Arūpāvacarakusalavaṇṇanā
Idāni arūpāvacarakusalassa niddesāvakāso anuppattoti tanniddesatthamāha ‘‘ sesesu panā ’’ tiādi .
Ākāsakasiṇavajjitassa yassa kassaci kasiṇassa ugghāṭanato laddhamākāsaṃ kasiṇugghāṭimākāsaṃ .
Tattha pavattaṃ viññāṇan ti ākāsānañcāyatanamāha .
Tañhi dutiyāruppassa
M1.227 ārammaṇaṃ hoti .Sabbasoti sabbākārena , rūpanimittadaṇḍādānasambhavadassanādinā sabbena rūpadhammesu , pathavīkasiṇādirūpanimittesu tadārammaṇajjhānesu ca dosadassanākārena , tesu eva vā rūpanimittesu nikantippahānaasamāpajjitukāmatādinā ākārenāti attho .
Atha vā sabbasoti sabbāsaṃ , kusalādibhedena anavasesānanti attho .
Rūpasaññānan ti saññāsīsena vuttarūpāvacarajjhānānañceva tadārammaṇānañca .
Rūpāvacarajjhānampi hi ‘‘ rūpan ’’ ti vuccati uttarapadalopena ‘‘ rūpī rūpāni passatī ’’ tiādīsu viya .
Tadārammaṇampi kasiṇarūpaṃ purimapadalopena ‘‘ devena dattoti , bahiddhā rūpāni passatī ’’ tiādīsu viya , tasmā idha rūpe rūpajjhāne taṃsahagatasaññā rūpasaññāti gahitā , saññāsīsena vuttarūpāvacarajjhānānametaṃ adhivacanaṃ .
‘‘ Rūpan ’’ ti saññā assāti rūpasaññaṃ , rūpanāmavantanti attho .
Taṃgahitena pathavīkasiṇādibhedassa tadārammaṇassa cetaṃ nāmanti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Rūpasaññānan ’’ ti hi sarūpekasesavasena niddeso kato .
Samatikkamāti virāgā , nirodhā ca .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Etāsaṃ kusalavipākakiriyāvasena pañcadasannaṃ jhānasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ , etesañca pathavīkasiṇādivasena navannaṃ ārammaṇasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ anavasesānaṃ sabbākārena ca , tesu eva vā nikantippahānaasamāpajjitukāmatādinā ākārena
V1.184 virāgā , nirodhā ca jigucchanato ceva tappaṭibandhachandarāgavikkhambhanato ca nibbattaṃ ākāsānañcāyatanasaññāya sahagataṃ arūpāvacarakusalacittaṃ .Na hi sakkā sabbaso anatikkantarūpasaññena taṃ nibbattetunti .
Na kevalaṃ etāsaṃyeva samatikkamanato idaṃ nibbattaṃ , atha kho paṭighasaññādīnamatthaṅgamāditopīti āha ‘‘ paṭighasaññānan ’’ tiādi .
Tattha cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ , rūpādīnañca ārammaṇānaṃ
M1.228 paṭighātena aññamaññasamodhānasaṅkhātena paṭihananena uppannā saññā paṭighasaññā , rūpasaññādidvipañcasaññānametaṃ adhivacanaṃ .Yathāha –
‘‘ Tattha katamā paṭighasaññā ?
Rūpasaññā saddasaññā gandhasaññā rasasaññā phoṭṭhabbasaññā , imā vuccanti paṭighasaññāyo ’’ ti ( vibha .603).
Tāsaṃ kusalākusalavipākabhūtānaṃ atthaṅgamā pahānā asamuppādā appavattikaraṇenāti vuttaṃ hoti .
Nanu ca etā rūpāvacarajjhānasamāpannassāpi na santi .
Na hi paṭhamajjhānādisamāpannakāle pañcadvāravasena cittaṃ pavattatīti ?
Saccametaṃ , yathā pana ‘‘ sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthajjhānaṃ upasampajja viharatī ’’ ti ettha pasaṃsāvasena aññattha pahīnānampi sukhadukkhānaṃ catutthajjhāne ,‘‘ sakkāyadiṭṭhivicikicchānaṃ pahānā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmimaggaṃ upasampajja viharatī ’’ ti ettha paṭhamamaggeyeva pahīnānaṃ sakkāyadiṭṭhādīnaṃ dutiyamagge ca vacanaṃ , evameva imasmiṃ jhāne paṭipajjanakānaṃ ussāhajananatthaṃ imassa jhānassa pasaṃsāvasena etāsaṃ ettha vacananti veditabbaṃ .
Atha vā kiñcāpi tā rūpāvacarasamāpannassāpi na santi , na pana pahīnattā na santi .
Kiñcarahi paccayābhāvena .
Na hi rūpāvacarabhāvanā rūpavirāgāya saṃvattati , rūpāyattā eva tāsaṃ pavattīti .
Arūpabhāvanā pana rūpavirāgāya saṃvattati , tasmā ‘‘ tā ettha pahīnā ’’ ti vattuṃ vaṭṭati .
Tathā hi etāsaṃ ito pubbe appahīnattāyeva ‘‘ paṭhamajjhānaṃ samāpannassa saddo kaṇṭako ’’ ti vutto bhagavatā .
Idha ca pahīnattā eva arūpasamāpattīnaṃ āneñjābhisaṅkhāravacanādīhi ,‘‘ ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe
M1.229 arūpā ’’ tiādinā ca āneñjatā , santavimokkhatā ca vuttā .Nānattasaññānan ti
V1.185 nānatte gocare pavattānaṃ , nānattānaṃ vā saññānaṃ , vuttāvasesānaṃ catucattālīsakāmāvacarasaññānanti attho .Etā eva hi –
‘‘ Tattha katamā nānattasaññā ?
Asamāpannassa manodhātusamaṅgissa vā manoviññāṇadhātusamaṅgissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ , imā vuccanti nānattasaññāyo ’’ ti ( vibha .604)–
Evaṃ vibhaṅge vibhajitvā vuttā .
Tā pana yasmā rūpasaddādibhede nānatte nānāsabhāve ārammaṇe pavattanti , yasmā ca aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā , dvādasa akusalasaññā , ekādasa kāmāvacarakusalavipākasaññā , dve akusalavipākasaññā , ekādasa kāmāvacarakiriyasaññāti evaṃ catucattālīsappabhedā nānāsabhāvā , aññamaññaṃ asadisā , tasmā ‘‘ nānattasaññā ’’ ti vuccanti .
Amanasikārāti sabbaso anāvajjanā asamannāhārā apaccavekkhaṇahetu javanapaṭipādakena vā bhavaṅgacittassa anto akaraṇā ṭhapetvā kasiṇugghāṭimākāsaṃ nānārammaṇe cittassa asaṅkharaṇatoti vuttaṃ hoti .
Iminā hi nānattasaññāmanasikārahetūnaṃ rūpadhammānaṃ samatikkamopi vutto , rūpajjhāne pana tadabhāvato ‘‘ nānattasaññānaṃ amanasikārā ’’ ti na vuttaṃ .
Atha samatikkamādīnaṃ kiṃ nānākaraṇanti ?
Vuccate – yasmā rūpasaññā , paṭighasaññā ca iminā jhānena nibbattitabhavepi na vijjanti , arūpasaññāya bhāvanāya abhāve cutito uddhaṃ uppattirahānaṃ rūpasaññāpaṭighasaññānaṃ yāva attano
M1.230 vipākuppatti , tāva anuppattidhammataṃ āpādiyamānattā , pageva pana imaṃ jhānaṃ samāpannakāle , tasmā ‘‘ samatikkamā , atthaṅgamā ’’ ti ubhayathāpi tāsaṃ abhāvoyeva dassito .Nānattasaññāsu pana yā tasmiṃ bhave na uppajjanti ekantarūpanissitattā , tā anokāsatāya na uppajjanti , na arūpabhāvanāya nivāritattā , anivāritattā ca kāci uppajjanti , tasmā tāsaṃ amanasikāro anāvajjanaṃ apaccavekkhaṇaṃ javanapaṭipādakena vā bhavaṅgamanassa anto akaraṇaṃ appavesanaṃ vuttaṃ .
Tatra pavattamānānampi hi jhānaṃ samāpannassa tāsaṃ amanasikāroyeva itarathā jhānasamāpattiyā abhāvato .
Iti saṅkhepato ‘‘ rūpasaññānaṃ samatikkamā ’’ ti iminā sabbarūpāvacaradhammānaṃ pahānaṃ vuttaṃ ,‘‘ paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ’’ ti sabbesaṃ kāmāvacaracittacetasikānaṃ pahānaṃ , amanasikāro ca vutto , tīhi panetehi samādhissa thirabhāvo kathitoti .
Ākāsānañcāyatanasaññāsahagatan ti
V1.186 ettha pana nāssa antoti anantaṃ , anantaṃ ākāsaṃ ākāsānantaṃ , kasiṇugghāṭimākāsaṃ , anantatā pana uppādavayantābhāvato anantamanasikāravasena vā veditabbā .Na hi etassa uppādanto , vayanto vā paññāyati asabhāvadhammattā .
Sabhāvadhammo hi ahutvā sambhavanato , hutvā ca vinassanato uppādavayantaparicchinno , netaro .
Na ca panetaṃ manasi karonto yogāvacaro tassa paricchedasaṅkhātamantaṃ gaṇhāti , atha kho rūpavivekamattasseva gahaṇena anantapharaṇākāreneva manasikāraṃ pavatteti , tasmā uppādavayantavirahato manasikāravasena vā etamanantanti veditabbaṃ .
‘‘ Anantākāsan ’’ ti ca vattabbe ananta-saddassa paranipātavasena ‘‘ ākāsānantan ’’ ti vuccati .
Ākāsānantameva ākāsānañcaṃ
M1.231 saṃyogaparassa ta-kārassa ca-kāraṃ katvā , tadeva āyatanaṃ sasampayuttadhammassa jhānassa ārammaṇabhāvato adhiṭṭhānaṭṭhena devāyatanaṃ viyāti ākāsānañcāyatanaṃ , tasmiṃ appanāpattā saññā ākāsānañcāyatanasaññā , tāya sahagataṃ viññāṇaṃ ākāsānañcāyatanasaññāsahagataṃ .Atha vā ākāsānañcaṃ āyatanamassā sasampayuttadhammāya saññāyāti ākāsānañcāyatanā , sāyeva saññā , tāya jhānaṃ sahagatanti ākāsānañcāyatanasaññāsahagataṃ .
Viññāṇa … pe … sahagatan ti yadetaṃ paṭhamāruppaviññāṇaṃ , taṃsabhāvadhammattā uppādādiantavantampi ārammaṇakaraṇavasena anantākāse pharaṇato attānaṃ ārabbha antassa aggahaṇavasena pavattamanasikārato vā anantaṃ viññāṇanti viññāṇānantaṃ ,‘‘ viññāṇānañcan ’’ ti vattabbe viññāṇañca-saddo tadatthe nirūḷho ā-kāra na-kāralopoti vā katvā ‘‘ viññāṇañca ’’ micceva vuttaṃ .
Evañca katvā vakkhati –
‘‘ Viññāṇānantamiccevaṃ , vattabbaṃ panidaṃ siyā ’’ ti .
Atha vā dutiyāruppaviññāṇena añcitabbaṃ ārammaṇavasena pāpuṇitabbanti viññāṇañcaṃ .
Sesaṃ purimasadisameva .
Ākiñcaññā … pe … sahagatan ti nāssa paṭhamāruppaviññāṇassa kiñcananti akiñcanaṃ , antamaso bhaṅgamattampi avasiṭṭhaṃ natthīti vuttaṃ hoti .
Sati hi bhaṅgamattepi tassa sakiñcanatā
V1.187 siyā .Akiñcanassa bhāvo ākiñcaññaṃ , ākāsānañcāyatanaviññāṇābhāvassetaṃ adhivacanaṃ .
Sesaṃ vuttanayameva .
Nevasaññā … pe … sahagatan ti heṭṭhimajhānesu viya oḷārikāya saññāya abhāvato nevassa saññā atthīti nevasaññaṃ , sukhumāya ca saññāya atthitāya nāssa saññā natthīti
M1.232 nāsaññaṃ , nevasaññañca taṃ nāsaññañceti nevasaññānāsaññaṃ , catutthāruppajjhānaṃ .Yadi evaṃ ‘‘ nevasaññanāsaññan ’’ ti vattabbaṃ ?
Saccametaṃ .
Vacanasobhanatthaṃ pana dīghaṃ katvā vuttaṃ .
Atha vā nevassa saññā nāsaññāti evaṃ ekajjhaṃ bahubbīhisamāsavasena ‘‘ nevasaññānāsaññan ’’ ti vuttaṃ .
Nevasaññānāsaññañca taṃ āyatanañca manāyatanadhammāyatanapariyāpannattāti nevasaññānāsaññāyatanaṃ , tena sampayuttaṃ saññāsahagataṃ nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagataṃ .
Atha vā saññāyeva paṭusaññākiccakaraṇe asamatthatāya nevasaññā , uṇhodake tejodhātu viya saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattiyā nāsaññāti nevasaññānāsaññā , sā eva sesadhammānaṃ nissayapaccayatāya , adhiṭṭhānaṭṭhena dhammāyatanapariyāpannatāya eva vā āyatananti nevasaññānāsaññāyatanaṃ , nevasaññānāsaññāyatanabhūtāya saññāya sahagatanti nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagataṃ .
Yathānurūpaṃ … pe … nipphādakan ti ‘‘ paṭhamāruppabhūmiyā paṭhamaṃ , dutiyāruppabhūmiyā dutiyan ’’ tiādinā attano anurūpavasena catūsu arūpabhūmīsu upapattisādhakaṃ .
Tāsu pana paṭhamā vīsatisahassakappāyukā hoti , dutiyā cattālīsasahassakappāyukā , tatiyā saṭṭhisahassakappāyukā , catutthā pana caturāsītisahassakappāyukāti veditabbaṃ .
Arūpāvacarakusalavaṇṇanā niṭṭhitā .