Issues
Select Version
Abhidhammāvatāra-abhinavaṭīkā
Abhidhammāvatāra-abhinavaṭīkā

Abhiññārammaṇaniddesavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Abhiññārammaṇaniddesavaṇṇanā

1104-5.
PañcaV2.211 iddhividhādīnīti –
‘‘ Iddhividhaṃ dibbasotaṃ , paracittavijānanā ;
Pubbenivāsānussati , dibbacakkhūti pañcadhā ’’ ti .
–
Evamāgatā pañca .
Sattābhiññā imā panāti atītaṃsañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇe , manomayañāṇassa ca iddhividhañāṇe antogadhattā vuttaṃ .
Atītaṃsañāṇaṃ nāma paresaṃ paccuppannabhave yāva paṭisandhipariyosānaṃ pavattacittārammaṇaṃ ñāṇaṃ .
Manomayañāṇampi nāma manomayakāyābhinimmānādivasappavattaṃ iddhividhañāṇaṃ .
1106. Idāni imesaṃ abhiññāñāṇānaṃ ārammaṇavinicchaye asammohatthaṃ taṃ dassetumārabhanto āha ‘‘ sattannan ’’ tiādiM2.284 .
Cattāro ārammaṇattikāti parittārammaṇattiko maggārammaṇattiko atītārammaṇattiko ajjhattārammaṇattikoti ime cattāro ārammaṇattikā .
Etthāti idaṃ paccāmasanaṃ kiṃ tikānaṃ , udāhu ārammaṇānanti , kiñcettha – yadi tikānaṃ , tadayuttaṃ .
Na hi tikesu abhiññāñāṇāni pavattanti .
Atha ārammaṇānaṃ , tampi ayuttaṃ .
Na hi aññaṃ uddisitvā aññassa paccāmasanaṃ yuttanti .
Yathā icchasi , tathā hotu .
Bhavatu tāva tikānaṃ , nanu vuttaṃ ‘‘ tikesu abhiññāñāṇāni nappavattantī ’’ ti ?
Nāyaṃ virodho tikavohārena ārammaṇānaṃyeva gayhamānattā .
Atha vā pana hotu ārammaṇānaṃ , nanu vuttaṃ ‘‘ aññaṃ uddisitvā aññassa paccāmasanaṃ ayuttan ’’ ti .
Ayampi na doso yathāvuttakāraṇenevāti .
1107-10.
Parittādīsu sattasūti asatipi vatthubhede bhūmikālasantānabhedavasena bhinnesuV2.212 parittamahaggataatītānāgatapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena sattasu parittādiārammaṇavibhāgesu .
Iddhividhañāṇassa maggārammaṇatāya abhāvato idha maggārammaṇattiko na labbhati .
Kāyaṃ cittasannissitaṃ katvā adissamānena kāyena gantukāmoti sambandho .
Cittasannissitakaraṇañca taṃ viya kāyassa adissamānasīghagatikatāvasena taggatikatāpādanaṃ .
Yathā cittaṃ na dissati sīghagamanañca , evaṃ kāyampi adissamānaṃ , sīghagamanañca katvā yathicchitaṭṭhānaṃ gantukāmoti ayañhettha attho .
Cittavasenāti mahaggatacittavasena pariṇāmetīti pāṭhaseso .
Tenāha ‘‘ taṃ mahaggate ca cittasmiṃ samāropetī ’’ ti .
Pādakajjhānañhi samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘ ayaṃ kāyo idaṃ cittaṃ viya adissamāno , sīghagamano ca hotū ’’ ti parikammaṃ karoti , parikammaṃ pana katvā puna samāpajjitvāM2.285 vuṭṭhāya tatheva parikammaṃ karonto kāyaṃ gahetvā mahaggate pādakacitte samāropeti , taggatikaṃ karoti viya , adissamānaṃ , sīghagamanañca karoti .
Taṃ pana sīghagamanatthaṃ abhāvitiddhipādānaṃ viya dandhaṃ appavattitvā katipayacittavāreheva icchitaṭṭhānappattivasena daṭṭhabbaṃ , na ekacittakkhaṇeneva .
‘‘ Nāhaṃ , bhikkhave , aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi , yaṃ evaṃ lahuparivattaṃ , yathayidaṃ , bhikkhave , cittan ’’ ti ( a . ni .1.48) hi ettha añña-ggahaṇeneva rūpadhammānaṃ gahitattā cittakkhaṇavasena rūpappavatti na yuttā .
Yattha yattha ca dhammā uppajjanti , tattha tattheva bhijjanti ca , na ca iddhibalena dhammānaṃ kenaci lakkhaṇaññathattaṃ sakkā kātunti .
Cittavasena rūpakāyaṃ pādakajjhāne samāropentassa kāyameva ārammaṇanti āha ‘‘ kāyārammaṇato ’’ ti , kāye vaṇṇārammaṇatoti vuttaṃ hoti .
Kāyasannissitaṃ katvā cittan ti ettha na cittaṃ kāyaṃ viya dandhaṃ dissamānaṃ karoti , kintu dandhadissamānagatikaraṇamattamevāti daṭṭhabbaṃ .
1112-3.
Anāgatamatītañca karoti visayaṃ yadāti mahādhātunidhāne mahākassapattherādīnaṃ viya anāgataṃ adhiṭṭhahantānaṃ anāgataṃ ārammaṇaṃ karoti , kāyavasena cittapariṇāmanakāle tadeva ciraniruddhaṃ pādakajjhānaṃ ārammaṇaṃ karontānaṃ atītaṃ ārammaṇaṃ karoti , tadā atītārammaṇaṃ , anāgatagocarañca hoti , paccuppanno gocaro paccuppannassa rūpakāyassa ārammaṇakaraṇato .
Hatthiādayo abhinimminantassāpi hi kiñcāpi parikammaṃ anāgatārammaṇaṃ hoti , adhiṭṭhānacittaṃ pana paccuppannārammaṇameva .
Upacārārammaṇaṃ viya hi paṭibhāganimittaṃ tena saha pātubhūtameva tassārammaṇaṃ hoti .
1114-5.
KāyaṃV2.213 … pe …M2.286 siyāti attano kāyaṃ cittavasena pariṇāmanakāle ajjhattassa kāyassa ārammaṇakaraṇato , attano cittaṃ kāyavasena pariṇāmanakāle cittassa ārammaṇakaraṇato .
Vā -saddena avuttasamuccayatthena gahite attano kumāravaṇṇādiabhinimmānakāle kāyassa ārammaṇakaraṇato ca ajjhattārammaṇaṃ siyā .
Bahiddhā rūpadassaneti bahiddhā hatthiassādirūpadassanakāle .
1116-8.
Paccuppanne paritte cāti sarūpavibhāvanametaṃ .
Dibbasotassa hi paccuppannova saddo ārammaṇaṃ hoti , so ca sabhāvato parittova .
Kucchisaddassāti kucchiyaṃ vātasaddassa .
Tattha pāṇakasaddassa pana savane bahiddhārammaṇameva .
Vasitāpattassa attano vitakkavipphārasaddasavanepi ajjhattārammaṇanti vadanti , taṃ pana ekādasabhavaṅgacittato upari bhavaṅgaṃ pavattitumadatvā bhavaṅgato vuṭṭhāya āvajjanasamatthatāvasena vasitāpattasseva yujjati .
‘‘ Parassa ca saddassā ’’ ti sambandhitabbaṃ .
Na hi parassa kucchisaddasavaneyeva bahiddhārammaṇaṃ hoti , atha kho parassa cittasamuṭṭhānasaddasavanepīti .
1119-22.
Parittādīsūti parittamahaggataappamāṇamaggaatītānāgatapaccuppannabahiddhārammaṇesu .
Parittānan ti kāmāvacaracittānaṃ .
Majjhimānan ti parittaappamāṇānaṃ majjhe bhavattā majjhimasaṅkhātānaṃ rūpārūpāvacaracittānaṃ .
Majjhebhavatā ca desanāvasena , na sabhāvavasena .
Cetopariyañāṇaṃ parassa cittameva jānāti , avasesakkhandhattayaṃ pana na jānātīti imaṃ mahāaṭṭhakathāvādaṃ sandhāyāha ‘‘ maggacittassa jānane ’’ tiādi .
Ayañhettha adhippāyo – yasmā cetopariyañāṇaṃ cittameva jānāti , tasmā taṃ maggārammaṇaṃ na hotiM2.287 , maggasampayuttacittajānanato pana pariyāyena maggārammaṇatā aṭṭhakathāyaṃ anuññātāti .
Paṭṭhāne pana –
‘‘ Kusalā khandhā iddhividhañāṇassa cetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa yathākammūpagañāṇassa anāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.404)–
VuttattāV2.214 cattāropi khandhā cetopariyañāṇassa ārammaṇaṃ honti , tasmā nippariyāyeneva maggārammaṇatā labbhatīti idamettha saṅgahakārānaṃ sanniṭṭhānaṃ .
1123-5.
Atītasattadivasabbhantare , anāgatasattadivasabbhantareyeva ca pavattaṃ paracittaṃ cetopariyañāṇaṃ jānāti , tato paṭṭhāya pana paṭisandhipariyosānaṃ , cutipariyosānañca pavattaṃ atītaṃsañāṇassa , anāgataṃsañāṇassa ca gocaranti adhippāyenāha ‘‘ atīte ’’ tiādi .
Atītassa , anāgatassa ca paracittassa jānanaṃ sambhavati , paccuppannassa pana na sambhavatīti pucchati ‘‘ kathañca panā ’’ tiādi .
Itaro yattha sambhavati , taṃ dassetuṃ paccuppannaṃ tāva vibhajitvā dassento ‘‘ paccuppannaṃ tidhā vuttan ’’ tiādimāha .
Khaṇasantatiaddhatoti khaṇapaccuppannaṃ santatipaccuppannaṃ addhāpaccuppannanti evaṃ khaṇasantatiaddhāvasena tidhā vuttaṃ .
1126. Tikkhaṇasampattan ti uppādaṭṭhitibhaṅgavasena khaṇattayapariyāpannaṃ .
Paccuppannakhaṇādikan ti khaṇa-saddādikaṃ paccuppannaṃ khaṇapaccuppannanti vuttaṃ hoti .
Ekadvesantativārapariyāpannan ti ettha andhakāre nisīditvā ālokaṭṭhānaṃ gatassa na ca tāva ārammaṇaṃ pākaṭaṃ hoti , yāva pana taṃ pākaṭaṃ hoti , etthantare pavattā rūpasantati , arūpasantati vā ‘‘ ekadvesantativārā ’’ tiM2.288 veditabbā .
‘‘ Ālokaṭṭhāne vicaritvā ovarakaṃ paviṭṭhassāpi na tāva sahasā rūpaṃ pākaṭaṃ hoti , yāva taṃ pākaṭaṃ hoti , pubbeva tattha nisinnassa viya etthantare ekadvesantativārā veditabbā .
Dūre ṭhatvā pana rajakādīnaṃ hatthavikāraṃ , ghaṇṭibherīādiākoṭanahatthavikārañca disvā na pana tāva saddaṃ suṇāti , yāva pana taṃ suṇāti , etthantare ekadvesantativārā veditabbā ’’ ti ( visuddhi .2.416) evaṃ tāva majjhimabhāṇakattherā vadanti .
Saṃyuttabhāṇakā pana ‘‘ rūpasantati arūpasantatīti dve santatiyo vatvā udakaṃ akkamitvā gatassa yāva tīre akkantaudakalekhā na vippasīdati , addhānato āgatassa yāva kāye usumabhāvo na vūpasammati , ātapā āgantvā gabbhaṃ paviṭṭhassa yāva andhakārabhāvo na vigacchati , antogabbhe kammaṭṭhānaṃ manasikatvā divā vātapānaṃ vivaritvā olokentassa yāva akkhīnaṃ phandanabhāvo na vūpasammati , ayaṃ rūpasantati nāma .
Dve tayo javanavārā arūpasantati nāmāti vatvā tadubhayampi santatipaccuppannaṃ nāmā ’’ ti ( visuddhi .2.416) evaṃV2.215 ekameva santativāraṃ vadanti .
Tattha majjhimabhāṇakavāde ekaccassa sīghampi pākaṭaṃ hotīti ekadvesantativārāti eka-ggahaṇampi kataṃ .
Ācariyadhammapāla tthero pana ‘‘ atiparittasabhāvautuādisamuṭṭhānā vā ekadvesantativārā veditabbā ’’ tipi ( visuddhi . mahā .2.416) āha .
1127-8.
Ekabbhavaparicchinnan ti ekasmiṃ bhave paṭisandhicutivasena paricchinnaṃ ekabhavapariyāpannaṃ dhammajātaṃ .
Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ yo cāvuso mano , ye ca dhammā , ubhayametaṃ paccuppannaṃ , tasmiṃ ce paccuppanne chandarāgapaṭibaddhaṃ hoti viññāṇan ’’ tiādi , santatipaccuppannañcettha abhidhammaṭṭhakathāsu āgataṃ , addhāpaccuppannaṃ sutte .
Kecīti abhayagirivāsino .
1129-30.
YathāM2.289 cātiādi ettha tesaṃ opammadassanaṃ .
Ekapupphaṃ attano vaṇṭena ekassa vaṇṭaṃ vijjhatīti sambandho .
Mahājanassāpi … pe … vijjhatīti ‘‘ atītaṃ cittaṃ , anāgataṃ cittaṃ , imassa cittaṃ , asukassa cittan ’’ ti evaṃ vibhāgaṃ akatvā parassa cittaṃ jānāmicceva rāsivasena mahājanassa citte āvajjite ekassa cittaṃ ekena cittena uppādakkhaṇe vā ṭhitikkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā ekantena paṭivijjhatīti attho .
1131-2.
Taṃ pana tesaṃ vacanaṃ ayuttanti dassetuṃ ‘‘ yenāvajjatī ’’ tiādi vuttaṃ .
Vassasahassampi hi evaṃ āvajjayato āvajjanajavanānaṃ ekasmiṃ ārammaṇe ṭhānaṃ natthi , abhiññācittañca sace khaṇapaccuppannaṃ jānāti , āvajjanena saha ekārammaṇe vattamānameva jānāti , no aññathā , tasmā tesaṃ āvajjanajavanānaṃ dvinnaṃ saha ekasmiṃ ārammaṇe aṭṭhānābhāvato taṃ na yujjati .
Bhavatu tāva ko ettha dosoti ce āha ‘‘ āvajjanajavanānan ’’ tiādi .
Tattha maggaphalavīthito aññaṃ aniṭṭhaṭṭhānaṃ .
Maggaphalavīthiyañhi āvajjanādīnaṃ saṅkhārārammaṇattā , gotrabhuādīnañca nibbānārammaṇattā nānārammaṇatā iṭṭhā , aññattha pana aniṭṭhā , tasmā aniṭṭhe ṭhāne javanāvajjanānaṃ nānārammaṇatāpattidoso ayuttoti taṃ tesaṃ vacanaṃ ayuttanti pakāsitaṃ aṭṭhakathāsūti adhippāyo .
1133-4.
Yadi evaṃ , kathaṃ cetopariyañāṇaṃ paccuppannārammaṇaṃ hotīti āha ‘‘ tasmā ’’ tiādi .
Yasmā evaṃ ayuttanti pakāsitaṃ , tasmā .
Javanavāratoti ekajavanavāravasenaV2.216 .
Idaṃ pana khaṇapaccuppannānantaraṃ lahukaṃ katvā paccuppannadassanatthaṃ vuttaṃ , yaṃ pana vattamānajavanavīthito atītānāgatavasena dvitijavanavīthiparimāṇakāle pavattaṃ paracittaṃM2.290 , taṃ sabbampi ‘‘ santatipaccuppannaṃ nāmā ’’ ti aṭṭhakathāyaṃ ( visuddhi .2.416) vuttaṃ , tasmā javanavāratoti dvitijavanavāravasena dīpetabbaṃ , na sakalena paccuppannaddhunāti adhippāyo .
Niddiṭṭhaṃ saṃyuttaṭṭhakathāyaṃ .
Tatrāyaṃ dīpanātiādi javanavārassa addhāpaccuppannabhāvadīpanamukhena iddhicittassa pavattiākāradīpanaṃ .
1139-41.
Santatipaccuppannampi addhāpaccuppanneneva saṅgahetvā āha ‘‘ addhāvasā … pe … panā ’’ ti .
Ānandācariyo panettha abhidhammamātikāya āgatassa paccuppannapadassa addhāsantatipaccuppannapadatthatā na katthaci pāḷiyaṃ vuttā , tasmā cittasāmaññena cittaṃ āvajjayamānaṃ abhimukhībhūtaṃ vijjamānacittaṃ āvajjeti , parikammāni ca taṃ taṃ vijjamānacittaṃ cittasāmaññeneva ārammaṇaṃ katvā cittajānanaparikammāni hutvā pavattanti .
Cetopariyañāṇaṃ pana vijjamānacittaṃ paṭivijjhantaṃ tena saha ekakkhaṇe uppajjati .
Tattha yasmā santānaggahaṇato ekattavasena āvajjanādīni cittanteva pavattāni , tañca cittameva , yaṃ cetopariyañāṇena vibhāvitaṃ , tasmā samānākārappavattito na aniṭṭhe ṭhāne nānārammaṇatā hotīti khaṇapaccuppannavaseneva imassa paccuppannārammaṇataṃ icchati .
Itarānīti āvajjanaparikammacittāni .
Cakkhudvāre viññāṇan ti cakkhuviññāṇaṃ .
1143-7.
Parittādīsu aṭṭhasūti cetopariyañāṇassa vuttesu paccuppannārammaṇaṃ hitvā navattabbārammaṇañca pakkhipitvā aṭṭhasu parittādīsu .
Atīte … pe … phalampi vāti ettha attanāti nidassanamattaṃ .
Parehipi bhāvitamaggaṃ , sacchikataphalañca pubbenivāsānussatiñāṇena samanussarati .
Vā -saddena vā avuttasamuccayatthena attanā bhāvitaṃ maggaṃ , phalampi vā parehi bhāvitaṃ maggaṃ , phalampi vāti evamattho gahetabbo .
TathāM2.291 ca vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ attanā , parehi bhāvitamaggaṃ , sacchikataphalañca anussaraṇakāle ’’ ti ( visuddhi .2.417).
Eva -kāraṃ pana padapūraṇamattameva .
Phalampi vāti ettha ‘‘ bhāvitan ’’ ti na sambandhitabbaṃ .
Na hi phalaṃ bhāvetabbaṃ hoti , atha kho sacchikātabbamevāti .
Samanussarato maggan ti etthāpi ‘‘ attanā , parehi vā bhāvitan ’’ ti sambandhitabbaṃ .
Ekantatoti niyamato .
1148-50.
NanuV2.217 ca cetopariyañāṇayathākammūpagañāṇānipi atītārammaṇāneva , kiṃ pana tesaṃ , imassa ca ārammaṇe nānākaraṇanti āha ‘‘ cetopariyañāṇampī ’’ tiādi .
Kiñcāpīti ayaṃ nipātasamudāyo , eko vā nipāto visesānabhidhānanimitte upagamane daṭṭhabbo .
Atha khoti visesābhidhānasamārambhe .
Cittamevāti idaṃ pubbe vicāritameva .
Atīte cetanāmattan ti idampi pubbe viya mahāaṭṭhakathāvādaṃ sandhāyeva vuttaṃ .
Tattha hi yathākammūpagañāṇassa cetanāmattameva ārammaṇaṃ hoti , na cittaṃ , nāpi itare dhammā , yato taṃ yathākammūpaganti vuccatīti iminā adhippāyena yathākammūpagañāṇaṃ atītacetanāmattameva ārammaṇaṃ karotīti vuttaṃ , heṭṭhā dassitapāḷivasena sabbe cattāropi khandhā yathākammūpagañāṇassa ārammaṇanti saṅgahakārānaṃ sanniṭṭhānaṃ .
Natthi kiñci agocaran ti kiñci khandhaṃ vā khandhapaṭibaddhaṃ nāmagottādiṃ vā agocaraṃ nāma natthi .
Tañhi atītakkhandhakhandhapaṭibaddhesu dhammesu sabbaññutaññāṇasamānagatikamevāti adhippāyo .
1151-2.
Attakkhandhānussaraṇeti attano khandhānussaraṇakāle .
Saraṇe … pe … gocaran ti ‘‘ atīte vipassī bhagavā ahosi , tassa mātā bandhumatī , pitā bandhumā ’’ tiādinā nayena nāmagottādiṃ , pathavīnimittādiñca anussaraṇakāleM2.292 navattabbārammaṇaṃ hoti .
Navattabbagocaran ti hi parittārammaṇaatītārammaṇattikavasena vuttaṃ , ajjhattārammaṇattikavasena pana ākiñcaññāyatanajjhānassa ārammaṇabhūtadhammārammaṇakāle navattabbārammaṇaṃ hoti , avasesapaññattārammaṇakāle bahiddhārammaṇaṃ hoti .
Nāmagottan ti cettha khandhapaṭibaddho sammutisiddho byañjanattho , na byañjanaṃ .
Byañjanañhi saddāyatanasaṅgahitattā parittaṃ hoti .
Yathāha ‘‘ niruttipaṭisambhidā parittārammaṇā ’’ ti ( vibha .749).
1154. Dibbasotasaman ti yasmā paccuppannaṃ , parittañca rūpaṃ ārammaṇaṃ karoti , tasmā paccuppannārammaṇaṃ , parittārammaṇañca hoti , attano kucchigatarūpadassane , parassa hadayanissitalohitadassanādīsu ca ajjhattārammaṇaṃ , bahiddhārammaṇañca hoti .
1155-6.
Parittādīsu aṭṭhasūti pubbenivāsānussatiñāṇassa vuttesu atītārammaṇaṃ vajjetvā anāgatārammaṇaṃ pakkhipitvā aṭṭhasu .
Nibbattissati … pe … pajānatoti iminā nibbattakkhandhajānanamāhaV2.218 .
Anāgataṃsañāṇassa anāgatamagocaraṃ natthi .
Tampi hi anāgatakkhandhakhandhapaṭibaddhesu dhammesu sabbaññutaññāṇasamānagatikameva .
1163. Jānane nāmagottassāti ‘‘ anāgate metteyyo nāma sammāsambuddho uppajjissati , tassa subrahmā nāma pitā bhavissati , brahmavatī nāma mātā ’’ tiādinā nayena nāmagottādijānanakāle .
1164-5.
Parittādīsu pañcasūti parittamahaggataatītaajjhattabahiddhārammaṇavasena pañcasu .
Kāmakammassāti kāmāvacarakammassa .
1169. Vividhatthavaṇṇapadan tiM2.293 nānappakāraatthapadehi , byañjanapadehi ca sampannaṃ .
Madhuratthamatinīharan ti madhuratthaṃ atinīharañcāti padacchedo .
Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma
Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya
Abhiññārammaṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .