Akusalavaṇṇanā

Ettāvatā ca yaṃ ‘‘ kusalākusalābyākatajātibhedato tividhan ’’ ti ettha vuttaṃ kusalaṃ , taṃ sarūpato niddisitvā idāni tadanantaruddiṭṭhaṃ akusalaṃ niddisanto āha ‘‘ akusalaṃ panā ’’ tiādi .

‘‘ Bhūmito ekavidhan ’’ ti vuttamatthaṃ niyametvā dassento āha ‘‘ kāmāvacaramevā ’’ ti .

Nikāyantarikā pana rūpārūpāvacarampi akusalaṃ icchantīti tesaṃM1.250 matinisedhanatthaṃ avadhāraṇaṃ kataṃ .

Mahaggatabhūmiyaṃ uppajjantampi hetaṃ tattha rūpadhātuyaṃ pavattivipākaṃ dentampi ekantena kāmāvacaramevāti .

Kuto panesa niyamoti ?

Kāmataṇhāvisayabhāvato .

Kāmataṇhāvisayatā hi kāmāvacarabhāvassa kāraṇaṃ yathā rūpārūpataṇhāvisayatā rūpārūpabhāvassa .

Ekaṃsena cetaṃ evaṃ sampaṭicchitabbaṃ .

Itarathā byāpitalakkhaṇaṃ na siyā .

Yadi hi ālambitabbadhammavasena bhūmivavatthānaṃ kareyya , evaṃ sati anārammaṇānaṃ saṅgaho na siyā .

Atha vipākadānavasena , evampi avipākānaṃ saṅgaho na siyā , tasmā ālambaṇadhammavaseneva pariyāpannānaṃ sā kātabbā .

Apariyāpannānaṃ pana lokato uttiṇṇatāya lokuttaratā , uttaritarābhāvato anuttaratā ca veditabbāti .

Domanassassa anīvaraṇāvatthāya abhāvena taṃsahagatacittuppādo kāmabhūmiyaṃyeva pavattatīti soV1.201 niyatavatthuko , itare arūpabhūmiyampi pavattanato aniyatavatthukāti āha ‘‘ niyatā … pe … duvidhan ’’ ti .

Vicikicchuddhaccasahagatānaṃ mohekahetukattā , itaresampi lobhamohadosamohavasena dvihetukattā āha ‘‘ ekahetukaduhetukato ’’ ti .

Ādito ekādasannaṃ akusalacittānaṃ paṭisandhijananato , uddhaccasahagatassa tadabhāvato āha ‘‘ paṭisandhijanakājanakato ’’ ti .

Uddhaccasahagatañhi pavattivipākaṃ dentampi paṭisandhiṃ nākaḍḍhati .

Yato vakkhati –

‘‘ Ekādasavidhānaṃ tu , hitvā uddhaccamānasaṃ ;

Ekādasavidhā ceva , bhavanti paṭisandhiyo ’’ ti .( abhidha .536);

Yena pana kāraṇena taṃ paṭisandhiṃ nākaḍḍhati , taṃ paṭisandhivinicchayakathāhi imissā gāthāya vaṇṇanāpadeseyeva vakkhāmaM1.251 .

Tīhi vedanāhīti sukhadukkhopekkhāsaṅkhātāhi tīhi vedanāhi .

Yathāha –

‘‘ tisso imā , bhikkhave , vedanā .

Katamā tisso ?

Sukhā dukkhā adukkhamasukhā ’’ ti ( saṃ . ni .4.249).

Yaṃ pana katthaci sutte ‘‘ dvemā , bhikkhave , vedanā sukhā dukkhā ’’ ti ( saṃ . ni .4.267) vacanaṃ , taṃ kusalapakkhikaṃ upekkhaṃ sukhe , akusalapakkhikañca dukkhe pakkhipitvā pariyāyena vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Suppatiṭṭhitabhāvakāraṇattā mūlamivāti mūlaṃ , lobho mūlaṃ etassāti lobhamūlaṃ .

Kiñcāpi hi mohopi lobhamūlesu atthi , so pana sabbākusalasādhāraṇattā vavatthānakaro na hotīti asādhāraṇadhammavasena ‘‘ lobhamūlan ’’ tveva vuttaṃ yathā ‘‘ bherisaddo yavaṅkuro ’’ ti .

Tathā ‘‘ dosamūlan ’’ ti etthāpi .

Mūlantaravirahato moho eva mūlaṃ imassa , nāññanti mohamūlaṃ .

Micchāvasena dassanaṃ diṭṭhi , diṭṭhiyeva diṭṭhigataṃ yathā ‘‘ ākāsagataṃ thāmagatan ’’ ti .

Atha vā vipariyesaggāhikāya diṭṭhiyā gatameva , na ettha gantabbavatthu tathāsabhāvanti diṭṭhigataṃ , dvāsaṭṭhiyā vā diṭṭhīsu antogadhanti diṭṭhigataṃ , tena samaṃ pakārehi yuttanti diṭṭhigatasampayuttaṃ .

‘‘ Yadā hī ’’ tiādi lobhamūlacittānaṃ pavattiākāradassanaṃ .

Micchādiṭṭhin ti ucchedadiṭṭhiādiṃ micchādiṭṭhiṃ .

Tāya hi vipallattacittā tāva kodhavisayo , yāva indriyagocarotiV1.202 paralokaṃ paṭikkhipitvā ‘‘ natthi kāmesu ādīnavo ’’ ti gaṇhanti .

Ādi -saddena –

‘‘ Esa panthovitatho devayāne ,

Yena yanti puttavanto visokā ;

Taṃ passanti pasavo pakkhino ca ,

Tena te mātaripi mithunaṃ carantī ’’ ti .

–

ĀdināM1.252 nayena puttamukhadassanaṃ saggamokkhamaggoti evamādikaṃ micchādiṭṭhiṃ saṅgaṇhāti .

Kāme vāti ettha vā -saddo aniyamattho .

Tena ‘‘ brāhmaṇānaṃ suvaṇṇaharaṇameva adinnādāne sāvajjaṃ , itaraṃ anavajjaṃ , gurūnaṃ , gunnaṃ , attano jīvitassa , vivāhassa ca atthāya musāvādo anavajjo , itaro sāvajjo , guruādīnaṃ atthāya pesuññakaraṇaṃ anavajjaṃ , itaraṃ sāvajjaṃ , bhāratayuddhasītāharaṇādikathā pāpavūpasamāya hotī ’’ ti evamādike micchāgāhe saṅgaṇhāti .

Diṭṭhamaṅgalādīnīti diṭṭhasutamutamaṅgalāni .

Sārato paccetīti vuḍḍhiyā pubbanimittabhāvena aggahetvā ‘‘ idameva vuḍḍhikāraṇan ’’ ti evaṃ sāravasena gaṇhāti .

Sabhāvatikkhenevāti lobhassa , micchābhinivesassa vā vasena saraseneva tikhiṇena kururena .

Mandenāti dandhena atikhiṇena .

Tādisaṃ pana attano , parassa vā samussāhanena pavattatīti āha ‘‘ samussāhitenā ’’ ti .

Parassa bhaṇḍaṃ vā haratīti vā -saddena tathāpavattanakamusāvādādīnampi saṅgaho veditabbo .

Kāmānaṃ vāti anubhuyyamānānaṃ kāmaguṇānaṃ .

Vā -saddena parasantakassa ayathādhippetatāya yaṃ laddhaṃ , taṃ gahetabbanti gahaṇādikaṃ saṅgaṇhāti .

Sampayuttadhammavasena bhedābhāvato dosamūlaṃ asaṅkhārikasasaṅkhārikabhedato duvidhaṃ .

Yadi evaṃ kasmā ‘‘ domanassasahagataṃ paṭighasampayuttan ’’ ti vuttaṃ ?

Asādhāraṇadhammehi tassa cittassa upalakkhaṇatthaṃ .

Pāṇassa atīva , atikkamitvā vā pātanaṃ pāṇātipāto .

Ādi -saddena adinnādānamusāvādapesuññapharusasamphappalāpabyāpāde saṅgaṇhāti .

Dasaakusalakammapathesu hi kāmesumicchācāraabhijjhāmicchādiṭṭhisaṅkhātā tayova kammapathā iminā na sijjhanti .

Sabhāvatikkhaṃ hutvā pavattamānaṃ cittaṃ asaṅkhārameva hoti , itaraṃ sasaṅkhāranti adhippāyenāha ‘‘ tikkhamandappavattikāle ’’ ti .

MandaṃM1.253 pana hutvā pavattamānaṃ ekaṃsena sasaṅkhāramevāti na sakkāvaV1.203 viññātuṃ .

Yaṃ sasaṅkhārena sappayogena pavattati , taṃ mandameva hotīti katvā tathā vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Mohamūlaṃ cittaṃ mūlantaravirahato atimūḷhaṃ vicikicchuddhaccayogato cañcalañcāti upekkhāsahagatameva hoti , na tassa kadācipi sabhāvatikkhatā atthi .

Ārammaṇe hi saṃsappanavasena , vikkhipanavasena ca pavattamānassa cittadvayassa kiṃ tādise kicce sabhāvatikkhatāya , ussāhetabbatāya vā bhavitabbaṃ , tasmā na tattha saṅkhārabhedo atthi .

Nanu ca uddhaccaṃ sabbākusalasādhāraṇaṃ , kasmā pana etameva tena visesetvā vuttaṃ ‘‘ uddhaccasahagatan ’’ ti .

Visesato balavabhāvato .

Idañhi etasmiṃ citte balavaṃ , tasmā sampayuttadhammesu padhānaṃ hutvā pavattatīti idameva tena visesitabbaṃ .

Teneva hi pāḷiyaṃ sesākusalesu uddhaccaṃ yevāpanakavasena āgataṃ , idha pana sarūpatoyeva niddiṭṭhaṃ .

Evaṃ asādhāraṇappadhānadhammavasena mohamūlaṃ vicikicchāsampayuttaṃ uddhaccasampayuttanti duvidhaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Asanniṭṭhānaṃ saṃsayo , vikkhepo avūpasamo , bhantatāti attho .

Tattha vicikicchāsahagatassa asanniṭṭhānakāle , uddhaccasahagatassa vikkhepakāle ca pavatti veditabbā .

Yathānurūpan ti paṭisandhijanakājanakassa , kammapathabhāvappattāpattassa ca anurūpato .

Atha vā yathānurūpan ti yo yassa hetu , tadanurūpato .

Yebhuyyena hi lobhamūlakena khuppipāsādinirantarapetavisaye uppajjanti , dosamūlakena doso viya caṇḍajātatāya taṃsarikkhake niraye , mohamūlakena niccasammūḷhāya tiracchānayoniyaṃ , tasmā lobhādihetuanurūpato tattha tattha apāye upapattiṃ nipphādetīti āha ‘‘ yathānurūpaṃ … pe … upapattiyā ’’ tiM1.254 .

Akusalavipākānaṃ dukkhappadhānatāya ‘‘ dukkhavisesassā ’’ ti vuttaṃ .

31. Apāpena alāmakena pāpāpāpappahīnena pāpāpāpesu mānasesu yaṃ pāpamānasaṃ vuttaṃ , pāpāpāpesu puggalesu apāpena pāpāpāpappahīnena yaṃ pāpamānasaṃ vuttanti vā sambandho .

Atha vā pāpāpāpesu mānasesu pāpena pāpamānasena pāpavasena pāpāpāpappahīnena yaṃ pāpamānasaṃ vuttanti yojanā .

Ayaṃ panettha adhippāyo – asammāsambuddhena tāva dhammasabhāvassa dubbijānīyattā kusalampi akusalato , akusalampi kusalato vucceyya , bhagavato pana saha vāsanāhiV1.204 viddhaṃsitākusalassa kammakkhayakarañāṇena paccayavekallato viddhaṃsitakusalakammassa ca sammāsambuddhabhāvato ekanteneva akusaladesanā akusaladhammavasenevāti .

Akusalavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Abhidhammāvatāra-abhinavaṭīkā

Abhidhammāvatāra-abhinavaṭīkā