问题
选择版本
Abhidhammāvatāra-abhinavaṭīkā
Abhidhammāvatāra-abhinavaṭīkā

Ganthārambhakathāvaṇṇanā

作者: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Ganthārambhakathāvaṇṇanā

1. ParamanipuṇavicittanayasamannāgataṃM1.140 sakasamayasamayantaragahanaviggāhaṇasamatthaṃ suvimalavipulapaññāveyyattiyajananaṃ pakaraṇamidamārabhantoyamācariyo paṭhamaṃ tāva ratanattayappaṇāmakaraṇena antarāyanivāraṇañceva paññāpāṭavañca pattheti .
Ratanattayappaṇāmo hi atthato paṇāmakiriyābhinipphādikā kusalacetanā .
Sā ca vandaneyyavandakānaṃ khettajjhāsayasampadāhi diṭṭhadhammavedanīyabhūtā yathāladdhasampattinimittakassa kammassa anubalappadānavasena tannibbattitavipākasantatiyā antarāyakarāni upapīḷakaupacchedakakammāni paṭibāhitvā tannidānānaṃ yathādhippetasiddhivibandhakānaṃ rogādiantarāyānamappavattiṃ sādheti , rāgādimalavikkhālanena ca cittasantānaṃ parisodhetvā tannissitāya paññāya yathādhippetasiddhisampādakaṃ tikkhavisadabhāvamāvahati .
Kiñci āciṇṇametaṃ paṇḍitānaṃ , yadidaṃ ganthasamārambhe ratanattayappaṇāmakaraṇaṃ , tasmā sappurisācārānurakkhaṇatthañca ādimhi ratanattayavandanā āraddhāti evamādinā aññānipi bahūni payojanāni niddhāretabbāni .
Tāni pana tattha tattha bahudhā vitthāritānīti taṃ papañcaparissamaṃ ṭhapetvā yathānuppattameva tāva vaṇṇayissāma .
Ettha ca ratanattayappaṇāmaṃ kattukāmo tathāgatamūlakattā sesaratanānaṃ paṭhamaṃ tāva tathāgatassaV1.119 thomanāpubbaṅgamaṃ paṇāmamārabhanto āha ‘‘ anantakaruṇāpaññan ’’ tiādi .
Thomanāpubbaṅgamena hi paṇāmena satthu guṇātisayayogo , tato cassa anuttaravandanīyabhāvo , tena ca attano vandanāya khettaṅgatabhāvo , khettaṅgatāya ca vandanāya yathādhippetanipphattiyā hetubhāvo ca dassito hoti .
TatthaM1.141 vanditvāti pubbakālakiriyāniddeso .
Tassa pana osānagāthāyaṃ ‘‘ pavakkhāmī ’’ ti iminā aparakālakiriyāvacanena saha sambandho .
Buddhan ti vandanakiriyāya kammaniddeso .
‘‘ Anantakaruṇāpaññan ’’ tiādikaṃ pana tabbisesanaṃ .
Tattha kiratīti karuṇā , paradukkhaṃ vikkhipati apanetīti attho .
Kirīyati dukkhitesu pasārīyatīti vā karuṇā .
Atha vā karotīti karuṇā , paradukkhe sati sādhūnaṃ kampanaṃ hadayakhedaṃ janayatīti attho .
Kiṇātīti vā karuṇā , parassa dukkhaṃ paccayavekallakaraṇato hiṃsatīti attho .
Pajānātīti paññā , yathāsabhāvaṃ pakārehi paṭivijjhatīti attho .
Karuṇā ca paññā ca karuṇāpaññā , natthi etāsaṃ antoti anantā , anantā karuṇāpaññā etassāti anantakaruṇāpañño , taṃ anantakaruṇāpaññaṃ .
Ettha ca uppādavayantatāvasena ceva santatipariyosānavasena ca satipi bhagavato karuṇāpaññānaṃ sapariyantabhāve anantārammaṇesu pavattanato anantatā veditabbā .
Sammāsambuddhassa hi sabbasattānaṃ dukkhāpanayanākārappavattā anaññasādhāraṇā mahākaruṇā kañci sattaṃ avajjetvā sabbesu sattesu niravasesena pavattati , tathā sabbadhammasabhāvabodhanasamatthā sabbaññutaññāṇasaṅkhātā paññāpi sakalañeyyadhammesu anavasesato pavattati , tasmā anantārammaṇappavattakaruṇāñāṇavantatāya anantakaruṇāpañño bhagavā .
Karuṇāpaññāggahaṇena cettha bhagavato sabbalokiyalokuttaraguṇasampatti dassitā hoti .
Tathā hi karuṇāggahaṇena lokiyesu mahaggatabhāvappattāsādhāraṇaguṇadīpanato sakalalokiyaguṇasampatti dassitā , paññāggahaṇena sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānamaggañāṇadīpanato sabbalokuttaraguṇasampatti dassitāti .
ApicaM1.142 sabbabuddhaguṇānaṃ karuṇā ādi , paññā pariyosānaṃ .
Mahākaruṇāsañcoditamānaso hi bhagavā saṃsārapaṅkato sattānaṃ samuddharaṇatthāya katābhinīhāro anupubbena pāramiyo pūretvā anuttarasammāsambodhiyā adhigamena sakalabuddhaguṇe paṭilabhi .
ItiV1.120 sakalabuddhaguṇānaṃ tannidānabhāvato karuṇā sabbabuddhaguṇānamādi , sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānassa pana maggañāṇassa paṭilabhanato uttarikaraṇīyābhāvato paññā pariyosānaṃ .
Ādipariyosānadassanena ca sakalabuddhaguṇā nayato dassitā honti .
Nayaggāho eva hi sabbabuddhaguṇānaṃ dassanupāyo , itarathā tādisassa sabbaññubuddhassapi vacanapathātītaṃ tathāgataguṇaṃ anupadaṃ vaṇṇento ko nāma pariyosānamāharituṃ sakkuṇeyyāti .
Evaṃ karuṇāpaññāmukhena saṅkhepato sakalabuddhaguṇehi bhagavantaṃ thometvāpi puna attano buddhaguṇasaṃkittane atittābhāvena ceva paresañca pasādabāhullajananatthaṃ tadantogadhepi visiṭṭhaguṇe padhānabhāvena nīharitvā dassento āha ‘‘ tathāgatan ’’ tiādi .
Tattha ‘‘ tathāgatan ’’ ti tathā āgatatādīhi aṭṭhahi kāraṇehi tathāgataṃ .
Vuttañhetaṃ ( dī . ni . aṭṭha .1.7; ma . ni . aṭṭha .1.12; bu . vaṃ . aṭṭha .1.2 nidānakathā ; a . ni . aṭṭha .1.1.170)–
‘‘ Aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato , tathā āgatoti tathāgato , tathā gatoti tathāgato , tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato , tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato , tathadassitāya tathāgato , tathavāditāya tathāgato , tathākāritāya tathāgato , abhibhavanaṭṭhena tathāgato ’’ ti .
‘‘ KathaṃM1.143 bhagavā tathā āgatoti tathāgato ?
Yathā sabbalokahitāya ussukkamāpannā purimakā sammāsambuddhā āgatā , kiṃ vuttaṃ hoti ?
Manussattādiaṭṭhaṅgasamannāgatena yena abhinīhārena te bhagavanto āgatā , teneva ca abhinīhārena ayampi bhagavā āgato , yathā ca te bhagavanto samatiṃsa pāramiyo pūretvā pañcamahāpariccāgādīni sampādetvā āgatā , yathā ca te sattatiṃsa bodhipakkhiyadhamme bhāvetvā brūhetvā āgatā , tathā ayampi bhagavā āgatoti evaṃ tāva tathā āgato ’’ ti tathāgato .(1)
‘‘ Kathaṃ tathā gatoti tathāgato ?
Yathā sampatijātā te bhagavanto sattapadavītihārena gatā , yathā vā te samathavipassanāmaggehi taṃ taṃ akusalapakkhaṃ vidhamitvā gatā , tathā ayampi bhagavā gato , evaṃ tathā gatoti tathāgato .(2)
‘‘ KathaṃV1.121 tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato ?
Yasmā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ yaṃ sabhāvasarasalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ , tañcesa tathalakkhaṇaṃ āgato yāthāvato adhigato , tasmā tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato gamanatthānaṃ bujjhanatthasambhavato .
Tathā hi vadanti ‘ ye gatiatthā , te bujjhanatthā .
Ye bujjhanatthā , te gatiatthā ’ ti .(3)
‘‘ Kathaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato ?
Yasmā ‘ idaṃ dukkhanti , bhikkhave , tathametaṃ avitathametan ’ tiādivacanato ( saṃ . ni .5.1090)‘ avijjāya saṅkhārānaṃM1.144 paccayaṭṭho saṅkhārānaṃ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho ’ tiādivacanato ca tathadhammasaṅkhāte saccapaṭiccasamuppāde yāthāvato āgato abhisambuddho , tasmā tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato .(4)
‘‘ Kathaṃ tathadassitāya tathāgato ?
Yasmā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ chadvāraggahite ārammaṇe aviparītameva passati jānāti , ñatvā ca panevaṃ ‘ katamaṃ taṃ rūpāyatanaṃ , yaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāyā ’ tiādinā ( dha . sa .616 ādayo ) tathamesa aviparītaṃ vibhajati dasseti , tasmā tathaṃ āgacchati passati jānāti , taṃ vā āgamayati dassetīti tathāgatoti evaṃ tathadassitāya tathāgato .(5)
‘‘ Kathaṃ tathavāditāya tathāgato ?
Yasmā esa abhisambodhito yāva parinibbānā rāgamadādinimmathanavasena ekasadisameva dhammaṃ tathaṃ avitathaṃ bhāsati , tasmā tathaṃ gadati , tatho aviparīto āgadovacanametassāti vā da-kārassa ta-kāraṃ katvā tathāgatoti vuttoti evaṃ tathavāditāya tathāgato .(6)
‘‘ Kathaṃ tathākāritāya tathāgato ?
Bhagavā hi ‘ yathā vādī tathā kārī ’ ti ( a . ni .4.23; cūḷani . posālamāṇavapucchāniddesa 83) vacanato attano vācāya anurūpameva karoti , tasmā yathā vācā , tathā kāyopi gato pavatto imassāti tathāgatoti evaṃ tathākāritāya tathāgato .(7)
‘‘ KathaṃM1.145 abhibhavanaṭṭhena tathāgato ?
Yasmā panesa anupamāya sakalalokiyalokuttaraguṇasampadāyaV1.122 samannāgatattā sadevakaṃ lokaṃ abhibhuyya pavattati , tasmā abhibhavanaṭṭhena tathāgatoti vuccatī ’’ ti .
Tatrevaṃ padasiddhi veditabbā – agado viyāti agado , desanāvilāso ceva puññussayo ca .
Tena hesa mahānubhāvo bhisakko viya dibbāgadena sappe sabbaparappavādino , sadevakañca lokaṃ abhibhavati .
Iti sabbalokābhibhavane tatho aviparīto yathāvutto agado etassāti da-kārassa ta-kāraṃ katvā tathāgatoti vuccatīti ayamettha saṅkhepo .
Vitthāro pana dīghāgamasaṃvaṇṇanādīsu gahetabbo .
Āha cettha –
‘‘ Yatheva lokamhi vipassiādayo ,
Sabbaññubhāvaṃ munayo idhāgatā ;
Tathā ayaṃ sakyamunīpi āgato ,
Tathāgato vuccati tena cakkhumā .( dī . ni . aṭṭha .1.7; ma . ni . aṭṭha .1.12; a . ni . aṭṭha .1.1.170; bu . vaṃ . aṭṭha .1.2 nidānakathā );
‘‘ Pahāya kāmādimale yathā gatā ,
Samādhiñāṇehi vipassiādayo ;
Mahesino sakyamunī jutindharo ,
Tathā gato tena tathāgato mato .
‘‘ Tathañca dhātvāyatanādilakkhaṇaṃ ,
Sabhāvasāmaññavibhāgabhedato ;
Sayambhuñāṇena jinoyamāgato ,
Tathāgato vuccati sakyapuṅgavo .
‘‘ TathāniM1.146 saccāni samantacakkhunā ,
Tathā idappaccayatā ca sabbaso ;
AnaññañeyyenaV1.123 yato vibhāvitā ,
Yāthāvato tena jino tathāgato .
‘‘ Anantabhedāsupi lokadhātusu ,
Jinassa rūpāyatanādigocare ;
Vicittabhede tathameva dassanaṃ ,
Tathāgato tena samantalocano .
‘‘ Yato ca dhammaṃ tathameva bhāsati ,
Karoti vācāyanulomamattano ;
Guṇehi lokaṃ abhibhuyyirīyati ,
Tathāgato tenapi lokanāyako ’’ ti .( itivu . aṭṭha .38; dī . ni . ṭī .1.7);
Kenaci guṇena attano visiṭṭhassa kassaci abhāvato natthi etassa uttaroti anuttaro .
Bhagavato hi avīcito paṭṭhāya yāva bhavaggaṃ tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu na koci kenaci guṇena samasamopi atthi , kuto pana uttaritaro .
Yathāha –
‘‘ Rūpe sīle samādhimhi , paññāya ca asādiso ;
Vimuttiyā samasamo , dhammacakkappavattane ’’ ti .
Vinditvāti tīhi vandanāhi tanninnatādivasena namassitvā .
Kāyavacīmanodvāravasena hi tisso vandanā .
Yathāha ‘‘ tisso imā , bhikkhave , vandanā kāyena vandati , vacasā vandati , manasā vandatī ’’ ti .
Tattha buddhādiguṇārammaṇā kāmāvacarakusalakiriyānamaññatarā cetanā kāyaviññattiṃ samuṭṭhāpetvā kāyadvārappavattivasena uppannā kāyavandanāti vuccati , sāyeva vacīviññattiṃ samuṭṭhāpetvā vacīdvārappavattivasena uppannā vacīvandanāti , ubhayaviññattiyo pana asamuṭṭhāpetvā kevalaṃM1.147 manodvārappavattivasena uppannā manovandanāti .
Sirasāti uttamaṅgena karaṇabhūtena .
Abujjhi , bodhetīti vā buddho .
Ayañhi catusaccadhamme sayampi abujjhi , parepi bodhetiV1.124 , tasmā bujjhanabodhanaṭṭhena ‘‘ buddho ’’ ti vuccati .
Yathāha ‘‘ bujjhitā saccānīti buddho , bodhetā pajāyāti buddho ’’ ti ( mahāni .192; cūḷani . pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi . ma .1.162).
Atha vā budha-saddassa jāgaraṇavikasanatthesupi pavattanato abujjhi savāsanasammohaniddāya accantaṃ vigato , buddhiyā vikasitavāti vā buddho .
Bhagavā hi vatthusabhāvadassanavibandhikāya avijjāsaṅkhātāya niddāya ariyamaggañāṇena saha vāsanāya samucchinnattā tato accantaṃ vigato .
Paramarucirasirisobhaggasamāgamena vikasitamiva padumaṃ aparimitaguṇagaṇālaṅkatasabbaññutaññāṇasamāgamena vikasito vikāsamanuppatto , tasmā jāgaraṇavikasanatthavasenapi ‘‘ buddho ’’ ti vuccati .
Ettāvatā ca dvīhi ākārehi bhagavato thomanā katā hoti attahitasampattito , parahitapaṭipattito ca .
Tāsu attahitasampatti anāvaraṇañāṇādhigamo savāsanasakalasaṃkilesānamaccantappahānaṃ anupādisesanibbānādhigamo ca , parahitapaṭipatti pana āsayappayogavasena duvidhaṃ parahitasamīhanaṃ .
Tattha dhammadesanāya abhājanesu devadattādīsu virodhisattesupi niccaṃ hitajjhāsayatā aparipākagatindriyānaṃ indriyaparipākakālāgamanañca āsayo nāma .
Tadaññasattānaṃ pana lābhasakkārādinirapekkhacittassa yānattayamukhena sabbadukkhaniyyānikadhammadesanā payogo nāma .
Duvidhāsu panetāsu parahitapaṭipattīsu , tividhāsu ca attahitasampattīsu anantakaruṇā-vacanena , tathā āgataṭṭhena ca tathāgata-saddena āsayavasena parahitapaṭipatti dassitā , bodhanaṭṭhena buddha-saddena , tathadassanaṭṭhenaM1.148 ca tathāgataṭṭhena ca tathāgatasaddena payogavasena , anantapaññā-vacanena , ñāṇagatidīpakena tathāgata-saddena , bujjhanajāgaraṇavikasanaṭṭhena ca buddha-saddena tividhāpi attahitasampatti , anuttaravacanena ca attahitaparahitasampatti pakāsitāti veditabbā .
Apica hetuphalasattūpakārasampadāvasena tīhākārehipi bhagavato thomanā pavattatīti taṃvasenapettha thomanā daṭṭhabbā .
Tattha hetusampadā nāma mahākaruṇāsamāyogo , bodhisambhārasambharaṇañca tammūlakattā sakalabuddhaguṇānaṃ .
Phalasampadā pana catubbidhā ñāṇasampadā , pahānasampadā , ānubhāvasampadā , rūpakāyasampadā cāti .
Tāsu sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānaṃ maggañāṇaṃ , maggañāṇapadaṭṭhānaṃ sabbaññutaññāṇaṃ , tammūlakāni ca dasabalādiñāṇāni ñāṇasampadā nāma .
Aggamaggabhāvanāya sabbakilesānaṃ saha vāsanāhi anuppattidhammatāpādanaṃV1.125 pahānasampadā .
Acinteyyāparimitānaṃ sabbalokahitānaṃ nipphādane , sadevakalokābhibhavane ca ādhipaccaṃ ānubhāvasampadā .
Sakalalokanayanābhisekabhūtā pana lakkhaṇānubyañjanapaṭimaṇḍitā attabhāvasampatti rūpakāyasampadā nāma .
Sattūpakāro heṭṭhā vuttaparahitapaṭipattivaseneva veditabbo .
Imāsu pana anantakaruṇā-vacanena , tathā āgataṭṭhena ca tathāgata-saddena hetusampadā dassitā .
Phalasampadāsu ñāṇasampadā ceva pahānasampadā ca anantapaññā-vacanena , abhisamayaparidīpakena tathāgatasaddena , bujjhanajāgaraṇavikasanaṭṭhena , ca buddha-saddena dassitā , ānubhāvasampadāpi abhibhavanaṭṭhena tathāgata-saddena , anuttara-vacanena ca vibhāvitā , rūpakāyasampadā pana rūpaggappattidīpakena anuttara-saddena dassitāti daṭṭhabbaṃ .
EvaṃM1.149 buddharatanassa thomanāpubbaṅgamaṃ paṇāmaṃ katvā idāni sesaratanānampi paṇāmamārabhanto āha ‘‘ dhammaṃ sādhugaṇampi cā ’’ ti .
Bhagavato thomanena ca svākkhātatādayo dhammaguṇā , suppaṭipannatādayo saṅghaguṇā ca dassitā honti tappabhavassa anaññathābhāvatoti na tesaṃ visuṃ thomanā katā .
Adhigatamagge sacchikatanirodhe puggale yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne ca apāyadukkhesu ceva vaṭṭadukkhesu ca apatamāne katvā dhāretīti dhammo , so catunnaṃ ariyamaggānaṃ , catunnañca sāmaññaphalānaṃ , nibbānassa , pariyattidhammassa ca vasena dasavidho .
Vuttañhetaṃ chattavimāne –
‘‘ Rāgavirāgamanejamasokaṃ ,
Dhammamasaṅkhatamappaṭikūlaṃ ;
Madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattaṃ ,
Dhammamimaṃ saraṇatthamupehī ’’ ti .( vi . va .887);
Ettha hi kāmarāgādibhedo sabbopi rāgo virajjati etenāti ‘‘ rāgavirāgo ’’ ti maggo kathito .
Ejāsaṅkhātāya taṇhāya , antonijjhānalakkhaṇassa ca sokassa taduppattiyaṃ sabbaso parikkhīṇattā ‘‘ anejamasokan ’’ ti phalaṃ kathitaṃ .
Kenaci paccayena asaṅkhatattā ‘‘ dhammamasaṅkhatan ’’ ti nibbānaṃ vuttaṃ .
Avirodhadīpanato pana atthabyañjanassa sampannatāya , pakaṭṭhaguṇavibhāvanato suṭṭhu vibhajitattā ca ‘‘ appaṭikūlan ’’ tiādinā sabbopi pariyattidhammo kathito .
Tattha ariyamagganibbānāni nippariyāyeneva apāyādito dhāraṇato dhammo , phalapariyattiyoV1.126 pana pariyāyena .
Tathā hettha dhāraṇaṃ nāma apāyādinibbattakakilesaviddhaṃsanaṃ .
Iti ariyamaggassa kilesasamucchedakatāya , nibbānassa ca ālambaṇabhāvena tassa tadatthasiddhihetutāyapi ubhinnampiM1.150 nippariyāyato labbhati .
Itaresu pana ariyaphalassa maggena samucchinnakilesānaṃ paṭipassaddhakiccatāya , maggānukūlappavattito pariyattidhammassa ca tadadhigamahetutāyāti ubhinnampi pariyāyatova labbhatīti .
Attahitaparahitaṃ sādhentīti sādhū , tesaṃ gaṇo samudāyoti sādhugaṇo , sādhu cāyaṃ gaṇo cāti vā sādhugaṇo , sādhuno vā sammāsambuddhassa āyatto gaṇo tassa orasaputtabhāvatoti sādhugaṇo .
So pana catunnaṃ ariyamaggasamaṅgīnaṃ , catunnañca phalasamaṅgīnaṃ vasena aṭṭhavidho ariyasaṅgho , taṃ sādhugaṇaṃ .
Picāti nipātasamudāyo , eko vā nipāto , tiṇṇaṃ ratanānaṃ vandanakiriyāya sampiṇḍanattho .
Keci ‘‘ gaṇo ’’ ti idha pakaraṇatova ariyagaṇapuggalova labbhatīti sādhūti bhāvanapuṃsakavasena ‘‘ vanditvā ’’ ti iminā saha yojenti , tadā pana sādhūti bhayalābhādivirahena sakkaccaṃ ādaranti attho .
2. Evaṃ pakaraṇārambhe yathādhippetaṃ ratanattayappaṇāmaṃ katvā idāni yattha pāṭavatthāya idaṃ pakaraṇaṃ paṭṭhapīyati , taṃ saddhiṃ desakadesapaṭiggāhakasampattīhi vibhāvetvā dassento āha ‘‘ paṇḍukambalanāmāyā ’’ tiādi .
Tattha devarājassa paṇḍukambalanāmāya silāya vimale sītale tale nisinno atulavikkamo devadevehi pūjito devadevo devapurakkhato devānaṃ devalokasmiṃ yaṃ dhammaṃ desesīti sambandho .
Ayaṃ panettha attho – paṇḍukambalasarikkhavaṇṇatāya ‘‘ paṇḍukambalan ’’ ti nāmaṃ samaññā etissāti paṇḍukambalanāmā .
Sā hi sakkassa tādisapuññānubhāvena nibbattā paṇḍukambalajayasumanapupphasamānena vaṇṇena sabbakālaṃ virocatiM1.151 , pamāṇato pana saṭṭhiyojanāyāmā , paññāsayojanavitthārā , pannarasayojanubbedhā ca hoti .
Silāyāti avayavasambandhe sāmivacanaṃ .
Tulāya sammito tulyo , na tulyo atulyo , atulyo vikkamo balaṃ etassāti atulyavikkamo .
Sammāsambuddhassa hi paramapāramitānubhāvasaṃsiddhena hatthigaṇanāya koṭisahassahatthīnaṃ , purisagaṇanāya dasakoṭisahassapurisānaṃ balehi samappamāṇena kāyabalena , appamāṇena ca ñāṇabalena na kassaci devabrahmādīsu aññatarassa balatulanāya upanetabbaṃ atthiV1.127 .
Atha vā anaññasādhāraṇattā atulyo parakkamasaṅkhāto aparimāṇaguṇavisesāvahena anaññasādhāraṇena sammappadhānena samannāgatattā vā atulyo sammappadhānasaṅkhāto vikkamo imassāti atulyavikkamo .
‘‘ Atulyavikkamo ’’ ti ca vattabbe gāthābandhavasena ya-kāralopaṃ katvā ‘‘ atulavikkamo ’’ ti vuttaṃ .
Atha vā sammitatthe a-kārapaccayassāpi sambhavato atulo vikkamo assāti ‘‘ atulavikkamo ’’ ti vuttaṃ .
Dibbantīti devā , pañcakāmaguṇādīhi kīḷanti , tesu vā viharanti , vijayasamatthatāyogena bāhirabbhantarike paccatthike vijetuṃ icchanti , issariyadhanādisakkāradānaggahaṇaṃ , taṃtaṃatthānusāsanañca karontā voharanti , puññañāṇānubhāvappattāya jutiyā jotenti , yathādhippetañca visayaṃ appaṭighātena gacchanti , yathicchitanipphādane ca sakkontīti attho .
Atha vā devanīyā taṃtaṃbyasananittharaṇatthikehi ‘‘ saraṇaṃ parāyaṇan ’’ ti gamanīyā , abhitthavanīyā sobhāvisesayogena kamanīyāti vā devā , te tividhā – sammutidevā upapattidevā visuddhidevāti .
Tattha sammutidevā nāma mahāsammatādayo khattiyā .
Upapattidevā nāmaM1.152 cātumahārājike upādāya taduttaridevā .
Visuddhidevā nāma khīṇāsavā .
Idha pana upapattidevā daṭṭhabbā .
No ca kho tepi avisesena , ṭhapetvā pana yāmādike cātumahārājikatāvatiṃsavāsinova adhippetā .
Tesaṃ catūhi saṅgahavatthūhi rañjanato rājā , devānaṃ rājā issaro devarājā , tassa devarājassa ,‘‘ sakkassa devarañño ’’ ti adhippāyo .
Na hi aññesaṃ devalokesu nisinno bhagavā abhidhammapiṭakaṃ desesīti .
3. Yan ti aniyamaniddeso , tassa pana ‘‘ tatthā ’’ ti iminā niyamanaṃ veditabbaṃ .
Yathāvuttānaṃ tiṇṇampi devānaṃ uttamo devo tehi sabbehi adhikataraṃ kīḷanādiyogatoti devadevo , bhagavā .
So hi niratisayāya abhiññākīḷāya uttamehi dibbabrahmaariyavihārehi saparasantānasiddhāya pañcavidhamāravijayicchānibbattiyā cittissariyasattadhanādisammāpaṭipattiaveccappasādasakkāradānaggahaṇasaṅkhātena , yathāparādhayathānulomayathādhammānusāsanasaṅkhātena ca vohārātisayena paramāya paññāya ca sarīrappabhāsaṅkhātāya jutiyā anupamāya ñāṇasarīragatiyā māravijayasabbaññutaññāṇaparahitanipphādanesu appaṭihatāya sattiyā ca samannāgatattā sadevakena vā lokena ‘‘ saraṇan ’’ ti gamanīyato , abhitthavanīyato , bhattivasena kamanīyato ca sabbe te deve tehi tehi guṇehi abhibhuyya ṭhitoti sabbadevehi pūjanīyataro devoV1.128 , visuddhidevabhāvasaṅkhātassa vā sabbaññuguṇālaṅkārassa adhigatattā aññesañca devānaṃ atisayena devoti devadevo .
Devānan ti tadā dhammapaṭiggāhakānaṃ dasasahassacakkavāḷādhivāsīnaṃ mātudevaputtappamukhānaṃ upapattidevānaṃ .
Visuddhidevānampettha gahaṇanti vadanti .
Te pana upapattidevesveva saṅgahitā manussaarahantānaṃ tattha abhāvatoM1.153 .
Devadevehīti visuddhidevehi .
Visuddhidevā hi vuttanayena itaradevehi sātisayaṃ kīḷanādiyogato idha ‘‘ devadevā ’’ ti adhippetā , tehi .
Pūjitoti pūjitabbo , pūjituṃ arahoti attho .
Etena visuddhidevesupi bhagavato aggapuggalataṃ dīpeti .
Desesīti madhurakaravīkasaddasadisaṃ brahmassaraṃ nicchārento pakāsesi .
Devalokasmin ti tāvatiṃsadevaloke .
Sabhāvasāmaññalakkhaṇaṃ dhāretīti dhammo , kusalādibhedo abhidhammo , idha pana tappakāsakaṃ abhidhammapiṭakaṃ ‘‘ dhamman ’’ ti vuttaṃ .
Tathā hi vakkhati ‘‘ piṭakuttame ’’ ti .
Devapurakkhatoti dasasahassacakkavāḷavāsidibbabrahmehi purakkhato , parivāritoti attho .
Nanu ca ‘‘ devānan ’’ ti vacaneneva devapurakkhatabhāvo siddhoti kiṃ ‘‘ devapurakkhato ’’ ti vacanena ?
Nāyaṃ doso .
Bhagavā hi kadāci cūḷapanthakattherādīnaṃ viya parammukhepi nisīditvā obhāsaṃ vissajjetvā sattānaṃ sammukhe nisinnaṃ viya dassento dhammaṃ deseti , kadācipi pārāyanikabrāhmaṇādīnaṃ viya sammukhepi nisīditvā aññehi ca parivuto aññesampi dhammaṃ deseti , idha pana na tathā , devehiyeva parivuto devānaṃ desetīti dassanatthaṃ ‘‘ devapurakkhato ’’ tipi vattabbamevāti .
4. Evametasmiṃ pakaraṇe gāravajananatthaṃ tena sampādetabbapāṭavavisayaṃ abhidhammapiṭakaṃ desakādisampattīhi saha vibhāvetvā idāni yathādhippetapakaraṇārambhapayojanābhidhānābhidheyyasotujanasamussāhanakaraṇappakārāni ca vibhāvetuṃ ‘‘ tatthāhan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ‘‘ pāṭavatthāyā ’’ ti iminā pakaraṇārambhapayojanaṃ vuttaṃ .
‘‘ Abhidhammāvatāran ’’ ti iminā abhidhānābhidheyyāni .
‘‘ Madhuran ’’ tiādīhi pakaraṇaṃ viseseti .
‘‘ Samāsenā ’’ ti ca iminā sotujanasamussāhanakaraṇappakārānītiM1.154 daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Ahan ’’ ti kattubhūtaṃ attānaṃ niddisati .
Tathā hi yo paro na hoti , so niyakajjhattasaṅkhāto attā ‘‘ ahan ’’ ti vuccati .
Paṭuno bhāvo pāṭavaṃ , taṃyeva attho payojanaṭṭhenāti pāṭavattho , tadatthāya .
Taṃ sandhāya vividhanayaggahaṇasamatthassaV1.129 sutamayañāṇassa uppādanatthanti vuttaṃ hoti .
Saṃsāre bhayaṃ ikkhanti , bhindanti vā pāpake akusale dhammeti bhikkhū , tesaṃ .
Piṭakañca taṃ uttamañcāti piṭakuttamaṃ , tasmiṃ piṭakuttame , abhidhammapiṭaketi adhippāyo .
Tañhi pariyattibhājanatthato piṭakaṃ , tīsu piṭakesu visiṭṭhabhāvato uttamañcāti piṭakuttamaṃ .
Tattha pariyattibhājanatthatoti pariyattiatthena ceva bhājanatthena ca .
Tathā hi ‘‘ mā piṭakasampadānenā ’’ tiādīsu ( a . ni .3.66) pariyatti piṭakanti vuccati .
‘‘ Atha puriso āgaccheyya kudālapiṭakan ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.228; a . ni .3.70) yaṃ kiñci bhājanampi .
Tasmā idampi pariyāpuṇitabbaṭṭhena pariyatti , abhidhammatthānamādhāraṇatthena bhājanañcāti pariyattibhājanatthato piṭakanti vuccati .
Tenevāhu –
‘‘ Piṭakaṃ piṭakatthavidū ,
Pariyattibbhājanatthato āhu ;
Tena samodhānetvā ,
Tayopi vinayādayo ñeyyā ’’ ti .( dī . ni . aṭṭha .1. paṭhamamahāsaṅgītikathā ; pārā . aṭṭha .1. paṭhamamahāsaṅgītikathā ; dha . sa . aṭṭha . nidānakathā );
Visiṭṭhabhāvo panassa lokavohāramatikkamma yathāsabhāvavasena desanato , visiṭṭhadhammakkhandhavibhāvanato ca veditabbo .
Ettha hi ‘‘ satto puggalo bhikkhū ’’ tiādikaṃ lokavohāramatikkamma ‘‘ khandhadhātuāyatanan ’’ tiādinā yathādhammavaseneva bāhulladesanā pavattā , na itaresu viyaM1.155 yathāvuttavohāravasena , yato idaṃ yathādhammasāsananti vuccati .
Sabbasaṅkhatadhammavisiṭṭho cettha paññākkhandho visesato vibhāvito , tasmā tiṇṇampi piṭakānaṃ buddhavacanabhāvepi yathāsabhāvānatikkamadesanādito idameva tīsu piṭakesu visiṭṭhanti yuttaṃ .
Apica dhammātirekadhammavisesabhāvato cassa visiṭṭhabhāvo veditabbo .
Abhidhamme hi nippadesato khandhāyatanādidhammānaṃ vibhattattā itaradvayato atirekatarā , visiṭṭhā ca pāḷi hoti , tasmā atirekassa , visiṭṭhassa ca pāḷidhammassa vasena idameva tīsu piṭakesu uttamanti vattuṃ vaṭṭati .
Yathāvuttavisiṭṭhabhāvayogatoyeva cetaṃ ‘‘ abhidhammapiṭakan ’’ ti vuccati abhi-saddassa visiṭṭhabhāvajotanatoV1.130 .
Apica vuḍḍhimantādidhammānaṃ ettha vuttattā cetaṃ abhidhammapiṭakaṃ .
Yathāhu porāṇā –
‘‘ Yaṃ ettha vuḍḍhimanto , salakkhaṇā pūjitā paricchinnā ;
Vuttādhikā ca dhammā , abhidhammo tena akkhāto ’’ ti .( dī . ni . aṭṭha .1. paṭhamamahāsaṅgītikathā ; pārā . aṭṭha .1. paṭhamamahāsaṅgītikathā ; dha . sa . aṭṭha . nidānakathā );
Tathā hettha ‘‘ rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti , mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī ’’ tiādinā ( dha . sa .160 ādayo ) vuḍḍhimantopi dhammā vuttā ,‘‘ rūpārammaṇaṃ vā saddārammaṇaṃ vā ’’ tiādinā ( dha . sa .1) nayena ārammaṇādīhi lakkhitabbattā salakkhaṇāpi ‘‘ sekkhā dhammā asekkhā dhammā , lokuttarā dhammā ’’ tiādinā nayena pūjitā pūjārahāpi ‘‘ phasso hoti , vedanā hotī ’’ tiādinā ( dha . sa .1) nayena sabhāvaparicchinnattā paricchinnāpi ‘‘ mahaggatā dhammā appamāṇā dhammā ( dha . sa . tikamātikā 12, dukamātikā 99), anuttarā dhammā ’’ tiādinā nayena adhikā visiṭṭhāpi dhammā vuttā , tasmā abhi-saddassa vuḍḍhiādiatthesupi pavattanato ‘‘ vuḍḍhimanto dhammā etthā ’’ tiādinā nibbacanena idaṃ piṭakaṃM1.156 ‘‘ abhidhamman ’’ ti vuccati .
Abhidhammaṃ otaranti anenāti abhidhammāvatāraṃ nāma pakaraṇaṃ .
Iminā panassa atthānugatamabhidhānaṃ dasseti .
Tu -saddo padapūraṇe .
Ācariyena hi gāthāpadapūraṇatthaṃ yebhuyyena tattha tattha nipātā vuccanti .
Yattha pana nesaṃ payojanaviseso dissati , tattheva tamatthaṃ vakkhāma .
Madhuran ti nippariyāyato madhura-saddoyaṃ jivhāviññeyye rasavisese vattati , idha pana iṭṭhabhāvasāmaññena atthabyañjanasampatti madhurasaddena vuttā .
Bhavati hi taṃsadisassa taṃ-saddenābhidhānaṃ yathā ‘‘ aggimāṇavo ’’ ti .
Tena pana madhurena yogato idampi madhuraṃ yathā nīlaguṇayogato nīluppalanti .
Nipuṇagambhīrāya byañjanasampattiyā ceva atthasampattiyā ca abhidhammavisayaṃ matiṃ vaḍḍhetīti mativaḍḍhanaṃ .
Atha vā byañjanasampattiyā ‘‘ madhuran ’’ ti vuttaṃ , atthasampattiyā ‘‘ mativaḍḍhanan ’’ ti .
5. Tāḷan ti kuñcikaṃ , kuñcikāsadisanti attho .
Muyhanti tenāti moho , avijjāyetaṃ adhivacanaṃ , mohoyeva abhidhammamahāpuraṃ pavisantānaṃ pavesananivāraṇattā kavāṭabhūtotiV1.131 mohakavāṭaṃ , tassa .
Vighāṭeti , vighāṭīyati anenāti vā vighāṭanaṃ .
Nanu ca avijjākavāṭaṃ paññāya ugghāṭīyati .
Sā hi tassā ujuvipaccanīkabhūtāti ?
Saccaṃ , idampi tassā kāraṇabhāvena ‘‘ mohakavāṭavighāṭanakaran ’’ ti vuttaṃ .
Kāraṇakāraṇampi hi kāraṇavasena vuccati yathā ‘‘ corehi gāmo daḍḍho , tiṇehi bhattaṃ siddhan ’’ ti .
6. Suduttaran ti dhammatthadesanāpaṭivedhasaṅkhātacatugambhīrabhāvapaṭisaṃyuttatāya mandabuddhīhi tarituṃ asakkuṇeyyattā atiduttaraṃ , teneva cedaṃ mahodadhisamānattā ‘‘ mahodadhī ’’ ti vuttaṃ .
Mahaṇṇavopi hi caturāsītiyojanasahassagambhīro na sakkā aññatra sinerupabbatarājato kenaci patiṭṭhaṃ laddhuṃ , evamidampi catugambhīratāpaṭisaṃyuttaṃ aññatra tathāgatāM1.157 na kenaci patiṭṭhaṃ laddhuṃ sakkāti .
Tarantānan ti atthaggahaṇavasena uttaritukāmānaṃ .
Ettha ca ‘‘ taraṃvā ’’ ti adhikāravasena vattabbaṃ , vakkhamānaṃ vā ānetvā sambandhitabbaṃ .
Tarantānan ti paratīrasampāpuṇanatthaṃ uttarantānaṃ .
Taraṃvāti uḷumpaṃ viya , taṃsamānanti attho .
Makarā nāma macchajātikā , tesaṃ ākaro nivāsabhūmīti makarākaro , taṃ .
7. Abhidhamme niyuttā ābhidhammikā , tesaṃ .
Hatthasāraṃ viyāti hatthasāraṃ .
Yathā hi manussānaṃ bahūsu ratanādīsu vijjamānesupi āpadāsu ca sukhaparibhogatthaṃ hatthe kayiramānaṃ sāraratanādikaṃ ‘‘ hatthasāran ’’ ti vuccati , evamidampi satipi mahante abhidhammapiṭake tassa sabbaso vittiṇṇatāya pariharituṃ asakkuṇeyyattā tadatthasārasampiṇḍanavasena kayiramānaṃ ābhidhammikabhikkhūnaṃ sukhapariharaṇatthāya sampajjatīti hatthasārasadisattā ‘‘ hatthasāran ’’ ti vuttaṃ .
Pavakkhāmīti pakārena kathessāmi , anāgatavacanañcetaṃ , vattamānasamīpattā vā anāgate vattamānūpacārato vattamānavacanaṃ , paṭiññānantarameva vakkhatīti .
Atthavasena pakārena kathentopi saddavasena saṅkhipitvā kathessāmīti dassento āha ‘‘ samāsenā ’’ ti .
Samasanaṃ saṃkhipanaṃ samāso , tena samāsena , na byāsavasenāti vuttaṃ hoti .
Ettāvatā ca payojanābhidhānābhidheyyasotujanasamussāhanakaraṇappakārāni dassetvā idāni yasmā sotujanasamussāhanaṃ nāma tesaṃ sakkaccasavane niyuñjanaṃ , tasmā te tattha niyojento āha ‘‘ taṃ suṇātha samāhitā ’’ ti .
Sakkaccasavanapaṭibaddhā hi sammāpaṭipattīti .
Tattha tan ti taṃ mayā vakkhamānaṃ abhidhammāvatāraṃ suṇātha nisāmayatha .
Samāhitā sammā āhitā , avikkhittacittāti attho .
Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .

1. Paṭhamo paricchedo