3. Venāgapurasuttavaṇṇanā
64. Tatiye kosalesūti evaṃnāmake janapade .
Cārikaṃ caramānoti addhānagamanaṃ gacchanto .
Cārikā ca nāmesā bhagavato duvidhā hoti turitacārikā ca aturitacārikā cāti .
Tattha dūrepi bodhaneyyapuggalaṃ disvā tassa bodhanatthāya sahasā gamanaṃ turitacārikā nāma
V2.162 .
Sā mahākassapapaccuggamanādīsu daṭṭhabbā .
Yaṃ pana gāmanigamapaṭipāṭiyā devasikaṃ yojanaaddhayojanavasena piṇḍapātacariyādīhi lokaṃ anuggaṇhantassa gamanaṃ , ayaṃ aturitacārikā nāma .
Imaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ –
‘‘ cārikaṃ caramāno ’’ ti .
Vitthārena pana cārikākathā sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya ambaṭṭhasuttavaṇṇanāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .1.254) vuttā .
Brāhmaṇagāmoti brāhmaṇānaṃ samosaraṇagāmopi brāhmaṇagāmoti vuccati , brāhmaṇānaṃ bhogagāmopi .
Idha samosaraṇagāmo brāhmaṇavasanagāmoti adhippeto .
Tadavasarīti tattha avasari , sampattoti attho .
Vihāro panetthaP2.286 aniyāmito .
Tasmā tassa avidūre buddhānaṃM2.166 anucchaviko eko vanasaṇḍo atthi , satthā taṃ vanasaṇḍaṃ gatoti veditabbo .Assosun ti suṇiṃsu upalabhiṃsu , sotadvārasampattavacananigghosānusārena jāniṃsu .
Khoti avadhāraṇatthe , padapūraṇamatte vā nipāto .
Tattha avadhāraṇatthena ‘‘ assosuṃ eva , na tesaṃ koci savanantarāyo ahosī ’’ ti ayamattho veditabbo .
Padapūraṇena byañjanasiliṭṭhatāmattameva .
Idāni yamatthaṃ assosuṃ , taṃ pakāsetuṃ samaṇo khalu , bho , gotamotiādi vuttaṃ .
Tattha samitapāpattā samaṇoti veditabbo .
Khalūti anussavatthe nipāto .
Bhoti tesaṃ aññamaññaṃ ālapanamattaṃ .
Gotamoti bhagavato gottavasena paridīpanaṃ , tasmā ‘‘ samaṇo khalu , bho , gotamo ’’ ti ettha samaṇo kira , bho , gotamagottoti evamattho daṭṭhabbo .
Sakyaputtoti idaṃ pana bhagavato uccākulaparidīpanaṃ .
Sakyakulā pabbajitoti saddhāpabbajitabhāvaparidīpanaṃ , kenaci pārijuññena anabhibhūto aparikkhīṇaṃyeva taṃ kulaṃ pahāya saddhāya pabbajitoti vuttaṃ hoti .
Taṃ kho panāti itthambhūtākhyānatthe upayogavacanaṃ , tassa kho pana bhoto gotamassāti attho .
Kalyāṇoti kalyāṇaguṇasamannāgato , seṭṭhoti vuttaṃ hoti .
Kittisaddoti kittiyeva , thutighoso vā .
Abbhuggatoti sadevakaṃ lokaṃ ajjhottharitvā uggato .
Kinti ?
Itipi so bhagavā … pe … buddho bhagavāti .
Tatrāyaṃ padasambandho – so bhagavā itipi arahaṃ , itipi sammāsambuddho … pe … itipi bhagavāti .
Iminā ca iminā ca kāraṇenāti vuttaṃ hoti .
Tattha ‘‘ ārakattā , arīnaṃ arānañca hatattā , paccayādīnaṃ arahattā , pāpakaraṇe rahābhāvāti imehi kāraṇehi so bhagavā arahanti
P2.287 veditabbo ’’ tiādinā nayena mātikaṃ nikkhipitvāV2.163 sabbāneva etāni padāni visuddhimagge ( visuddhi .1.125-127) buddhānussatiniddese vitthāritānīti tato nesaṃ vitthāro gahetabbo .So
M2.167 imaṃ lokan ti so bhavaṃ gotamo imaṃ lokaṃ , idāni vattabbaṃ nidasseti .
Sadevakan ti saha devehi sadevakaṃ .
Evaṃ saha mārena samārakaṃ .
Saha brahmunā sabrahmakaṃ .
Saha samaṇabrāhmaṇehi sassamaṇabrāhmaṇiṃ .
Pajātattā pajā , taṃ pajaṃ .
Saha devamanussehi sadevamanussaṃ .
Tattha sadevakavacanena pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ veditabbaṃ , samārakavacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ , sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ , sassamaṇabrāhmaṇivacanena sāsanassa paccatthikapaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ , samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañca , pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ , sadevamanussavacanena sammutidevaavasesamanussaggahaṇaṃ .
Evamettha tīhi padehi okāsalokena saddhiṃ sattaloko , dvīhi pajāvasena sattalokova gahitoti veditabbo .
Aparo nayo – sadevakaggahaṇena arūpāvacaraloko gahito , samārakaggahaṇena chakāmāvacaradevaloko , sabrahmakaggahaṇena rūpībrahmaloko , sassamaṇabrāhmaṇādiggahaṇena catuparisavasena , sammutidevehi vā saha manussaloko , avasesasabbasattaloko vā .
Porāṇā panāhu – sadevakan ti devatāhi saddhiṃ avasesalokaṃ .
Samārakan ti mārena saddhiṃ avasesalokaṃ .
Sabrahmakan ti brahmehi saddhiṃ avasesalokaṃ .
Evaṃ sabbepi tibhavūpage satte tīhākārehi tīsu padesu pakkhipitvā puna dvīhi padehi pariyādātuṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussan ti vuttaṃ .
Evaṃ pañcahi padehi tena tenākārena tedhātukameva pariyādinnanti .Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetīti sayan ti sāmaṃ , aparaneyyo hutvā .
Abhiññāti abhiññāya , adhikena ñāṇena ñatvāti attho .
Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā
P2.288 , etena anumānādipaṭikkhepo kato .
Pavedetīti bodheti ñāpeti pakāseti .So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ … pe … pariyosānakalyāṇan ti so bhagavā sattesu kāruññataṃ paṭicca hitvāpi anuttaraṃ vivekasukhaṃ dhammaṃ
M2.168 deseti .
Tañca kho appaṃ vā bahuṃ vā desento ādikalyāṇādippakārameva deseti , ādimhipi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvāV2.164 deseti , majjhepi , pariyosānepi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā desetīti vuttaṃ hoti .
Tattha atthi desanāya ādimajjhapariyosānaṃ , atthi sāsanassa .
Desanāya tāva catuppadikāyapi gāthāya paṭhamapādo ādi nāma , tato dve majjhaṃ nāma , ante eko pariyosānaṃ nāma .
Ekānusandhikassa suttassa nidānaṃ ādi , idamavocāti pariyosānaṃ , ubhinnaṃ antarā majjhaṃ .
Anekānusandhikassa suttassa paṭhamānusandhi ādi , ante anusandhi pariyosānaṃ , majjhe eko vā dve vā bahū vā majjhameva .
Sāsanassa sīlasamādhivipassanā ādi nāma .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ , sīlañca suvisuddhaṃ diṭṭhi ca ujukā ’’ ti ( saṃ . ni .5.369).
‘‘ Atthi , bhikkhave , majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā ’’ ti evaṃ vutto pana ariyamaggo majjhaṃ nāma .
Phalañceva nibbānañca pariyosānaṃ nāma .
‘‘ Tasmātiha tvaṃ , brāhmaṇa , brahmacariyaṃ etaṃpāraṃ etaṃpariyosānan ’’ ti ettha phalaṃ pariyosananti vuttaṃ .
‘‘ Nibbānogadhañhi , āvuso visākha , brahmacariyaṃ vussati nibbānaparāyaṇaṃ nibbānapariyosānan ’’ ti ( ma . ni .1.466) ettha nibbānaṃ pariyosānanti vuttaṃ .
IdhaP2.289 pana desanāya ādimajjhapariyosānaṃ adhippetaṃ .
Bhagavā hi dhammaṃ desento ādimhi sīlaṃ dassetvā majjhe maggaṃ pariyosāne nibbānaṃ dasseti .
Tena vuttaṃ –
‘‘ so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇan ’’ ti .
Tasmā aññopi dhammakathiko dhammaṃ kathento –
‘‘ Ādimhi sīlaṃ dasseyya , majjhe maggaṃ vibhāvaye ;
Pariyosānamhi nibbānaṃ , esā kathikasaṇṭhitī ’’ ti .
Sātthaṃ sabyañjanan ti yassa hi yāgubhattaitthipurisādivaṇṇanānissitā desanā hoti , na so sātthaṃ deseti .
Bhagavā pana tathārūpaṃ desanaṃ pahāya catusatipaṭṭhānādinissitaṃ desanaṃ deseti .
Tasmā ‘‘ sātthaṃ desetī ’’ tiM2.169 vuccati .
Yassa pana desanā ekabyañjanādiyuttā vā sabbaniroṭṭhabyañjanā vā sabbavissaṭṭhabyañjanā vā sabbaniggahitabyañjanā vā , tassa damiḷakirātayavanādimilakkhānaṃV2.165 bhāsā viya byañjanapāripūriyā abhāvato abyañjanā nāma desanā hoti .
Bhagavā pana –
‘‘ Sithilaṃ dhanitañca dīgharassaṃ , lahukaṃ garukañca niggahītaṃ ;
Sambandhaṃ vavatthitaṃ vimuttaṃ , dasadhā byañjanabuddhiyā pabhedo ’’ ti .
–
Evaṃ vuttaṃ dasavidhaṃ byañjanaṃ amakkhetvā paripuṇṇabyañjanameva katvā dhammaṃ deseti .
Tasmā ‘‘ sabyañjanaṃ katvā desetī ’’ ti vuccati .
Kevalaparipuṇṇan ti ettha kevalan ti sakalādhivacanaṃ .
Paripuṇṇan ti anūnādhikavacanaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – sakalaparipuṇṇameva deseti , ekadesanāpi aparipuṇṇā natthīti .
Parisuddhan ti nirupakkilesaṃ .
Yo hi ‘‘ imaṃ dhammadesanaṃ nissāya lābhaṃ vā sakkāraṃ vā labhissāmī ’’ ti deseti , tassa aparisuddhā desanā nāma hoti .
Bhagavā pana lokāmisanirapekkhoP2.290 hitapharaṇeneva mettābhāvanāya muduhadayo ullumpanasabhāvasaṇṭhitena cittena deseti .
Tasmā parisuddhaṃ desetīti vuccati .
Brahmacariyaṃ pakāsetīti ettha brahmacariyanti sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalaṃ sāsanaṃ .
Tasmā brahmacariyaṃ pakāsetīti so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ … pe … parisuddhaṃ , evaṃ desento ca sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalasāsanabrahmacariyaṃ pakāsetīti evamettha attho daṭṭhabbo .
Brahmacariyan ti seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtaṃ cariyaṃ , brahmabhūtānaṃ vā buddhādīnaṃ cariyanti vuttaṃ hoti .Sādhu kho panāti sundaraṃ kho pana , atthāvahaṃ sukhāvahanti vuttaṃ hoti .
Tathārūpānaṃ arahatan ti yathārūpo so bhavaṃ gotamo , evarūpānaṃ anekehipi kappakoṭisatasahassehi dullabhadassanānaṃ byāmappabhāparikkhittehi asītianubyañjanapaṭimaṇḍitehi dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavarehi samākiṇṇamanoramasarīrānaṃ anappakadassanānaṃ atimadhuradhammanigghosānaṃ yathābhūtaguṇādhigamena loke arahantoti laddhasaddānaṃ arahataṃ .
Dassanaṃ hotīti pasādasommāni akkhīni ummīletvā dassanamattampi sādhu hoti .
Sace pana aṭṭhaṅgasamannāgatena brahmassarena dhammaṃ desentassa ekapadampi sotuṃ labhissāma , sādhutaraṃyeva bhavissatīti
M2.170 evaṃ ajjhāsayaṃ katvā .Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsūti sabbakiccāni pahāya tuṭṭhamānasā agamaṃsu .
Añjaliṃ paṇāmetvāti ete ubhatopakkhikā , te evaṃ cintesuṃ –
‘‘ sace no micchādiṭṭhikā codessanti ‘ kasmā tumhe samaṇaṃ gotamaṃ vanditthā ’ ti , tesaṃ ‘ kiṃ añjalikaraṇamattenāpi vanditaṃ hotī ’ ti vakkhāma
V2.166 .
Sace no sammādiṭṭhikā codessanti ‘ kasmā bhagavantaṃ na vanditthā ’ ti ,‘ kiṃ sīsena bhūmiṃ paharanteneva vanditaṃ hoti .
Nanu añjalikammampi vandanā evā ’ ti vakkhāmā ’’ ti .
Nāmagottan tiP2.291 ,‘‘ bho gotama , ahaṃ asukassa putto datto nāma mitto nāma idhāgato ’’ ti vadantā nāmaṃ sāventi nāma .
‘‘ Bho gotama , ahaṃ vāseṭṭho nāma kaccāno nāma idhāgato ’’ ti vadantā gottaṃ sāventi nāma .
Ete kira daliddā jiṇṇakulaputtā ‘‘ parisamajjhe nāmagottavasena pākaṭā bhavissāmā ’’ ti evaṃ akaṃsu .
Ye pana tuṇhībhūtā nisīdiṃsu , te kerāṭikā ceva andhabālā ca .
Tattha kerāṭikā ‘‘ ekaṃ dve kathāsallāpe karonte vissāsiko hoti , atha vissāse sati ekaṃ dve bhikkhā adātuṃ na yuttan ’’ ti tato attānaṃ mocentā tuṇhībhūtā nisīdanti .
Andhabālā aññāṇatāyeva avakkhittamattikāpiṇḍā viya yattha katthaci tuṇhībhūtā nisīdanti .Venāgapurikoti venāgapuravāsī .
Etadavocāti pādantato paṭṭhāya yāva kesaggā tathāgatassa sarīraṃ olokento asītianubyañjanasamujjalehi dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi paṭimaṇḍitaṃ sarīrā nikkhamitvā samantato asītihatthappadesaṃ ajjhottharitvā ṭhitāhi chabbaṇṇāhi ghanabuddharaṃsīhi samparivāritaṃ tathāgatassa sarīraṃ disvā sañjātavimhayo vaṇṇaṃ bhaṇanto etaṃ ‘‘ acchariyaṃ , bho gotamā ’’ tiādivacanaṃ avoca .
Tattha yāvañcidan ti adhimattappamāṇaparicchedavacanametaṃ .
Tassa vippasannapadena saddhiṃ sambandho .
Yāvañca vippasannāni adhimattavippasannānīti attho .
Indriyānīti cakkhādīni cha indriyāni .
Tassa hi pañcannaṃ indriyānaṃ patiṭṭhitokāsassa vippasannataṃ disvā tesaṃ vippasannatā pākaṭā ahosi .
Yasmā pana sā mane vippasanneyeva hoti , avippasannacittānañhi indriyappasādo nāma natthi , tasmāssa manindriyappasādopi pākaṭo ahosi .
Taṃ esa vippasannataṃ
M2.171 gahetvā ‘‘ vippasannāni indriyānī ’’ ti āha .Parisuddhoti nimmalo .
Pariyodātoti pabhassaro .
Sāradaṃ
P2.292 badarapaṇḍun ti saradakāle jātaṃ nātisuparipakkaṃ badaraṃ .
Tañhi parisuddhañceva hoti pariyodātañca .Tālapakkan ti suparipakkatālaphalaṃ .
Sampati bandhanā pamuttan ti taṃkhaṇaññeva bandhanā pamuttaṃ .
Tassa hi bandhanamūlaṃ apanetvā paramukhaṃ katvā phalake ṭhapitassa caturaṅgulamattaṃ ṭhānaṃ olokentānaṃ parisuddhaṃ pariyodātaṃ hutvā khāyati .
Taṃ sandhāyevamāha
V2.167 .Nekkhaṃ jambonadan ti surattavaṇṇassa jambonadasuvaṇṇassa ghaṭikā .
Dakkhakammāraputtasuparikammakatan ti dakkhena suvaṇṇakāraputtena suṭṭhu kataparikammaṃ .
Ukkāmukhe sukusalasampahaṭṭhan ti suvaṇṇakārauddhane pacitvā sukusalena suvaṇṇakārena ghaṭṭanaparimajjanahaṃsanena suṭṭhu pahaṭṭhaṃ suparimadditanti attho .
Paṇḍukambale nikkhittan ti agginā pacitvā dīpidāṭhāya ghaṃsitvā gerukaparikammaṃ katvā rattakambale ṭhapitaṃ .
Bhāsateti sañjātaobhāsatāya bhāsate .
Tapateti andhakāraviddhaṃsanatāya tapate .
Virocatīti vijjotamānaṃ hutvā virocati , sobhatīti attho .
Uccāsayanamahāsayanānīti ettha atikkantappamāṇaṃ uccāsayanaṃ nāma , āyatavitthataṃ akappiyabhaṇḍaṃ mahāsayanaṃ nāma .
Idāni tāni dassento seyyathidaṃ , āsandītiādimāha .
Tattha āsandīti atikkantappamāṇaṃ āsanaṃ .
Pallaṅkoti pādesu vāḷarūpāni ṭhapetvā kato .
Gonakoti dīghalomako mahākojavo .
Caturaṅgulādhikāni kira tassa lomāni .
Cittakoti vānacittaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ .
Paṭikāti uṇṇāmayo setattharako .
Paṭalikāti
P2.293 ghanapuppho uṇṇāmayattharako , yo āmalakapaṭṭotipi vuccati .
Tūlikāti tiṇṇaṃ tūlānaṃ aññatarapuṇṇā tūlikā .
Vikatikāti sīhabyagghādirūpavicitro uṇṇāmayattharako .
Uddalomīti ubhatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ .
Keci ekato uggatapupphanti vadanti .
Ekantalomīti ekatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ .
Keci ubhato uggatapupphanti vadanti .
Kaṭṭissan ti ratanaparisibbitaṃ koseyyakaṭṭissamayaṃ paccattharaṇaṃ .
Koseyyan ti ratanaparisibbitameva kosiyasuttamayaṃ paccattharaṇaṃ .
Kuttakan ti soḷasannaṃ nāṭakitthīnaṃ ṭhatvā naccanayoggaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ .
Hatthattharā dayo hatthipiṭṭhādīsu attharaṇakaattharakā cevaM2.172 hatthirūpādīni dassetvā kataattharakā ca .
Ajinappaveṇīti ajinacammehi mañcappamāṇena sibbitvā katappaveṇī .
Sesaṃ heṭṭhā vuttatthameva .
Nikāmalābhīti atikāmalābhī icchiticchitalābhī .
Akicchalābhīti adukkhalābhī .
Akasiralābhīti vipulalābhī mahantalābhī , uḷāruḷārāneva labhati maññeti sandhāya vadati .
Ayaṃ kira brāhmaṇo sayanagaruko , so bhagavato vippasannindriyāditaṃ disvā ‘‘ addhā esa evarūpesu uccāsayanamahāsayanesu nisīdati ceva nipajjati ca .
Tenassa vippasannāni indriyāni , parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto ’’ ti maññamāno imaṃ senāsanavaṇṇaṃ kathesi .Laddhā
V2.168 ca pana na kappantīti ettha kiñci kiñci kappati .
Suddhakoseyyañhi mañcepi attharituṃ vaṭṭati , gonakādayo ca bhūmattharaṇaparibhogena , āsandiyā pāde chinditvā , pallaṅkassaP2.294 vāḷe bhinditvā , tūlikaṃ vijaṭetvā ‘‘ bimbohanañca kātun ’’ ti ( cūḷava .297) vacanato imānipi ekena vidhānena kappanti .
Akappiyaṃ pana upādāya sabbāneva na kappantīti vuttāni .Vanantaññeva pavisāmīti araññaṃyeva pavisāmi .
Yadevāti yāniyeva .
Pallaṅkaṃ ābhujitvāti samantato ūrubaddhāsanaṃ bandhitvā .
Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyāti aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭake koṭiyā koṭiṃ paṭipādento ujuṃ kāyaṃ ṭhapetvā .
Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvāti kammaṭṭhānābhimukhaṃ satiṃ ṭhapetvā , pariggahitaniyyānaṃ vā katvāti attho .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ parīti pariggahaṭṭho .
Mukhanti niyyānaṭṭho .
Satīti upaṭṭhānaṭṭho .
Tena vuccati parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā ’’ ti ( paṭi . ma .1.164).
Upasampajja viharāmīti paṭilabhitvā paccakkhaṃ katvā viharāmi .
Evaṃbhūtoti evaṃ paṭhamajjhānādīsu aññatarasamaṅgī hutvā .
Dibbo me eso tasmiṃ samaye caṅkamo hotīti cattāri hi rūpajjhānāni samāpajjitvā caṅkamantassa caṅkamo dibbacaṅkamo nāma hoti , samāpattito vuṭṭhāya caṅkamantassāpi caṅkamo dibbacaṅkamoyeva .
Ṭhānādīsupi eseva nayo .
So
M2.173 evaṃ pajānāmi ‘‘ rāgo me pahīno ’’ ti mahābodhipallaṅke arahattamaggena pahīnarāgameva dassento ‘‘ so evaṃ pajānāmi rāgo me pahīno ’’ ti āha .
Sesapadesupi eseva nayo .
Iminā pana kiṃ kathitaṃ hotīti ?
Paccavekkhaṇā kathitā , paccavekkhaṇāya phalasamāpatti kathitā .
Phalasamāpattiñhi samāpannassapi samāpattito vuṭṭhitassāpi caṅkamādayo ariyacaṅkamādayo honti .