīti ekasmiṃ vicikicchāsahagate vīriyindriyamanindriyajīvitindriyaupekkhindriyavasena cattāri .

Pañca terasasūti ṭhapetvā vicikicchāsahagataṃ avasesāni ekādasa akusalacittāni , kiriyāhetukamanoviññāṇadhātudvayanti terasasu cittesu vīriyindriyādīni tīṇi , samādhindriyaṃ , vedanindriyesu labbhamānaṃ ekanti pañcindriyāni .

Ettha hi dvīsu dosamūlesu vīriyindriyasamādhindriyamanindriyajīvitindriyadomanassindriyavasenaV1.264 pañca , pañcasu somanassasahagatesu purimāni cattāri somanassindriyena saddhiṃ pañca , sesesu upekkhindriyena saddhiṃ pañca honti .

118. Satta dvādasacittesūti dvādasasu ñāṇavippayuttacittesu saddhāsatisamādhivīriyajīvitamanindriyāni ca vedanindriyesu labbhamānamekanti satta indriyāni .

Tattha hi chasu somanassasahagatesu saddhindriyādīni cha somanassindriyena saddhiṃ satta , itaresu chasu upekkhindriyena saddhiṃ satta honti .

Ekenūnesu … pe … manesu cāti dvādasa ñāṇasampayuttāni kāmāvacarāni , sattavīsati lokiyajjhānacittāni cāti ekūnacattālīsavidhesu lokiyacittesu purimāni satta , paññindriyañcāti aṭṭheva indriyāni .

Ettha hi somanassasahagatesu chasu kāmāvacaresu , dvādasasu rūpāvacaracatukkajjhānesu cāti aṭṭhārasacittesu somanassindriyena , sesesu ca upekkhindriyena saddhiṃ yojetvā aṭṭhindriyāni veditabbāni .

119. Cattālīsāya cittesu navakan ti samacattālīsavidhesu lokuttaracittesu purimāni aṭṭhaindriyāni , anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriyanti imesu labbhamānamekanti indriyānaṃ navakā .

Sotāpattimaggesu hi anaññātaññassāmītindriyaṃM1.337 labbhati .

Sotāpattiphalato paṭṭhāya arahattamaggapariyosānesu taṃ na labbhati .

Tassa ṭhāne aññindriyaṃ .

Arahattaphale tampi na labbhati .

Tassa ṭhāne aññātāvindriyaṃ tiṭṭhatīti .

Evan ti chahi indriyehi sampayuttassa abhāvato katthaci tīṇi , katthaci cattāri , katthaci pañca , katthaci satta , katthaci aṭṭha , katthaci navindriyānīti evaṃ chahi ākārehi indriyayogopi , na kevalaṃ jhānaṅgayogova , atha kho indriyehi saha cittuppādānaṃ sampayogopi veditabboti .

120-3.

Idāni maggaṅgasampayogaṃ dassento paṭhamaṃ tāva yesu cittesu maggaṅgāni na labbhanti , tāni dassetvā pacchā maggaṅgayogacittuppāde dassetuṃ ‘‘ amaggaṅgānī ’’ tiādimāha .

Etthāti etasmiṃ ekavīsasatappabhede cittasmiṃ , imasmiṃ maggaṅgādhikāre vā .

Viññāṇesu dvipañcasūti sabhāvāvitakkesu cakkhādīsu dvipañcaviññāṇesu .

Kiñcāpi heṭṭhā dvipañcaviññāṇesu jhānaṅgābhāvo , ahetukesu ca maggaṅgābhāvo vuttova , ajhānaṅgāni pana tattha adhikāravasena vuttāni , idha pasaṅgāgatavasena .

Amaggaṅgāni tattha pasaṅgāgatavasena , idha adhikāravasenāti na koci punaruttidoso .

Ekan tiV1.265 vicikicchāsampayuttaṃ cittaṃ .

Tañhi micchāsaṅkappamicchāvāyāmayogato dve maggaṅgāni etthāti dumaggaṅgaṃ .

Timaggaṅgāni sattasūti cattāri diṭṭhivippayuttāni , dve dosamūlāni , uddhaccasahagatacittanti sattasu micchāsaṅkappamicchāvāyāmamicchāsamādhiyogato timaggaṅgāni .

Cattālīsa … pe … caturaṅgikoti dvādasa ñāṇavippayuttāni , cattāri diṭṭhisampayuttāni , paṭhamajjhānikavajjāni catuvīsati mahaggatacittānīti cattālīsacittesu yo maggo labbhati , so yathāyogaṃ sammāsaṅkappasammāvāyāmasammāsatisammāsamādhiyogato , micchādiṭṭhimicchāsaṅkappamicchāvāyāmamicchāsamādhiyogato , sammādiṭṭhisammāvāyāmasammāsatisammāsamādhiyogatoM1.338 ca caturaṅgiko mato .

Tattha ñāṇavippayuttesu dvādasasu paṭhamāni cattāri , diṭṭhisampayuttesu majjhimāni , sesesu pacchimāni labbhanti .

Pañcaddasasu … pe … pañcaṅgikoti dvādasasu ñāṇasampayuttakāmāvacaresu ceva tīsu lokiyapaṭhamajjhānikesu cāti pannarasasu cittesu sammādiṭṭhisammāsaṅkappasammāvāyāmasammāsatisammāsamādhivasena pañcaṅgiko maggo .

Nanu ca sammāvācādayo kāmāvacaresu labbhantīti ?

Saccaṃ labbhanti , pāṭhe pana anāgatattā idha pariccattāti .

Dvattiṃsacittesūti paṭhamajjhānikavajjesu dvattiṃsalokuttaracittesu .

Sattaṅgikoti avitakkattā sammāsaṅkappo na labbhatīti taṃ pariccajitvā avasesasattamaggaṅgavasena sattaṅgiko vutto .

Yattha pana sammāsaṅkappo labbhati , tattha tena saha aṭṭhaṅgikoti āha ‘‘ maggo aṭṭhasū ’’ tiādi .

Tattha aṭṭhasu cittesūti paṭhamajjhānikesu aṭṭhasu lokuttaracittesu .

Evan ti chahi maggaṅgehi sampayuttassa abhāvato katthaci dve maggaṅgāni , katthaci tīṇi , katthaci cattāri , katthaci pañca , katthaci satta , katthaci aṭṭhāti evaṃ chahi pakārehi .

124-6.

Idāni balasampayogaṃ dassento āha ‘‘ balāni dve ’’ tiādi .

Tattha vīriyabalasamādhibalavasena dve balāni kiriyāhetukamanoviññāṇadhātudvaye vibhaṅgavāre āgatāni vīriyabalasamādhibalāni paccekaṃ labbhantīti ‘‘ dve dvicittesū ’’ ti vuttaṃ .

Ekasmiṃ tīṇīti ekasmiṃ vicikicchāsahagate vīriyabalaahirikabalaanottappabalavasena tīṇi balāni .

Ekādasasu cattārīti vicikicchāsahagatavajjesu ekādasasu akusalacittesu samādhibalañceva pubbeV1.266 vuttāni tīṇīti cattāribalāni .

Cha dvādasasūti dvādasasu ñāṇavippayuttacittesu saddhāvīriyasatisamādhihiriottappavasena cha balāni .

EkūnāsītiyāM1.339 sattāti dvādasasu ñāṇasampayuttakāmāvacaracittesu ceva sattavīsatimahaggatacittesu ca cattālīsāya lokuttaracittesu cāti ekūnāsītividhesu cittesu saddhāvīriyasatisamādhipaññāhiriottappavasena satta balāni .

Soḷasevābalānīti pañcadasa ahetukavipākāni , kiriyāmanodhātuāvajjanañcāti soḷasa balavippayogato abalacittāni .

Evan ti pañcahi balehi sampayuttassa abhāvato katthaci dve , katthaci tīṇi , katthaci cattāri , katthaci cha , katthaci sattāti pañcahi ākārehi sabalaṃ , imesu ekassāpi abhāvato abalampi ca viññeyyaṃ , vijānitabbanti attho .

Heturāsiādayo vinicchayabhāvato na vuttāti veditabbaṃ .

Yesu cittesu yāni jhānaṅgamaggaṅgabalindriyāni jāyantīti sambandho .

Gāthābandhasukhatthaṃ indriyānaṃ osānakaraṇaṃ .

Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma

Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya

Cetasikavibhāganiddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Abhidhammāvatāra-abhinavaṭīkā

Abhidhammāvatāra-abhinavaṭīkā