39. Navame sukhumāloti niddukkho . Paramasukhumāloti paramaniddukkho . Accantasukhumāloti satataniddukkho . ImaṃP2.236 bhagavā kapilapure nibbattakālato paṭṭhāya niddukkhabhāvaṃ gahetvā āha , cariyakāle pana tena anubhūtadukkhassa anto natthīti .

Ekatthāti ekissā pokkharaṇiyā . Uppalaṃ vappatīti uppalaṃ ropeti . Sā nīluppalavanasañchannā hoti . Paduman ti paṇḍarapadumaṃ . Puṇḍarīkan ti rattapadumaṃ . Evaṃ itarāpi dve padumapuṇḍarīkavanehi sañchannā honti . Bodhisattassa kira sattaṭṭhavassikakāle rājā amacce pucchi – ‘‘ taruṇadārakā katarakīḷikaṃ piyāyantī ’’ ti ? Udakakīḷikaṃ devāti . Tato rājā kuddālakammakārake sannipātetvā pokkharaṇiṭṭhānāni gaṇhāpesi . Atha sakko devarājā āvajjento taṃ pavattiṃV2.124 ñatvā – ‘‘ na yutto mahāsattassa mānusakaparibhogo , dibbaparibhogo yutto ’’ ti vissakammaṃ āmantetvā – ‘‘ gaccha , tāta , mahāsattassa kīḷābhūmiyaṃ pokkharaṇiyo māpehī ’’ ti āha . Kīdisā hontuM2.125 , devāti ? Apagatakalalakaddamā hontu vippakiṇṇamaṇimuttapavāḷikā sattaratanamayapākāraparikkhittā pavāḷamayauṇhīsehi maṇimayasopānabāhukehi suvaṇṇarajatamaṇimayaphalakehi sopānehi samannāgatā . Suvaṇṇarajatamaṇipavāḷamayā cettha nāvā hontu , suvaṇṇanāvāya rajatapallaṅko hotu , rajatanāvāya suvaṇṇapallaṅko , maṇināvāya pavāḷapallaṅko , pavāḷanāvāya maṇipallaṅko , suvaṇṇarajatamaṇipavāḷamayāva udakasecananāḷikā hontu , pañcavaṇṇehi ca padumehi sañchannā hontūti . ‘‘ Sādhu , devā ’’ ti vissakammadevaputto sakkassa paṭissutvā rattibhāge otaritvā rañño gāhāpitapokkharaṇiṭṭhānesuyeva teneva niyāmena pokkharaṇiyo māpesi . Nanu cetāP2.237 apagatakalalakaddamā , kathamettha padumāni pupphiṃsūti ? So kira tāsu pokkharaṇīsu tattha tattha suvaṇṇarajatamaṇipavāḷamayā khuddakanāvāyo māpetvā ‘‘ etā kalalakaddamapūritā ca hontu , pañcavaṇṇāni cettha padumāni pupphantū ’’ ti adhiṭṭhāsi . Evaṃ pañcavaṇṇāni padumāni pupphiṃsu , reṇuvaṭṭiyo uggantvā udakapiṭṭhaṃ ajjhottharitvā vicaranti . Pañcavidhā bhamaragaṇā upakūjantā vicaranti . Evaṃ tā māpetvā vissakammo devapurameva gato . Tato vibhātāya rattiyā mahājano disvā ‘‘ mahāpurissassa māpitā bhavissantī ’’ ti gantvā rañño ārocesi . Rājā mahājanaparivāro gantvā pokkharaṇiyo disvā ‘‘ mama puttassa puññiddhiyā devatāhi māpitā bhavissantī ’’ ti attamano ahosi . Tato paṭṭhāya mahāpuriso udakakīḷikaṃ agamāsi . Yāvadeva mamatthāyāti ettha yāvadevāti payojanāvadhiniyāmavacanaṃ , yāva mameva atthāya , natthettha aññaṃ kāraṇanti attho .

Na kho panassāhan ti na kho panassa ahaṃ . Akāsikaṃ candanan ti asaṇhaṃ candanaṃ .

Kāsikaṃ , bhikkhave , su me taṃ veṭhanan ti , bhikkhave , veṭhanampi me kāsikaṃ hoti . Ettha hi su iti ca tan ti ca nipātamattaṃ , meti sāmivacanaṃ . Veṭhanampi me saṇhameva hotīti dasseti . Kāsikā kañcukāti pārupanakañcukopi saṇhakañcukova .

Setacchattaṃ dhārīyatīti mānusakasetacchattampi dibbasetacchattampi uparidhāritameva hoti .

Mā naṃ phusi sītaṃ vātiM2.126 mā etaṃ bodhisattaṃ sītaṃ vā uṇhādīsu vā aññataraṃ phusatūti attho .

TayoV2.125 pāsādā ahesun ti bodhisatte kira soḷasavassuddesike jāteP2.238 suddhodanamahārājā ‘‘ puttassa vasanakapāsāde kāressāmī ’’ ti vaḍḍhakino sannipātāpetvā bhaddakena nakkhattamuhuttena navabhūmikataparikammaṃ kāretvā tayo pāsāde kārāpesi . Te sandhāyetaṃ vuttaṃ . Hemantikotiādīsu yattha sukhaṃ hemante vasituṃ , ayaṃ hemantiko . Itaresupi eseva nayo . Ayaṃ panettha vacanattho – hemante vāso hemantaṃ , hemantaṃ arahatīti hemantiko . Itaresupi eseva nayo . Tattha hemantiko pāsādo navabhūmako ahosi , bhūmiyo panassa uṇhautuggāhāpanatthāya nīcā ahesuṃ . Tattha dvāravātapānāni suphusitakavāṭāni ahesuṃ nibbivarāni . Cittakammampi karontā tattha tattha pajjalite aggikkhandheyeva akaṃsu . Bhūmattharaṇaṃ panettha kambalamayaṃ , tathā sāṇivitānanivāsanapārupanaveṭhanāni . Vātapānāni uṇhaggāhāpanatthaṃ divā vivaṭāni rattiṃ pihitāni honti . Gimhiko pana pañcabhūmako ahosi . Sītautuggāhāpanatthaṃ panettha bhūmiyo uccā asambādhā ahesuṃ . Dvāravātapānāni nātiphusitāni savivarāni sajālāni ahesuṃ . Cittakamme uppalāni padumāni puṇḍarīkāniyeva akaṃsu . Bhūmattharaṇaṃ panettha dukūlamayaṃ , tathā sāṇivitānanivāsanapārupanaveṭhanāni . Vātapānasamīpesu cettha nava cāṭiyo ṭhapetvā udakassa pūretvā nīluppalādīhi sañchādenti . Tesu tesu padesesu udakayantāni karonti , yehi deve vassante viya udakadhārā nikkhamanti . Antopāsāde tattha tattha kalalapūrā doṇiyo ṭhapetvā pañcavaṇṇāni padumāni ropayiṃsu . Pāsādamatthake sukkhamahiṃsacammaṃ bandhitvā yantaṃ parivattetvā yāva chadanapiṭṭhiyā pāsāṇe āropetvā tasmiṃ vissajjenti . Tesaṃ camme pavaṭṭantānaṃ saddo meghagajjitaṃ viya hoti . DvāravātapānāniP2.239 panettha divā pihitāni honti rattiṃ vivaṭāni . VassikoM2.127 sattabhūmako ahosi . Bhūmiyo panettha dvinnampi utūnaṃ gāhāpanatthāya nātiuccā nātinīcā akaṃsu . Ekaccāni dvāravātapānāni suphusitāni , ekaccāni savivarāni . Tattha cittakammampi kesuci ṭhānesu pajjalitaaggikkhandhavasena , kesuci jātassaravasena kataṃ . Bhūmattharaṇādīni panettha kambaladukūlavasena ubhayamissakāni . Ekacce dvāravātapānāV2.126 rattiṃ vivaṭā divā pihitā , ekacce divā vivaṭā rattiṃ pihitā . Tayopi pāsādā ubbedhena samappamāṇā . Bhūmikāsu pana nānattaṃ ahosi . Evaṃ niṭṭhitesu pāsādesu rājā cintesi – ‘‘ putto me vayappatto , chattamassa ussāpetvā rajjasiriṃ passissāmī ’’ ti . So sākiyānaṃ paṇṇāni pahiṇi – ‘‘ putto me vayappatto , rajje naṃ patiṭṭhāpessāmi , sabbe attano attano gehesu vayappattā , dārikā imaṃ gehaṃ pesentū ’’ ti . Te sāsanaṃ sutvā – ‘‘ kumāro kevalaṃ dassanakkhamo rūpasampanno , na kiñci sippaṃ jānāti , dārabharaṇaṃ kātuṃ na sakkhissati , na mayaṃ dhītaro dassāmā ’’ ti āhaṃsu . Rājā taṃ pavattiṃ sutvā puttassa santikaṃ gantvā ārocesi . Bodhisatto ‘‘ kiṃ sippaṃ dassetuṃ vaṭṭati , tātā ’’ ti āha . Sahassathāmadhanuṃ āropetuṃ vaṭṭati , tātāti . Tena hi āharāpethāti . Rājā āharāpetvā adāsi . Dhanuṃ purisasahassaṃ āropeti , purisasahassaṃ oropeti . Mahāpuriso dhanuṃ āharāpetvā pallaṅke nisinnova jiyaṃ pādaṅguṭṭhake veṭhetvā kaḍḍhanto pādaṅguṭṭhakeneva dhanuṃ āropetvā vāmena hatthena daṇḍe gahetvā dakkhiṇena hatthena kaḍḍhitvā jiyaṃ pothesi . Sakalanagaraṃ uppatanākārappattaṃ ahosi . ‘‘ Kiṃ saddo eso ’’ ti ca vutte ‘‘ devo gajjatī ’’ ti āhaṃsu . Athaññe ‘‘ tumhe na jānātha , na devo gajjati , aṅgīrasassa kumārassa sahassathāmadhanuṃ āropetvā jiyaṃ pothentassa jiyappahārasaddo eso ’’ tiP2.240 āhaṃsu . Sākiyā tāvatakeneva āraddhacittā ahesuṃ . Mahāpuriso ‘‘ aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti āha . Aṭṭhaṅgulamattabahalaṃ ayopaṭṭaṃ kaṇḍena vinivijjhituṃ vaṭṭatīti . Taṃ vinivijjhitvā ‘‘ aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti āha . Caturaṅgulabahalaṃ asanaphalakaṃ vinivijjhituṃ vaṭṭatīti . Taṃ vinivijjhitvā ‘‘ aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti āha . Vidatthibahalaṃ udumbaraphalakaṃ vinivijjhituṃM2.128 vaṭṭatīti . Taṃ vinivijjhitvā ‘‘ aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti . Yante baddhaṃ phalakasataṃ vinivijjhituṃ vaṭṭatīti . Taṃ vinivijjhitvā ‘‘ aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti āha . Saṭṭhipaṭalaṃ sukkhamahiṃsacammaṃ vinivijjhituṃ vaṭṭatīti . Tampi vinivijjhitvā ‘‘ aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti āha . Tato vālikasakaṭādīni ācikkhiṃsu . Mahāsatto vālikasakaṭampi palālasakaṭampi vinivijjhitvā udake ekusabhappamāṇaṃ kaṇḍaṃ pesesi , thale aṭṭhausabhappamāṇaṃ . Atha naṃ ‘‘ idāni vātiṅgaṇasaññāya vālaṃ vijjhituṃ vaṭṭatī ’’ ti āhaṃsu . Tena hi bandhāpethāti . Saddantare bajjhatu , tātāti . Purato gacchantu , gāvutantare bandhantūti . Purato gacchantu , addhayojane bandhantūtiV2.127 . Purato gacchantu yojane bandhantūti . Bandhāpetha , tātāti yojanamatthake vātiṅgaṇasaññāya vālaṃ bandhāpetvā rattandhakāre meghapaṭalacchannāsu disāsu kaṇḍaṃ khipi , taṃ gantvā yojanamatthake vālaṃ phāletvā pathaviṃ pāvisi . Na kevalañca ettakameva , taṃ divasaṃ pana mahāsatto loke vattamānasippaṃ sabbameva sandassesi . Sakyarājāno attano attano dhītaro alaṅkaritvā pesayiṃsu , cattālīsasahassanāṭakitthiyo ahesuṃ . Mahāpuriso tīsu pāsādesu devo maññe paricārento mahāsampattiṃ anubhavati .

Nippurisehīti purisavirahitehi . Na kevalaṃ cettha tūriyāneva nippurisāni , sabbaṭṭhānānipi nippurisāneva . Dovārikāpi itthiyova , nhāpanādiparikammakarāpi itthiyovaP2.241 . Rājā kira ‘‘ tathārūpaṃ issariyasukhasampattiṃ anubhavamānassa purisaṃ disvā parisaṅkā uppajjati , sā me puttassa mā ahosī ’’ ti sabbakiccesu itthiyova ṭhapesi . Paricārayamānoti modamāno . Na heṭṭhāpāsādaṃ orohāmīti pāsādato heṭṭhā na otarāmi . Iti maṃ cattāro māse añño sikhābaddho puriso nāma passituṃ nālattha .

Yathāti yena niyāmena . Dāsakammakaraporisassāti dāsānañceva devasikabhattavetanābhatānaṃ kammakarānañca nissāya jīvamānapurisānañca . Kaṇājakan ti sakuṇḍakabhattaṃ . Bilaṅgadutiyan ti kañjikadutiyaṃ .

Evarūpāya iddhiyāti evaṃjātikāya puññiddhiyā samannāgatassa . Evarūpena ca sukhumālenāti evaṃjātikena ca niddukkhabhāvena . SokhumālenātipiM2.129 pāṭho . Evaṃ tathāgato ettakena ṭhānena attano sirisampattiṃ kathesi . Kathento ca na uppilāvitabhāvatthaṃ kathesi ,‘‘ evarūpāyapi pana sampattiyā ṭhito pamādaṃ akatvā appamattova ahosin ’’ ti appamādalakkhaṇasseva dīpanatthaṃ kathesi . Teneva assutavā kho puthujjanotiādimāha .

Tattha paran ti parapuggalaṃ . Jiṇṇan ti jarājiṇṇaṃ . Aṭṭīyatīti aṭṭo pīḷito hoti . Harāyatīti hiriṃ karoti lajjati . Jigucchatīti asuciṃ viya disvā jigucchaṃ uppādeti . Attānaṃyeva atisitvāti jarādhammampi samānaṃ attānaṃ atikkamitvā aṭṭīyati harāyatīti attho . Jarādhammoti jarāsabhāvo . Jaraṃ anatītoti jaraṃ anatikkanto , anto jarāya vattāmi .

Iti paṭisañcikkhatoti evaṃ paccavekkhantassa . Yobbanamadoti yobbanaṃ nissāya uppajjanako mānamado . SabbasoP2.242 pahīyīti sabbākārena pahīno . Maggena pahīnasadiso katvā dassito . Na panesa maggena pahīno , paṭisaṅkhānena pahīnova kathitoti veditabbo . Bodhisattassa hi devatāV2.128 jarāpattaṃ dassesuṃ . Tato paṭṭhāya yāva arahattā antarā mahāsattassa yobbanamado nāma na uppajjati .

Sesapadadvayepi eseva nayo . Ettha pana ārogyamadoti ahaṃ nirogoti ārogyaṃ nissāya uppajjanako mānamado .

Jīvitamadoti ahaṃ ciraṃ jīvīti taṃ nissāya uppajjanako mānamado .

Sikkhaṃ paccakkhāyāti sikkhaṃ paṭikkhipitvā . Hīnāyāvattatīti hīnāya lāmakāya gihibhāvāya āvattati .

Yathādhammāti byādhiādīhi yathāsabhāvā . Tathāsantāti yathā santā eva aviparītabyādhiādisabhāvāva hutvāti attho .

Jigucchantīti parapuggalaṃ jigucchanti .

Mama evaṃ vihārinoti mayhaṃ evaṃ jigucchāvihārena viharantassa evaṃ jigucchanaṃ nappatirūpaṃ bhaveyya nānucchavikaṃ .

Sohaṃ evaṃ viharantoti so ahaṃ evaṃ paraṃ jigucchamāno viharanto , evaṃ vā iminā paṭisaṅkhānavihārena viharanto . Ñatvā dhammaṃ nirūpadhin ti sabbūpadhivirahitaṃ nibbānadhammaṃ ñatvā .

Sabbe made abhibhosmīti sabbe tayopi made abhibhaviṃ samatikkamiṃ . Nekkhamme daṭṭhu khematan ti nibbāne khemabhāvaṃ disvā . Nekkhammaṃ daṭṭhu khematotipi pāṭho , nibbānaṃ khemato disvāti attho .

TassaM2.130 me ahu ussāhoti tassa mayhaṃ taṃ nekkhammasaṅkhātaṃ nibbānaṃ abhipassantassa ussāho ahu , vāyāmo ahosīti attho .

NāhaṃP2.243 bhabbo etarahi , kāmāni paṭisevitun ti ahaṃ dāni duvidhepi kāme paṭisevituṃ abhabbo .

Anivatti bhavissāmīti pabbajjato ca sabbaññutaññāṇato ca na nivattissāmi , anivattako bhavissāmi . Brahmacariyaparāyaṇoti maggabrahmacariyaparāyaṇo jātosmīti attho . Iti imāhi gāthāhi mahābodhipallaṅke attano āgamanīyavīriyaṃ kathesi .