6. Apaṇṇakasuttavaṇṇanā
16. Chaṭṭhe apaṇṇakapaṭipadan ti aviraddhapaṭipadaṃ ekaṃsapaṭipadaṃ niyyānikapaṭipadaṃ kāraṇapaṭipadaṃ sārapaṭipadaṃ maṇḍapaṭipadaṃ apaccanīkapaṭipadaṃ anulomapaṭipadaṃ
P2.182 dhammānudhammapaṭipadaṃ paṭipanno hoti , na takkaggāhena vā nayaggāhena vā .
Evaṃ gahetvā paṭipanno hi bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā manussadevanibbānasampattīhi hāyati parihāyati , apaṇṇakapaṭipadaṃM2.81 paṭipanno pana tāhi sampattīhi na parihāyati .
Atīte kantāraddhānamaggaṃ paṭipannesu dvīsu satthavāhesu yakkhassa vacanaṃ gahetvā bālasatthavāho saddhiṃ satthenaV2.83 anayabyasanaṃ patto , yakkhassa vacanaṃ aggahetvā ‘‘ udakadiṭṭhaṭṭhāne udakaṃ chaḍḍessāmā ’’ ti satthake saññāpetvā maggaṃ paṭipanno paṇḍitasatthavāho viya .
Yaṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘ Apaṇṇakaṃ ṭhānameke , dutiyaṃ āhu takkikā ;
Etadaññāya medhāvī , taṃ gaṇhe yadapaṇṇakan ’’ ti .( jā .1.1.1);Yoni cassa āraddhā hotīti ettha yonīti khandhakoṭṭhāsassapi kāraṇassapi passāvamaggassapi nāmaṃ .
‘‘ Catasso kho imā , sāriputta , yoniyo ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.152) hi khandhakoṭṭhāso yoni nāma .
‘‘ Yoni hesā bhūmija phalassa adhigamāyā ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.226) kāraṇaṃ .
‘‘ Na cāhaṃ brāhmaṇaṃ brūmi , yonijaṃ mattisambhavan ’’ ti ( ma . ni .2.457; dha . pa .396) ca ‘‘ tamenaṃ kammajavātā nivattitvā uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ samparivattetvā mātu yonimukhe sampaṭipādentī ’’ ti ca ādīsu passāvamaggo .
Idha pana kāraṇaṃ adhippetaṃ .
Āraddhāti paggahitā paripuṇṇā .
Āsavānaṃ khayāyāti ettha āsavantīti āsavā , cakkhutopi … pe … manatopi sandanti pavattantīti vuttaṃ hoti .
Dhammato yāva gotrabhu , okāsato yāva bhavaggā savantīti
P2.183 vā āsavā , ete dhamme etañca okāsaṃ antokaritvā pavattantīti attho .
Antokaraṇattho hi ayaṃ ākāro .
Cirapārivāsiyaṭṭhena madirādayo āsavā , āsavā viyātipi āsavā .
Lokasmimpi hi cirapārivāsikā madirādayo āsavāti vuccanti , yadi ca cirapārivāsiyaṭṭhena āsavā , eteyeva bhavitumarahanti .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ purimā , bhikkhave , koṭi na paññāyati avijjāya , ito pubbe avijjā nāhosī ’’ tiādi ( a . ni .10.61).
Āyataṃ vā saṃsāradukkhaṃ savanti pasavantītipi āsavā .
Purimāni cettha nibbacanāni yattha kilesā āsavāti āgacchanti , tattha yujjanti , pacchimaṃ kammepi .
Na kevalañca kammakilesāyeva āsavā , apica kho nānappakārā upaddavāpi .
Suttesu hi ‘‘ nāhaṃ , cunda , diṭṭhadhammikānaṃyeva āsavānaṃ saṃvarāya dhammaṃM2.82 desemī ’’ ti ( dī . ni .3.182) ettha vivādamūlabhūtā kilesā āsavāti āgatā .
‘‘ YenaV2.84 devūpapatyassa , gandhabbo vā vihaṅgamo ;
Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ , manussattañca abbaje ;
Te mayhaṃ āsavā khīṇā , viddhastā vinaḷīkatā ’’ ti .( a . ni .4.36)–
Ettha tebhūmakaṃ ca kammaṃ avasesā ca akusalā dhammā .
‘‘ Diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā ’’ ti ( pārā .39; a . ni .2.202-230) ettha parūpavādavippaṭisāravadhabandhādayo ceva apāyadukkhabhūtā ca nānappakārā upaddavā .
Te panete āsavā yattha yathā āgatā , tattha tathā veditabbā .
Ete hi vinaye tāva ‘‘ diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya , samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā ’’ ti ( pārā .39; a . ni .2.202-230) dvedhā āgatā .
Saḷāyatane ‘‘ tayo me , āvuso , āsavā kāmāsavo bhavāsavo avijjāsavo ’’ ti ( saṃ . ni .4.321) tidhā āgatā .
Aññesu ca suttantesu ( cūḷani . jatukaṇṇimāṇavapucchāniddeso 69; paṭi . ma .1.107) abhidhamme ( dha . sa .1102-1106; vibha .937) ca teyeva diṭṭhāsavena saha catudhā āgatā .
Nibbedhikapariyāyena ‘‘ atthi , bhikkhave , āsavā nirayagāminiyāP2.184 , atthi āsavā tiracchānayonigāminiyā , atthi āsavā pettivisayagāminiyā , atthi āsavā manussalokagāminiyā , atthi āsavā devalokagāminiyā ’’ ti ( a . ni .6.63) pañcadhā āgatā .
Kammameva cettha āsavāti vuttaṃ .
Chakkanipāte ‘‘ atthi , bhikkhave , āsavā saṃvarāpahātabbā ’’ tiādinā ( a . ni .6.58) nayena chadhā āgatā .
Sabbāsavapariyāye ( ma . ni .1.14 ādayo ) teyeva dassanena pahātabbehi saddhiṃ sattadhā āgatā .
Idha pana abhidhammanayena cattāro āsavā adhippetāti veditabbā .
Khayāyāti ettha pana āsavānaṃ sarasabhedopi khīṇākāropi maggaphalanibbānānipi ‘‘ āsavakkhayo ’’ ti vuccati .
‘‘ Yo āsavānaṃ khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā antaradhānan ’’ ti ettha hi āsavānaṃ sarasabhedo ‘‘ āsavakkhayo ’’ ti vutto .
‘‘ Jānato ahaṃ , bhikkhave , passatoM2.83 āsavānaṃ khayaṃ vadāmī ’’ ti ( ma . ni .1.15; saṃ . ni .2.23; itivu .102) etthaV2.85 āsavappahānaṃ āsavānaṃ accantakkhayo asamuppādo khīṇākāro natthibhāvo ‘‘ āsavakkhayo ’’ ti vutto .
‘‘ Sekhassa sikkhamānassa , ujumaggānusārino ;
Khayasmiṃ paṭhamaṃ ñāṇaṃ , tato aññā anantarā ’’ ti .( itivu .62)–
Ettha maggo ‘‘ āsavakkhayo ’’ ti vutto .
‘‘ Āsavānaṃ khayā samaṇo hotī ’’ ti ( ma . ni .1.438) ettha phalaṃ .
‘‘ Paravajjānupassissa , niccaṃ ujjhānasaññino ;
Āsavā tassa vaḍḍhanti , ārā so āsavakkhayā ’’ ti .( dha . pa .253)–
Ettha nibbānaṃ .
Imasmiṃ pana sutte phalaṃ sandhāya ‘‘ āsavānaṃ khayāyā ’’ ti āha , arahattaphalatthāyāti attho .Indriyesu guttadvāroti manacchaṭṭhesu indriyesu pihitadvāro .
Bhojane mattaññūti bhojanasmiṃ pamāṇaññū , paṭiggahaṇaparibhogapaccavekkhaṇamattaṃ jānāti pajānātīti attho .
Jāgariyaṃ
P2.185 anuyuttoti rattindivaṃ cha koṭṭhāse katvā pañcasu koṭṭhāsesu jāgaraṇabhāvaṃ anuyutto , jāgaraṇeyeva yuttappayuttoti attho .Evaṃ mātikaṃ ṭhapetvā idāni tameva ṭhapitapaṭipāṭiyā vibhajanto kathañca , bhikkhave , bhikkhūtiādimāha .
Tattha cakkhunā rūpaṃ disvātiādīnaṃ attho visuddhimagge ( visuddhi .1.15) vitthārito , tathā paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti neva davāyātiādīnaṃ ( visuddhi .1.18).
Āvaraṇīyehi dhammehīti pañcahi nīvaraṇehi dhammehi .
Nīvaraṇāni hi cittaṃ āvaritvā tiṭṭhanti , tasmā āvaraṇīyā dhammāti vuccanti .
Sīhaseyyaṃ kappetīti sīho viya seyyaṃ kappeti .
Pāde pādaṃ accādhāyāti vāmapādaṃ dakkhiṇapāde atiādhāya .
Samaṃ ṭhapite hi pāde jāṇukena jāṇukaṃ gopphakena ca gopphakaṃ ghaṭīyati , tato vedanā uṭṭhahanti .
Tasmā
V2.86 tassa dosassa parivajjanatthaṃ thokaṃ atikkamitvā esa pādaṃ ṭhapeti .
Tena vuttaṃ –
‘‘ pāde pādaṃ accādhāyā ’’ ti .Sato
M2.84 sampajānoti satiyā ceva sampajaññena ca samannāgato .
Kathaṃ panesa niddāyanto sato sampajāno nāma hotīti ?
Purimappavattivasena .
Ayaṃ hi caṅkame caṅkamanto niddāya okkamanabhāvaṃ ñatvā pavattamānaṃ kammaṭṭhānaṃ ṭhapetvā mañce vā phalake vā nipanno niddaṃ upagantvā puna pabujjhamāno kammaṭṭhānaṃ ṭhitaṭṭhāne gaṇhantoyeva pabujjhati .
Tasmā niddāyantopi sato sampajāno nāma hoti .
Ayaṃ tāva mūlakammaṭṭhāne nayova .
Pariggahakammaṭṭhānavasenāpi panesa sato sampajāno nāma hoti .
Kathaṃ ?
Ayaṃ hi caṅkamanto niddāya okkamanabhāvaṃ ñatvā pāsāṇaphalake vā mañce vā dakkhiṇena passena nipajjitvā paccavekkhati –
‘‘ acetano kāyo acetaneP2.186 mañce patiṭṭhito , acetano mañco acetanāya pathaviyā , acetanā pathavī acetane udake , acetanaṃ udakaṃ acetane vāte , acetano vāto acetane ākāse patiṭṭhito .
Tattha ākāsampi ‘ ahaṃ vātaṃ ukkhipitvā ṭhitan ’ ti na jānāti , vātopi ‘ ahaṃ ākāse patiṭṭhito ’ ti na jānāti .
Tathā vāto na jānāti .
‘ Ahaṃ udakaṃ ukkhipitvā ṭhito ’ ti … pe … mañco na jānāti ,‘ ahaṃ kāyaṃ ukkhipitvā ṭhito ’ ti , kāyo na jānāti ‘ ahaṃ mañce patiṭṭhito ’ ti .
Na hi tesaṃ aññamaññaṃ ābhogo vā samannāhāro vā manasikāro vā cetanā vā patthanā vā atthī ’’ ti .
Tassa evaṃ paccavekkhato taṃ paccavekkhaṇacittaṃ bhavaṅge otarati .
Evaṃ niddāyantopi sato sampajāno nāma hotīti .Uṭṭhānasaññaṃ manasikaritvāti ‘‘ ettakaṃ ṭhānaṃ gate cande vā tārakāya vā uṭṭhahissāmī ’’ ti uṭṭhānakālaparicchedikaṃ saññaṃ manasikaritvā , citte ṭhapetvāti attho .
Evaṃ karitvā sayito hi yathāparicchinneyeva kāle uṭṭhahati .