5. Pañcamo paricchedo

Bhūmipuggalacittuppattiniddesavaṇṇanā

182-8.

BuddhiyāV1.275 vuddhiṃ viruḷhiṃ karotīti buddhivuddhikaraṃ .

Yassa yassa nayassa kathanaṃ paṭiññātaṃ , taṃ taṃ dassento āha ‘‘ cittānaṃ bhūmīsuppattin ’’ ti .

Taṃ vatvā bhūmīnaṃ ādhāravasena pasaṅgāgataṃ gatibhedaṃ , bhavabhedañca dassetuṃ ‘‘ devā cevā ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Catassopāyabhūmiyo ’’ ti vatvā asuragatiyā petagatiyaṃyeva saṅgahitattā ‘‘ gatiyo pañcā ’’ ti vuttanti vadanti .

Mayaṃ pana ‘‘ tissovāpāyabhūmiyo ’’ ti pāṭhena bhavitabbanti maññāma .

Na hi esa anākulavacano ācariyo īdisaṃ pubbāparaviruddhaṃ viya sammohajanakaṃ vacanaṃ bhāsati .

Pāḷiyampi hi –

‘‘ Pañca kho imā , sāriputta , gatiyo .

Katamā pañca ?

Nirayo tiracchānayoni pettivisayo manussā devā ’’ ti ( a . ni .9.68)–

EvaṃM1.351 tiṇṇameva apāyānaṃ vasena vuttaṃ .

Kāmarūpārūpavasena tayo bhavā .

Tatthāti tesu tīsu bhavesu .

Tiṃsevāti catasso apāyabhūmiyo , sattavidhā kāmasugatibhūmi , soḷasa rūpībrahmalokā , catasso arūpabhūmiyoti ekatiṃsabhūmīnamantare cittappavattiadhikārattā asaññabhūmiṃ apanetvā avasesā tiṃseva bhūmiyoti attho .

Tāsu tiṃseva puggalāti tāsu bhūmīsu uppannā puggalā bhūmigaṇanavasena tiṃseva honti .

Bhūmivasena tiṃsavidhāpi pana paṭisandhicittagaṇanāya ekūnavīsati hontīti dassento āha ‘‘ bhūmīsvetāsū ’’ tiādi .

Paṭisandhikacittānan ti dasa kāmāvacarapaṭisandhicittāni , pañca rūpāvacarapaṭisandhicittāni , cattāri arūpāvacarapaṭisandhicittānīti imesaṃ ekūnavīsatipaṭisandhicittānaṃ vasena .

Asaññīnamacittakāti asaññasattānaṃ acittakā paṭisandhi .

Vuttañhetaṃ –

‘‘ AsaññasattāV1.276 devā ahetukā anāhārakā aphassakā avedanakā asaññakā acetanakā acittakā pātubhavantī ’’ ti .

Yadi paṭisandhivasena vīsati puggalā , kathaṃ bhūmivasena tiṃsāti vuttā .

Ekatiṃsāti hi vattabbanti āha ‘‘ idhā ’’ tiādi .

Na vijjati hetu imesanti ahetū , duve , tīṇi ca hetū imesanti dvitihetū , paṭisandhivasena ahetukā , duhetukā , tihetukā cāti attho .

Tattha ahetukā āpāyikā ca , ekacce bhūmadevā , manussesu jaccandhajaccabadhirajaccummattakanapuṃsakaubhatobyañjanakādayo ca .

Vuttāvasesā kāmasugativāsinova duhetukā .

Tihetukā pana kāmasugativāsinova .

Ariyā pana aṭṭhāti catunnaṃ ariyamaggasamaṅgīnaṃ , catunnañca ariyaphalasamaṅgīnaṃ vasena aṭṭha ariyapuggalāM1.352 .

Nanu ca ariyāpi tihetukāyevāti ?

Saccaṃ , cittuppādaṃ pana patvā tesaṃ visesasabbhāvato visuṃyeva uddhaṭāti daṭṭhabbaṃ .

189-92.

‘‘ Bhūmīsuppattiṃ bhaṇato me nibodhathā ’’ ti sutvā codako ‘‘ tiṃsabhūmīsū ’’ tiādinā sabbesaṃ bhūmīnaṃ sādhāraṇacittāni pucchati , itaro ‘‘ cuddasevā ’’ ti vissajjeti .

Tattha aṭṭha parittakusalāni , cattāri diṭṭhivippayuttāni , uddhaccasahagataṃ , manodvārāvajjanañcāti cuddaseva , na ūnāni nādhikāni , sabbāsu tiṃsabhūmīsu honti , sabbabhūmīnaṃ sādhāraṇānīti attho .

Sadā … pe … siyun ti dve dosamūlāni , kusalavipākacakkhusotaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇadvayavajjitāni aṭṭhārasa kāmāvacaravipākacittānīti vīsati cittāni sadā kāmeyeva bhave siyuṃ , na kadāci aññattha uppajjantīti attho .

Nanu ca brahmūnampi akusalavipākāni uppajjantīti ?

Saccaṃ uppajjanti , tāni kāmabhave aniṭṭharūpādayo ārabbha uppajjanti brahmaloke tesaṃ abhāvatoti kāmabhaveyeva niyamitāni .

Rūpāvacaravipākacittāni pañca rūpāvacarabhaveyeva siyuṃ , cattāro ca arūpāvacaravipākā arūpīsūti āha ‘‘ pañca rūpabhave ’’ tiādi .

KāmaV1.277 … pe … bhavantīti rūpāvacarakusalakiriyacittāni ceva kusalavipākāni ca cakkhusotaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇāni voṭṭhabbanavajjāni ca dve ahetukakiriyacittāni paṭhamamaggaviññāṇanti aṭṭhārasa cittāni kāmarūpabhaveyeva bhavanti , na arūpabhave .

Tattha hi sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkantattā rūpāvacarakusalakiriyā nuppajjanti .

Cakkhuviññāṇādīni vatthudvāravirahato , hasituppādo ekantavatthunissayattā , sotāpattimaggo paratoghosapaccayāyeva nibbattanatoM1.353 na uppajjati .

Dvecattālīsāti aṭṭha parittakusalāni , cattāri arūpakusalāni , paṭhamamaggavajjāni satta lokuttaracittāni , paṭighadvayavajjitāni ca dasa akusalacittāni , pubbe vuttaahetukakiriyādvayavajjitāni nava kāmāvacarakiriyacittāni , cattāri arūpāvacarakiriyacittānīti evaṃ dvecattālīsa cittāni tīsu bhavesu honti .

193-204.

Evaṃ bhavavasena cittuppattiṃ dassetvā idāni kālavasena dassento āha ‘‘ ṭhapetvā panā ’’ tiādi .

Sabbāsan ti niddhāraṇatthe sāmivacanaṃ .

Aṭṭha mahākiriyā , arahattamaggaphalacittāni , anāgāmiphalaṃ , nevasaññānāsaññāyatanakusalakiriyāti teraseva cittāni apāyarahitāsu chabbīsabhūmīsu honti apāyesu vipākāvaraṇasabbhāve etesaṃ anuppajjanato .

Aparāni cha cittānīti sambandho .

Tāni pana rūpabhavasādhāraṇānaṃ pañcaparittavipākānaṃ , kiriyamanodhātuyā ca vasena veditabbāni .

Pañca cittānīti diṭṭhisampayuttavicikicchāvasena pañca cittāni .

Tāni hi pañcasu suddhāvāsabhūmīsu na labbhanti .

Tattha anāgāmikhīṇāsavānameva adhivutthattā , tesañca paṭhamamaggeneva imesaṃ pañcannaṃ viññāṇānaṃ anuppādadhammataṃ āpāditattā .

Aparāni duveti tatiyāruppakusalakiriyacittāni .

Tāni hi nevasaññānāsaññāyatanesu atikkantārammaṇattā , apāyesu ca ahetukapaṭisandhikattā nuppajjanti .

Catuvīsatībhūmisu dve cāti viññāṇañcāyatanakusalakiriyāvasena dve cittāni .

Tevīsabhūmisu dveyevāti ākāsānañcāyatanakusalakiriyacittāni .

Ekādasavidhan ti rūpāvacarakusalakiriyā hasituppādoti ekādasa .

Sotāpattiphalaṃ yāva anāgāmimaggo cattāri ca cittāni suddhāvāsaapāyavajjāsu ekavīsatibhūmīsu bhavanti .

EkaṃM1.354V1.278 sotāpattimaggacittaṃ suddhāvāsaapāyaarūpabhūmivajjesu sattarasasu bhūmīsu jāyati .

Dve dosamūlāni , kusalavipākaghānajivhākāyaviññāṇāni , satta akusalavipākāti dvādasa cittāni mahaggatabhūmivajjāsu ekādasasu kāmabhūmīsu jāyanti .

Aṭṭha mahāvipākacittāni kāmāvacaradevamanussavasena sattabhūmīsu jāyanti .

Chasu bhūmisūti vehapphalasuddhāvāsasaṅkhātāsu chasu pañcamajjhānabhūmīsu .

Cattāri … pe … bhūmisūti catutthajjhānavipāko parittasubhaappamāṇasubhasubhakiṇhavasena tīsu bhūmīsu jāyati , dutiyajjhānavipāko , tatiyajjhānavipāko ca parittābhāappamāṇābhāābhassaravasena tīsu bhūmīsu , paṭhamajjhānavipāko brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmāvasena tīsu bhūmīsu hotīti evaṃ cattāri cittāni ekekavasena tīsu tīsu bhūmīsu jāyanti .

206-9.

Evaṃ ettakāneva cittāni ettakāsu bhūmīsu uppajjantīti cittaniyamavasena uppattiṃ dassetvā idāni ettakāsu eva bhūmīsu ettakāneva cittāni uppajjantīti bhūminiyamavasena dassetuṃ ‘‘ kusalākusalā kāme ’’ tiādi āraddhaṃ .

Tattha kāme kusalākusalā vīsati , tesaṃ pannarasa ahetukā pākā , āvajjanadvayañcāti sattatiṃseva mānasā narakādīsu catūsupi apāyesu jāyare .

Avasesāni pana sattarasa kāmāvacaravipākakiriyacittāni , pañcatiṃsa mahaggatalokuttarānīti dvepaññāsa mānasā kadācipi tesu nuppajjanti abhūmibhāvatoti attho .

Asīti hadayāti vuttāvasesāni asīti cittāni .

Ghānādiviññāṇattayan ti kusalavipākaghānādiviññāṇattayaṃ .

‘‘ Apuññajā pākā ’’ ti akusalavipākānaṃ sabbesameva gahitattā ghānādiviññāṇattayaṃ aggahitavisesampi pārisesañāyena kusalavipākameva viññāyati .

213. Domanassan tiM1.355 domanassasahagataṃ .

Kriyā ca dveti voṭṭhabbanavajjitā dve ahetukakiriyā .

214. Bhūmivasenevāti puggale anāmasitvā kevalaṃ bhūmivasena .

Puggalānaṃ vasena ca bhūmivasena ca cittuppattiṃ vibhāvayeti sambandho .

216-8.

PañcabhūmisūtiV1.279 caturāpāyamanussavasena pañcabhūmīsu .

Ahetukānaṃ paṭisandhisadisatadārammaṇavasena ‘‘ sattatiṃsevā ’’ ti vuttaṃ , aññakammena pana dvihetukatadārammaṇassāpi sambhavato ekacattālīsa honti .

Ācariyajotipālattherassa adhippāyena tihetukavipākehipi saddhiṃ pañcacattālīsevāti daṭṭhabbaṃ .

Ahetukassa vuttehīti ahetukasattassa vuttehi sattatiṃsamānasehi saha .

Nava kriyāti aṭṭha mahākiriyā , hasituppādo cāti imāni asādhāraṇakiriyacittāni nava .

220-1.

‘‘ Catupaññāsa mānasā ’’ ti vatvā tesaṃ sarūpato dassanatthaṃ āha ‘‘ dvihetukassā ’’ tiādi .

Puna ‘‘ catupaññāsā ’’ tiādi pana nigamanaṃ .

223-4.

Paññāsevassa cittānīti tihetukassa puthujjanassa vuttacatupaññāsacittesu diṭṭhivicikicchāsahagatavajjāni ekūnapaññāsa , sotāpattiphalanti imāni paññāseva cittāni assa kāmāvacarassa sotāpannadehino jāyante .

Navatiṃsevāti ekūnacattālīsacittāni .

Paṭhamaṃ phalan ti sotāpattiphalaṃ .

225-8.

Dutiyañca phalaṃ hitvāti sakadāgāmiphalaṃ hitvā .

Ca -saddena sotāpattiphalañca hitvāti attho .

Attano phalenaM1.356 saha yāni aṭṭhacattālīsa cittāni , tāni anāgāmissa sattassa jāyanti .

Cattālīsañca cattārīti tevīsati kāmāvacaravipākacittāni , vīsati kiriyacittāni , arahattaphalañcāti catucattālīsa cittāni .

Sakaṃ sakan ti ‘‘ sotāpannassa sotāpattimaggacittaṃ , sakadāgāmino sakadāgāmimaggacittan ’’ tiādinā attano attano maggacittaṃ .

Kasmā pana tesaṃ ekekameva cittaṃ hotīti āha ‘‘ ekacittakkhaṇāhi te ’’ ti .

Pañcatiṃsevāti sattarasa kāmarūpārūpakusalacittāni , paṭighadvayavajjāni dasa akusalāni , rūpabhave labbhamānakāni pañca ahetukavipākāni , āvajjanadvayaṃ , paṭhamajjhānavipāko cāti pañcatiṃsa cittāni tīsu paṭhamajjhānabhūmīsu puthujjanassa jāyanti .

232-5.

Hitvā cāti ettha ca -saddena paṭhamaphalassa gahaṇaṃ dasseti .

Tena apuññapañcakaṃ hitvā paṭhamaṃ phalaṃ gahetvā cāti attho .

Apuññapañcakan ti diṭṭhisampayuttavicikicchāsahagatavasenaV1.280 pañca akusalacittāni .

Tatthāti tesu sotāpannassa vuttesu .

Tatthevāti sakadāgāmissa vuttesu .

Puññajaṃ sampaṭicchanaṃ santīraṇadvayañcevāti sambandho .

237. Evaṃ paṭhamajjhānabhūmiyaṃ puthujjanasotāpannādivasena cittasambhavaṃ dassetvā idāni tesameva vasena dutiyajjhānabhūmiyaṃ dassetuṃ ‘‘ puthujjanassā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Dutiyajjhānatatiyajjhānavipākānaṃ ekasattasseva asambhavepi dutiyajjhānatale nibbatte puthujjanādayo puthujjanādibhāvasāmaññena ekato gahetvā ‘‘ dutiyajjhānatatiyajjhānapākato ’’ ti vuttaṃ .

242. Parittasubhādito paṭṭhāya yāva akaniṭṭhā tatiyacatutthajjhānabhūmīsu paṭhamajjhānabhūmiyaṃ vuttagaṇanāya cittappavatti veditabbā .

Tenāha ‘‘ parittakasubhādīnan ’’ tiādi .

247. CatuvīsatiM1.357 cittānīti aṭṭhaparittakusalāni , cattāri arūpakusalāni , paṭighadvayavajjitāni dasa akusalacittāni , paṭhamāruppavipāko , manodvārāvajjanañcāti catuvīsati cittāni paṭhamāruppabhūmiyaṃ puthujjanassa jāyanti .

250-3.

Dasa pañcāti aṭṭha mahākiriyā , catasso arūpakiriyā , manodvārāvajjanaṃ , paṭhamāruppavipāko , arahattaphalañcāti pannarasa cittāni paṭhamāruppabhūmiyaṃ arahato honti .

Tevīsāti paṭhamāruppabhūmiyaṃ puthujjanassa vuttesu catuvīsaticittesu ākāsānañcāyatanakusalavipākavajjā bāvīsati ca dutiyāruppavipāko cāti tevīsati dutiyāruppabhūmiyaṃ puthujjanassa honti .

Tattheva tiṇṇaṃ phalaṭṭhasekhānaṃ puthujjanassa vuttesu akusalapañcakavajjāni aṭṭhārasa , taṃtaṃphalañcāti ekūnavīsati cittāni honti .

Kriyā dvādasāti aṭṭha mahākiriyā , ākāsānañcāyatanavajjitā tisso arūpakiriyā , manodvārāvajjananti dvādasa kiriyacittāni .

Pākekoti eko arūpavipāko .

Dutiyāruppabhūmiyaṃ puthujjanassa vuttesu viññāṇañcāyatanakusalavipākavajjāni ekavīsatiV1.281 , ākiñcaññāyatanavipāko cāti bāvīsati cittāni tatiyāruppabhūmiyaṃ puthujjanassa uppajjanti .

254-60.

Puthujjanassa vuttesu apuññapañcakavajjāni sattarasa , paṭhamaphalañcāti aṭṭhārasa tatiyāruppabhūmiyaṃ sotāpannassa uppajjanti .

Tānīti tāneva aṭṭhārasa cittāni .

‘‘ Ṭhapetvā paṭhamaṃ phalan ’’ ti hi vacanato dutiyaphalaṃ pakkhipitvāti ayamattho avuttasiddho .

Na hi sakadāgāmino sakadāgāmiphalañca nuppajjatiM1.358 .

Evañca katvā vuttaṃ ‘‘ ṭhapetvā dutiyaṃ phalan ’’ ti .

Etthāpi anāgāmiphalaṃ pakaraṇasiddhamevāti daṭṭhabbaṃ .

Aṭṭha mahākiriyā , dve tatiyacatutthāruppakiriyā , manodvārāvajjanaṃ , ākiñcaññāyatanavipāko , arahattaphalanti terasa cittāni tatiyāruppabhūmiyaṃ khīṇāsavassa jāyanti .

Tatiyāruppabhūmiyaṃ puthujjanassa vuttesu dvāvīsaticittesu ākiñcaññāyatanakusalavipākavajjāti vīsati , nevasaññānāsaññāyatanavipākoti ekavīsati cittāni catutthāruppabhūmiyaṃ puthujjanassa jāyanti .

Puthujjanassa vuttesu apuññapañcakavajjāni soḷasa , sotāpattiphalañcāti sattarasa tattheva sotāpannassa honti .

Aṭṭha mahākiriyā , dve ca nevasaññānāsaññāyatanavipākakiriyā , manodvārāvajjanaṃ , arahattaphalañcāti dvādasa cittāni tattheva arahato uppajjanti .

261-3.

Arūpakusalā ceva kiriyāpi ca uppajjanti , na pana vipākāti adhippāyo .

Uddhamuddhamarūpīnan ti viññāṇañcāyatanādīsu arūpīnaṃ .

Heṭṭhimāti viññāṇañcāyatanikānaṃ ākāsānañcāyatanakusalavipākā nuppajjanti , ākiñcaññāyatanikānaṃ ākāsānañcāyatanaviññāṇañcāyatanakusalavipākāti evamādinā heṭṭhimā heṭṭhimā arūpā nuppajjanti .

Kasmāti āha ‘‘ diṭṭhādīnavato kirā ’’ ti .

Kirāti anussutiyaṃ .

Diṭṭhādīnavatoti ārammaṇe , jhāne ca diṭṭhadosattā .

Kusalānuttarāti lokuttarakusalā .

266. Sabbo rūpo mahaggatoti sabbo rūpāvacaramahaggatacittuppādo .

Manodhātūti kiriyāmanodhātuvipākamanodhātūnaṃ kāmavipāka-ggahaṇena gahitattā .

269-73.

Evaṃ … pe … heṭṭhiman ti dutiyāruppabhūmiyaṃ vuttesu dutiyāruppattayaṃ ṭhapetvā attano pākena saha tatiyāruppabhūmiyaṃM1.359 ekūnacattālīsa cittāni tatthavuttesu tatiyāruppattayaṃ ṭhapetvāV1.282 attano pākena saha sattatiṃsāti evaṃ sesadvayepi heṭṭhimaheṭṭhimaṃ hitvā cittagaṇanā ñeyyā .

Attano attanoti paṭhamāruppabhūmiyaṃ paṭhamāruppavipāko , dutiyāruppabhūmiyaṃ dutiyāruppavipākoti evaṃ attano attano vipākā cattāro ca anāsavā lokuttaravipākāti evaṃ catūsu arūpabhūmīsu ekekāya bhūmiyā pañca pañca vipākā jāyanti .

Yā kiriyā teraseva siyuṃ , tā sabbapaṭhamāruppabhūmiyaṃ khīṇāsavassa jāyanteti sambandho .

Dutiyāruppabhūmiyaṃ khīṇāsavassa paṭhamāruppakiriyacittaṃ vajjetvā dvādaseva kriyā honti .

Tatiyāruppabhūmiyaṃ dutiyāruppakiriyacittaṃ vajjetvā ekādasa .

Catutthāruppabhūmiyaṃ tatiyāruppakiriyacittaṃ vajjetvā daseva viññeyyā .

274-5.

Idāni kevalaṃ puggalavasena tesameva puggalānaṃ āveṇikacittaṃ dassetuṃ ‘‘ arahato panā ’’ tiādinā arahatoyeva uppajjanakacittaṃ dassetvā anāgāmiādīnaṃ pāṭipuggalikaṃ sakasakaphalacittaṃ pākaṭamevāti saṃkhittaṃ .

Arahatoti khīṇāsavassa .

Arahato bhāvo arahattaṃ , arahattaphalanti attho .

Tañhi ‘‘ arīnaṃ hatattā arahā ’’ tiādinā arahanta-saddassa pavattinimittabhāvena ‘‘ arahattan ’’ ti vuccati .

Idāni tesaṃ tesaṃ puggalānaṃ sādhāraṇacittāni dassetuṃ ‘‘ catunnañca phalaṭṭhānan ’’ tiādi vuttaṃ .

290. Susāran ti atthabyañjanavasena pariccajitabbassa pheggussa abhāvato suṭṭhu sāraṃ , sabbaso sāranti attho .

Paran ti susārattā eva paraṃ .

Sattānaṃ idhalokaparalokahitapaṭicchādakassa avijjandhakārassa vidhamanato mohandhakārappadīpaṃ .

Cintetīti atthavasena cinteti .

Vācetīti byañjanavasenaM1.360 sajjhāyati .

Rāgadosānaṃ mohena saha avinābhāvato tassa anupagamanaṃ atthasiddhamevāti ‘‘ mohandhakārappadīpan ’’ ti vatvāpi ‘‘ naraṃ … pe … nopayantī ’’ ti rāgadosānupagamanameva vuttaṃ .

‘‘ Mohandhakārappadīpan ’’ ti vā vacaneneva mohassa anupagamo vutto hotīti rāgadosānameva anupagamanaṃ vuttaṃ .

Mūlabhūtānaṃ pana tiṇṇaṃ anupagamanavacanena sesakilesānampi anupagamanaṃ vuttamevāti daṭṭhabbaṃ .

Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma

Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya

Bhūmipuggalacittuppattiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Paṭhamo bhāgo niṭṭhito .

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

Abhidhammāvatāra-abhinavaṭīkā

Issues

Abhidhammāvatāra-abhinavaṭīkā

Abhidhammāvatāra-abhinavaṭīkā