Vipākacittavaṇṇanā
55. Pākassa
V1.220 asurakaññānaṃ gabbhaparipākassa sāsanato vināsanato , pākasaṅkhātassa vā asurassa vināsanato pākasāsano vuccati sakko devarājā , tena pūjito pākasāsanapūjito .Pākaṃ vā paripakkaṃ sāsanametesūti pākasāsanā , khīṇāsavā , tehi pūjitoti pākasāsanapūjito .
Vipākacittavaṇṇanā niṭṭhitā .
Dānādivasenāti pavattākāramattato dānādivasena , na pana puññakiriyavatthuvasena khīṇāsavasantānagatassa puññakiriyabhāvābhāvatoti vuttovāyamattho .
Āvajjatīti āvajjanaṃ , ābhuñjati oṇojeti pariṇāmeti vāretīti vā attho .
Tañhi āpāthagataṃ ārammaṇaṃ paṭhamamābhuñjati , cakkhuviññāṇādīni vīthicittāni āpāthagatārammaṇābhimukhaṃ oṇojeti , cittasantānaṃ vā purimākārato aññathā pariṇāmeti , anuppabandhato pavattanakaṃ bhavaṅgacittasantānaṃ parato pavattituṃ adatvā āpāthagataṃ
M1.276 vā ārammaṇaṃ aññattha gantuṃ adatvā vāreti .Hasitaṃ uppajjati , uppādīyati vā etenāti hasituppādaṃ , tadeva cittanti hasituppādacittaṃ .
Voṭṭhapetīti voṭṭhabbanaṃ .
Kasmā panettha āvajjanavoṭṭhabbanāni upekkhāsahagatāni , hasituppādañca somanassasahagatanti ?
Vuccate – āvajjanaṃ tāva apubbārammaṇe sakideva ca pavattamānasantativicchedavasena pavattanato , dubbalabhavaṅgapaccayaṃ vā sabbathā visayarasamanubhavituṃ na sakkotīti iṭṭhādīsu sabbattha upekkhāyuttameva hoti .
Voṭṭhabbanañca vuttavipariyāyena vedanābhedārahampi samānaṃ vipākappabandhaṃ vicchinditvā visadisacittappabandhassa nibbattanato santatipariṇāmaneyeva kiccantare byāvaṭattā vipākaṃ viya ārammaṇarasassāde asamatthamevāti sabbattha upekkhāsahagatameva .
Hasituppādaṃ pana vuttaviparītato parihīnavipallāsānaṃ khīṇāsavānaṃ santāne iṭṭhārammaṇeyeva uppajjanato sabbathā somanassasahagatamevāti .
Lakkhaṇādito panetāsu purimaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ purecaraṃ rūpādivijānanalakkhaṇaṃ , āvajjanarasaṃ
V1.221 , tathābhāvapaccupaṭṭhānaṃ , bhavaṅgavicchedapadaṭṭhānaṃ .Dutiyaṃ chaḷārammaṇavijānanalakkhaṇaṃ , arahataṃ anoḷārikesu vatthūsu hasituppādarasaṃ , tathābhāvapaccupaṭṭhānaṃ , ekantato hadayavatthupadaṭṭhānaṃ .
Tatiyampi chaḷārammaṇavijānanalakkhaṇaṃ , pañcadvāramanodvāresu voṭṭhabbanāvajjanarasaṃ , tathābhāvapaccupaṭṭhānaṃ , ahetukavipākamanoviññāṇadhātubhavaṅgānaṃ aññatarāpagamapadaṭṭhānanti .
Bhavaṅgaṃ āvaṭṭayamānāti bhavaṅgasantānaṃ āvaṭṭayantī viya .
Sādhāraṇāti sekkhāsekkhaputhujjanānaṃ sādhāraṇā .
Asādhāraṇāti asekkhānaṃyeva āveṇikā .
Tenāha ‘‘ khīṇāsavassā ’’ ti .
Chasu dvāresu … pe … ārammaṇesūti
M1.277 cakkhādīsu chasu dvāresu , padhānasāruppaṭṭhānādigatesu chasu rūpādiārammaṇesu .Padhānasāruppañhi ṭhānaṃ disvā diṭṭhadhammasukhavihāratthāya ‘‘ sāruppamidaṃ ṭhānaṃ mayā laddhan ’’ ti tusantassa cakkhudvāre rūpārammaṇe , bhaṇḍabhājanaṭṭhāne mahāsaddaṃ sutvā ‘‘ evarūpā loluppataṇhā me pahīnā ’’ ti tusantassa sotadvāre saddārammaṇe , gandhehi vā pupphehi vā cetiyapūjanakāle ‘‘ evarūpena vata sugandhena bhagavantaṃ pūjemī ’’ ti tusantassa ghānadvāre gandhārammaṇe , rasasampannaṃ piṇḍapātaṃ sabrahmacārīhi saha bhājetvā paribhuñjanakāle ‘‘ sāraṇīyadhammo vata me pūrito ’’ ti tusantassa jivhādvāre rasārammaṇe , ābhisamācārikavattapūraṇakāle ‘‘ kāyena vattapaṭivattaṃ pūremī ’’ ti tusantassa kāyadvāre phoṭṭhabbārammaṇeti evaṃ pañcadvāresu pañcārammaṇesu pavattati .
Manodvāre pana yathāvuttesveva pañcasu paccuppannārammaṇesu ghaṭikārasuttā dīsu ( ma . ni .2.282 ādayo ) viya bhagavato pubbenivāsañāṇena pariññāte atītārammaṇe ,‘‘ aṭṭhissaro nāma paccekabuddho bhavissatī ’’ ti ( dha . pa . aṭṭha .1.16 devadattavatthu ) āgataṭṭhānādīsu viya anāgataṃsañāṇena paricchinne anāgatārammaṇe cāti evaṃ chasvevārammaṇesu hasitaṃ uppādetīti veditabbaṃ .
Nanu ca atītaṃsādīsu appaṭihatādīsu appaṭihatañāṇaṃ vatvā ‘‘ imehi tīhi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivattan ’’ ti vacanato vicāraṇapaññārahitāya etāya kathaṃ bhagavato uppatti yujjeyyāti ?
Hasituppādacittena pavattiyamānampi bhagavato sitakaraṇaṃ pubbenivāsaanāgataṃsasabbaññutaññāṇānaṃ anuvattakattā ñāṇānuparivattiyeva , evaṃ pana ñāṇānuparivattibhāve sati na koci pāḷivirodho .
Evañca katvā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ tesaṃ ñāṇānaṃ ciṇṇapariyante idaṃ
M1.278 cittaṃ uppajjatī ’’ ti vuttaṃ .Avassañcetaṃ evaṃ icchitabbaṃ , itarathā aññassāpi viññattisamuṭṭhāpakassa ahetukacittassa bhagavato uppatti na
V1.222 yujjeyya .Na hi viññattisamuṭṭhāpakassa taṃsamuṭṭhitāya viññattiyā kāyakammādibhāvaṃ āpajjanabhāvo vibandhatīti .
Evañca katvā pañcadvāre iminā cittena somanassuppādanamattaṃ daṭṭhabbaṃ , na hāsuppādanaṃ pañcadvārikacittānaṃ aviññattijanakattā .
Manodvāre pana hāsuppādanaṃ .
Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ pañcadvāre ‘‘ somanassito hotī ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .568) ettakameva vuttaṃ , manodvāre ca ‘‘ hāsayamānan ’’ ti .
Idha pana ‘‘ hasituppādakiccā ’’ ti avisesavacanaṃ pañcadvāre somanassakaraṇavasena pavattassapi manodvāre hāsajananassa paccayabhāvaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ .
Hasituppādakiccāti hasitasseva uppādanakiccā .
Teneva hi taṃ ‘‘ hasituppādan ’’ ti vuccati , na pana aññesaṃ hasituppādacittānaṃ abhāvato .
Tathā hi vakkhati ‘‘ kusalato catūhī ’’ tiādi .
Cha asādhāraṇañāṇānīti āsayānusayañāṇaṃ , indriyaparopariyañāṇaṃ , yamakapāṭihāriyañāṇaṃ , mahākaruṇāsamāpattiñāṇaṃ , sabbaññutaññāṇaṃ , anāvaraṇañāṇanti imāni cha paccekabuddhādīhi asādhāraṇāni ñāṇāni .
Nanu ca sabbaññutaññāṇameva anāvaraṇañāṇaṃ , itarathā sabbaññutānāvaraṇañāṇānaṃ asabbaññutasāvaraṇañāṇatā ca āpajjeyya , tathā hi yadi sabbaññutaññāṇato aññamanāvaraṇañāṇaṃ siyā , tassa sāvaraṇattā sāvaraṇe ca visaye sabhāvapaṭivedhābhāvato sabbaññubhāvaṃ na sijjheyya , anāvaraṇañāṇassa ca asabbadhammārammaṇabhāvena yattha taṃ na pavattati , tatthāvaraṇasambhavato anāvaraṇabhāvopi na
M1.279 siyāti ?Saccametaṃ , ekameva taṃ ñāṇaṃ anavasesasaṅkhatāsaṅkhatasammutidhammavisayattā sabbaññutaññāṇaṃ , tattha ca āvaraṇābhāvato nissaṅgavāramupādāya anāvaraṇañāṇanti evaṃ visayapavattibhedena aññehi asādhāraṇabhāvadassanatthaṃ dvedhā vuttanti .
Yathāha –
‘‘ Sabbaṃ saṅkhatamasaṅkhataṃ anavasesaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇaṃ , tattha āvaraṇaṃ natthīti anāvaraṇañāṇan ’’ tiādi ( paṭi . ma .1.119).
Idha ṭhatvāti hasitassa uppādanato hasitassa uppādananti vuttacittassa āgataṭṭhāne ṭhatvā .
Pariggaṇhitabbānīti paricchinditvā gaṇhitabbāni .
Kiñcāpi rūpāvacarakiriyānaṃ jhānaṅgappahānaṃ vipāke viya āgamanato ahutvā kusale viya bhāvanāvisesena pavattākāramattaṃva
V1.223 hoti , paṭhamajjhānassa pana pahānaṅgasambhavābhāvato ekassa vaseneva niddisituṃ sesānampi pahānaṅgaṃ avatvā sampayogaṅgameva tesu dassitanti . 57. Yasmā pana bhāvanāvasena pavattākāramattaṃ vinā bhāvanāya kātabbassa nīvaraṇappahānādikiccassa abhāvato ujukaṃ bhāvanā nāma na hoti , tasmā ‘‘ bhāvanākāravasappavattānī ’’ ti ākāra-ggahaṇaṃ katanti .
58-9.
Nan ti taṃ yathāvuttarūpārūpasamāpattiṃ .
Samāpannā sace kriyāti ettha kiñcāpi sā eva samāpatti samāpajjituṃ na sakkā , niruddhānaṃ anuppannato , paṭiladdhasamāpattikasseva samāpajjitukāmatāya saddhiṃyeva samāpajjanato , paṭhamajjhānādikameva paṭilabhitvā dutiyajjhānādikaṃ samāpajjituṃ asakkuṇeyyabhāvato ca , pubbe paṭiladdhasamāpattisadisaṃ puna samāpajjanato puthujjanakālasmiṃ abhinibbattitasamāpattisadisā ettha sā eva tathā vuttā .
61. Ekacittakkhaṇattāti
M1.280 ekacittakkhaṇeyeva pavattanato .Yadi hi so punappunaṃ uppajjeyya , tadāssa arahato uppattiyā kiriyabhāvo icchitabbo siyā .
Sakiṃyeva pana pavattati catusaccapaṭivedhakiccassa ekavāreneva pariniṭṭhānato , takkiccena ca vinā tassa anupalabbhanīyattā .
Tenāha –
‘‘ na pāraṃ diguṇaṃ yantī ’’ ti ( su . ni .719), tasmā natthi lokuttaraṃ kiriyacittanti ayamettha adhippāyo .
62. Kriyā … pe … desakoti yā āpattiyo kāyavācāhi akātabbaṃ katvā āpajjati , tā kiriyā , yā pana āpattiyo kāyavācāhi kātabbaṃ akaronto āpajjati , tā akiriyā , kiriyā ca akiriyā cāti kiriyākiriyā , kiriyākiriyā ca tā āpajjitabbato āpattiyo cāti kiriyākiriyāpattiyo , tāsaṃ vibhāgaṃ desetīti kiriyā … pe … desako .
Atha vā kiriyājhānabhūtā samāpattiyo kiriyāpattiyo , kusalabhūtā pana samāpattiyo akiriyāpattiyo , tāsaṃ vibhāgaṃ desetīti kriyā … pe … desako .
Yaṃ kiriyākiriyaṃ cittanti sambandho .
Pañcannaṃ mārānaṃ jitattā jino .
Hitāhitānan ti atthānatthānaṃ .
Sāti so jino .
Kriyākriyāratoti sabbasattānaṃ hitassa karaṇe , ahitassa ca akaraṇe nirato .
Atha vā ekantamiṭṭhavipākattā hitāti kusalānametaṃ adhivacanaṃ
V1.224 .Tappaṭipakkhattā ahitāti akusalānametaṃ adhivacanaṃ .
Yathākkamaṃ tesaṃ kiriyāyaṃ , akiriyāyañca ratoti hitāhitānaṃ … pe … rato .
Atha vā hitāhitāti kusalākusalā eva , tesaṃ kiriyākiriyāmattamavipākabhāvaṃ kātuṃ icchatīti hitāhitānaṃ … pe … rato .
Atha vā hitāhitānaṃ puggalānaṃ sakiriyākiriyāya attano attano kiccassa idhalokaparalokanipphādanassa
M1.281 karaṇe rato abhiratoti hitāhitānaṃ … pe … rato . 64-6.
Sabbe lokuttare aṭṭha katvā ye ekūnanavuti cittuppādā vuttā , tāni cittāni mayā niddiṭṭhānīti sambandho .
Pāṭavaṃ atthenti patthenti , pāṭavasaṅkhāto vā attho etesanti pāṭavatthino .
Uggahetabboti savanapaṭipucchāvasena uggahitabbo , uggaṇhitvā pana na kevalaṃ uggahaṇamatteyeva ṭhātabbanti dassento āha ‘‘ cintetabbo punappunan ’’ ti , na hi sakkā uggahaṇamattenevettha sabbathā sanniṭṭhānaṃ gantunti adhippāyo .
Abhidhammamahodadhin ti dhammasaṅgaṇīādisattappakaraṇavasena ṭhitamabhidhammapiṭakamahaṇṇavaṃ , khandhāyatanādivasena ṭhitaṃ paramatthamahaṇṇavaṃ vā .
Tarantīti atthaggahaṇavasena uttaranti , sutamayañāṇamūlakena vā bhāvanāñāṇena otarantīti attho .
Imaṃ lokan ti paccuppannabhavaṃ .
Paraṃ lokan ti anāgatabhavaṃ .
Tarantīti atikkamanti .
Idha lokasmiñhi chandarāgappahānavasena imaṃ lokaṃ taranti , āyatiṃ bhavūpapādakassa kammassa kammakkhayakarañāṇena vināsanato paralokaṃ taranti , anupādāparinibbānavasena parinibbāyantīti attho .
Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma
Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya
Cittaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .