Issues
Select Version
Tikanipātapāḷi
Tikanipātapāḷi

(13)3. Kusināravaggo

Author: _System_commentary_ @ Administrator

(13)3. Kusināravaggo

1. Kusinārasuttavaṇṇanā

124. TatiyassaV2.228M2.236 paṭhame kusinārāyan ti evaṃnāmake nagare . Baliharaṇe vanasaṇḍeti evaṃnāmake vanasaṇḍe . Tattha kira bhūtabalikaraṇatthaṃ baliṃ haranti , tasmā baliharaṇanti vuccati .
Ākaṅkhamānoti icchamāno .
Sahatthāti sahatthena . Sampavāretīti alaṃ alanti vācāya ceva hatthavikārena ca paṭikkhipāpeti .
Sādhu vata māyan ti sādhu vata maṃ ayaṃ .
Gathitoti taṇhāgedhena gathito . MucchitotiP2.373 taṇhāmucchanāyayeva mucchito . Ajjhopannoti taṇhāya gilitvā pariniṭṭhapetvā pavatto . Anissaraṇapaññoti chandarāgaṃ pahāya saṃkaḍḍhitvā paribhuñjanto nissaraṇapañño nāma hoti , ayaṃ na tādiso , sacchandarāgo paribhuñjatīti anissaraṇapañño .
Sukkapakkho vuttavipariyāyena veditabbo .
Nekkhammavitakkādayo panettha missakā kathitāti veditabbā .

2. Bhaṇḍanasuttavaṇṇanā

125. Dutiye pajahiṃsūti pajahanti . Bahulamakaṃsūti punappunaṃ karonti . Idhāpi tayo vitakkā missakāva kathitā .

3. Gotamakacetiyasuttavaṇṇanā

126. Tatiye gotamake cetiyeti gotamakayakkhassa bhavane . Tathāgato hi paṭhamabodhiyaṃ vīsati vassāni kadāci cāpāle cetiye , kadāci sārandade , kadāci bahuputte , kadāci gotamaketi evaṃ yebhuyyena devakulesuyeva vihāsi . Imasmiṃ pana kāle vesāliṃ upanissāya gotamakassa yakkhassa bhavanaṭṭhāne vihāsi . Tena vuttaṃ – ‘‘ gotamake cetiye ’’ ti .
Etadavocāti etaṃ ‘‘ abhiññāyāhan ’’ tiādikaṃ suttaṃ avoca . IdañcaV2.229 bhagavatā suttaṃ atthuppattiyaṃ vuttanti veditabbaṃ . Kataraatthuppattiyanti ? Mūlapariyāyaatthuppattiyaṃ ( ma . ni .1.1 ādayo ). Sambahulā kira brāhmaṇapabbajitā attanāM2.237 uggahitabuddhavacanaṃ nissāya jānanamadaṃ uppādetvā dhammassavanaggaṃ na gacchanti – ‘‘ sammāsambuddho kathento amhehi ñātameva kathessati , no aññātan ’’ ti . Bhikkhū tathāgatassa ārocesuṃ . Satthā te bhikkhū pakkosāpetvā mukhapaṭiññaṃ gahetvā mūlapariyāyaṃ desesi . Te bhikkhū desanāya neva āgataṭṭhānaṃ , na gataṭṭhānaṃ addasaṃsu . Apassantā ‘‘ sammāsambuddho ‘ mayhaṃ kathā niyyātī ’ ti mukhasampattameva kathetī ’’ ti cintayiṃsu . Satthā tesaṃ manaṃ jānitvā imaṃ suttantaṃ ārabhi .
Tattha abhiññāyāti ‘‘ ime pañcakkhandhā , dvādasāyatanāni , aṭṭhārasaP2.374 dhātuyo , bāvīsatindriyāni , cattāri saccāni , nava hetū , satta phassā , satta vedanā , satta cetanā , satta saññā , satta cittānī ’’ ti jānitvā paṭivijjhitvā paccakkhaṃ katvā , tathā – ‘‘ ime cattāro satipaṭṭhānā ’’ tiādinā nayena te te dhamme jānitvā paṭivijjhitvā paccakkhameva katvāti attho .
Sanidānan ti sappaccayameva katvā kathemi , no appaccayaṃ .
Sappāṭihāriyan ti paccanīkapaṭiharaṇena sappāṭihāriyameva katvā kathemi , no appāṭihāriyaṃ .
Alañca pana voti yuttañca pana tumhākaṃ . Tuṭṭhiyāti ‘‘ sammāsambuddho bhagavā , svākkhāto dhammo , suppaṭipanno saṅgho ’’ ti tīṇi ratanāni guṇato anussarantānaṃ tumhākaṃ yuttameva tuṭṭhiṃ kātunti attho . Sesapadadvayepi eseva nayo .
Akampitthāti chahi ākārehi akampittha . Evarūpo hi pathavikampo bodhimaṇḍepi ahosi . Bodhisatte kira dakkhiṇadisābhāgena bodhimaṇḍaṃ abhiruḷhe dakkhiṇadisābhāgo heṭṭhā avīciṃ pāpuṇanto viya ahosi , uttarabhāgo uggantvā bhavaggaṃ abhihananto viya . Pacchimadisaṃ gate pacchimabhāgo heṭṭhā avīciṃ pāpuṇanto viya ahosi , pācīnabhāgo uggantvā bhavaggaṃ abhihananto viya . Uttaradisaṃ gate uttaradisābhāgo heṭṭhā avīciṃ pāpuṇanto viya , dakkhiṇadisābhāgo uggantvā bhavaggaṃ abhihananto viya . Pācīnadisaṃ gate pācīnadisābhāgo heṭṭhā avīciṃ pāpuṇanto viya , pacchimabhāgo uggantvā bhavaggaṃ abhihananto viya . Bodhirukkhopi sakiṃ heṭṭhā avīciṃ pāpuṇanto viya , sakiṃ uggantvā bhavaggaṃ abhihananto viya . Tasmimpi divase evaṃ chahi ākārehi cakkavāḷasahassī mahāpathavī akampittha .

4. Bharaṇḍukālāmasuttavaṇṇanā

127. CatuttheV2.230M2.238 kevalakappan ti sakalakappaṃ . Anvāhiṇḍantoti vicaranto . Nāddasāti kiṃ kāraṇā na addasa ? Ayaṃ kira bharaṇḍu kālāmo sakyānaṃ aggapiṇḍaṃ khādanto vicarati . Tassa vasanaṭṭhānaṃ sampattakāle ekā dhammadesanā samuṭṭhahissatītiP2.375 ñatvā bhagavā evaṃ adhiṭṭhāsi , yathā añño āvasatho na paññāyittha . Tasmā na addasa .
Purāṇasabrahmacārīti porāṇako sabrahmacārī . So kira āḷārakālāmakāle tasmiṃyeva assame ahosi , taṃ sandhāyevamāha .
Santharaṃ paññāpehīti santharitabbaṃ santharāhīti attho .
Santharaṃ paññāpetvāti kappiyamañcake paccattharaṇaṃ paññāpetvā .
Kāmānaṃ pariññaṃ paññāpetīti ettha pariññā nāma samatikkamo , tasmā kāmānaṃ samatikkamaṃ paṭhamajjhānaṃ paññāpeti .
Na rūpānaṃ pariññan ti rūpānaṃ samatikkamabhūtaṃ arūpāvacarasamāpattiṃ na paññāpeti . Na vedanānaṃ pariññan ti vedanānaṃ samatikkamaṃ nibbānaṃ na paññāpeti .
Niṭṭhāti gati nipphatti . Udāhu puthūti udāhu nānā .
128. Pañcame abhikkantāya rattiyāti ettha abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanādīsu dissati . Tattha ‘‘ abhikkantā , bhante , ratti , nikkhanto paṭhamo yāmo , ciranisinno bhikkhusaṅgho , uddisatu , bhante , bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhan ’’ ti evamādīsu khaye dissati . ‘‘ Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā ’’ ti evamādīsu ( a . ni .4.100) sundare . ‘‘ Ko me vandati pādāni , iddhiyā yasasā jalaṃ ; Abhikkantena vaṇṇena , sabbā obhāsayaṃ disā ’’ ti .( vi . va .857)– Evamādīsu abhirūpe . ‘‘ Abhikkantaṃ , bho gotamā ’’ ti evamādīsu ( pārā .15) abbhanumodane . Idha pana sundare . Tena abhikkantāya rattiyāti iṭṭhāya kantāya manāpāya rattiyāti vuttaṃ hoti . Abhikkantavaṇṇāti idha abhikkantasaddo abhirūpe , vaṇṇasaddoP2.376 pana chavithutikulavaggakāraṇasaṇṭhānapamāṇarūpāyatanādīsu dissati . Tattha ‘‘ suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā ’’ tiV2.231M2.239 evamādīsu ( ma . ni .2.399; su . ni .553) chaviyaṃ . ‘‘ Kadā saññūḷhā pana te gahapati samaṇassa gotamassa vaṇṇā ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .2.77) thutiyaṃ . ‘‘ Cattārome , bho gotama , vaṇṇā ’’ ti evamādīsu ( dī . ni .3.115) kulavagge . ‘‘ Atha kena nu vaṇṇena , gandhatthenoti vuccatī ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .1.234) kāraṇe . ‘‘ Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .1.138) saṇṭhāne . ‘‘ Tayo pattassa vaṇṇā ’’ ti evamādīsu ( pārā .602) pamāṇe . ‘‘ Vaṇṇo gandho raso ojā ’’ ti evamādīsu rūpāyatane . So idha chaviyā daṭṭhabbo . Tena abhikkantavaṇṇāti abhirūpacchavi , iṭṭhavaṇṇā manāpavaṇṇāti vuttaṃ hoti . Kevalakappan ti ettha kevala saddo anavasesayebhuyyābyāmissānatirekadaḷhatthavisaṃyogādianekattho . Tathā hissa ‘‘ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyan ’’ ti evamādīsu ( pārā .1) anavasesatā attho . ‘‘ Kevalakappā ca aṅgamagadhā pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ ādāya upasaṅkamissantī ’’ ti evamādīsu ( mahāva .43) yebhuyyatā . ‘‘ Kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī ’’ ti evamādīsu ( vibha .225) abyāmissatā . ‘‘ Kevalaṃ saddhāmattakaṃ nūna ayamāyasmā ’’ ti evamādīsu ( mahāva .244) anatirekatā . ‘‘ Āyasmato , bhante , anuruddhassa bāhiyo nāma saddhivihāriko kevalakappaṃ saṅghabhedāya ṭhito ’’ ti evamādīsu ( a . ni .4.243) daḷhatthatā . ‘‘ Kevalī vusitavā uttamapurisoti vuccatī ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .3.57) visaṃyogo . IdhaP2.377 pana anavasesatā atthoti adhippetā . Kappa saddo panāyaṃ abhisaddahanavohārakālapaññattichedanavikappalesasamantabhāvādianekattho . Tathā hissa ‘‘ okappaniyametaṃ bhoto gotamassa , yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.387) abhisaddahanamattho . ‘‘ Anujānāmi , bhikkhave , pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitun ’’ ti evamādīsu ( cūḷava .250) vohāro . ‘‘ Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.387) kālo . ‘‘ Iccāyasmā kappo ’’ ti evamādīsu ( su . ni .1098; cūḷani . kappamāṇavapucchā 117, kappamāṇavapucchāniddeso 61) paññattiM2.240 . ‘‘ Alaṅkato kappitakesamassū ’’ ti evamādīsu ( jā .2.22.1368; vi . va .1094) chedanaṃ . ‘‘ Kappati dvaṅgulakappo ’’ ti evamādīsu ( cūḷava .446) vikappo . ‘‘ Atthi kappo nipajjitun ’’ ti evamādīsu ( a . ni .8.80) leso . ‘‘ Kevalakappaṃ veḷuvanaṃV2.232 obhāsetvā ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .1.94) samantabhāvo . Idha panassa samantabhāvo attho adhippeto . Tasmā kevalakappaṃ jetavanan ti ettha anavasesaṃ samantato jetavananti attho . Obhāsetvāti ābhāya pharitvā .
Vālukāyāti saṇhāya vālukāya . Na saṇṭhātīti na patiṭṭhāti .
Oḷārikan ti brahmadevatāya hi pathaviyaṃ patiṭṭhānakāle attabhāvo oḷāriko māpetuṃ vaṭṭati pathavī vā , tasmā evamāha .
Dhammāti iminā pubbe uggahitabuddhavacanaṃ dasseti .
Nappavattino ahesun ti sajjhāyamūḷhakā vācā parihīnāyeva ahesuṃ .
AppaṭivānotiP2.378 anivatto anukkaṇṭhito .
Dassanassāti cakkhuviññāṇena dassanassa .
Upaṭṭhānassāti catūhi paccayehi upaṭṭhānassa .
Adhisīlan ti dasavidhaṃ sīlaṃ . Tañhi pañcasīlaṃ upādāya adhisīlanti vuccati .
Avihaṃ gatoti avihabrahmaloke nibbattosmīti dasseti .

6. Kaṭuviyasuttavaṇṇanā

129. Chaṭṭhe goyogapilakkhasmin ti gāvīnaṃ vikkayaṭṭhāne uṭṭhitapilakkhassa santike . Rittassādan ti jhānasukhābhāvena rittassādaṃ . Bāhirassādan ti kāmaguṇasukhavasena bāhirassādaṃ .
Kaṭuviyan ti ucchiṭṭhaṃ .
Āmagandhenāti kodhasaṅkhātena vissagandhena . Avassutan ti tintaṃ . Makkhikāti kilesamakkhikā . Nānupatissantīti uṭṭhāya na anubandhissanti . Nānvāssavissantīti anubandhitvā na khādissanti .
Saṃvegamāpādīti sotāpanno jāto .
Kaṭuviyakatoti ucchiṭṭhakato .
Ārakā hotīti dūre hoti . Vighātasseva bhāgavāti dukkhasseva bhāgī .
Caretīti carati gacchati . Dummedhoti duppañño .
Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ , gāthāsu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti .

Sattame vaṭṭameva bhāsitaṃ . 8. Dutiyaanuruddhasuttavaṇṇanā

131. AṭṭhameV2.233M2.241 idaṃ te mānasmin ti ayaṃ te navavidhena vaḍḍhitamānoti attho .
Idaṃ te uddhaccasmin ti idaṃ tava uddhaccaṃ cittassa uddhatabhāvo .
IdaṃP2.379 te kukkuccasmin ti idaṃ tava kukkuccaṃ .

9. Paṭicchannasuttavaṇṇanā

132. Navame āvahantīti niyyanti .
Paṭicchanno āvahatīti paṭicchannova hutvā niyyāti .
Vivaṭo virocatīti ettha ekato ubhato attato sabbatthakatoti catubbidhā vivaṭatā veditabbā . Tattha ekato vivaṭaṃ nāma asādhāraṇasikkhāpadaṃ . Ubhato vivaṭaṃ nāma sādhāraṇasikkhāpadaṃ . Attato vivaṭaṃ nāma paṭiladdhadhammaguṇo . Sabbatthakavivaṭaṃ nāma tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ .
133. Dasame abhiṇhan ti abhikkhaṇaṃ nirantaraṃ .
Āgāḷhenāti gāḷhena kakkhaḷena . Pharusenāti pharusavacanena . Gāḷhaṃ katvā pharusaṃ katvā vuccamānopīti attho . Amanāpenāti manaṃ anallīyantena avaḍḍhantena . Sandhiyatimevāti ghaṭiyatiyeva . Saṃsandatimevāti nirantarova hoti . Sammodatimevāti ekībhāvameva gacchati .
Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .
Kusināravaggo tatiyo .