9. Channavaggo
1. Palokadhammasuttavaṇṇanā
84. Aniccalakkhaṇameva kathitaṃ , tañca pariyāyena , aniccalakkhaṇe kathite itaralakkhaṇāni kathitāneva honti byabhicārabhāvato .
2. Suññatalokasuttavaṇṇanā
85. Attano idanti attaniyan ti āha ‘‘ attano santakenā ’’ ti .
3. Saṃkhittadhammasuttavaṇṇanā
86. Vuttanayeneva veditabban ti khandhiyavagge khandhavasena āgataṃ , idha āyatanavasenāti ayameva viseso .
4. Channasuttavaṇṇanā
87. Sabbanimittehi paṭisallīyati etenāti paṭisallānaṃ , phalasamāpatti .
Jīvitahārakasatthaṃ
V2.15 jīvitassa haraṇato , sattānañca sasanato hiṃsanatoM2.296 .Paricaritoti payirupāsito .
Tena yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjinti dīpeti .
Anupavajjan ti parehi na upavaditabbaṃ .
Taṃ panettha āyatiṃ appaṭisandhibhāvato hotīti āha ‘‘ appavattikan ’’ ti .
‘‘ Netaṃ mamā ’’ tiādīni vadanto arahatte pakkhipitvā kathesi .
Puthujjanabhāvameva dīpento vadati akatakiccabhāvadīpanena .
Kiñcāpi thero pucchitaṃ pañhaṃ arahatte pakkhipitvā kathesi ,‘‘ na samanupassāmī ’’ ti pana vadanto kiñci nipphattiṃ na kathesi , tasmā ‘‘ idampi manasi kātabban ’’ ti idaṃ ānetvā sambandho .
Kilesapassaddhīti kilesapariḷāhavūpasamo .
Bhavatthāya puna bhavatthāya .
Ālayanikanti pariyuṭṭhāneti bhavantare apekkhāsaññite ālaye nikantiyā ca pariyuṭṭhānappattiyā .
Asati avijjamānāya .
Paṭisandhivasena aññabhavato idhāgamanaṃ āgati nāma .
Cutivasena gamanan ti cavanavasena ito gati .
Anurūpagamanaṃ gati nāma tadubhayaṃ na hoti .
Cutūpapāto aparāparabhavanavasena cuti , upapajjanavasena upapāto , tadubhayampi na hoti .
Evaṃ pana cutūpapāte asati nevidha na idha loke .
Na huraṃ na paraloke hoti .
Tato eva na ubhayattha hoti .
Ayameva anto ayaṃ idhaloke paraloke ca abhāvoyeva dukkhassa pariyosānaṃ .
Ayamevāti yathāvutto eva – ettha etasmiṃ pāṭhe paramparāgato pamāṇabhūto attho .
Ye panāti sammavādino sandhāya vadati .
Antarābhavaṃ icchanti ‘‘ evaṃ bhavena bhavantarasambandho yujjeyyā ’’ ti .
Niratthakaṃ antarābhavassa nāma kassaci abhāvato .
Cutikkhandhānantarañhi paṭisandhikkhandhānaṃyeva pātubhāvo .
Tenāha ‘‘ antarābhavassa … pe … paṭikkhittoyevā ’’ ti .
Tattha bhāvoti atthitā .
Abhidhamme kathāvatthuppakaraṇe ( kathā .505-507) paṭikkhittoyeva .
Yadi evaṃ ‘‘ antarenā ’’ ti idaṃ kathanti āha ‘‘ antarenā ’’ tiādi .
Vikappato aññaṃ vikappantaraṃ , tassa dīpanaṃ ‘‘ antarenā ’’ ti vacanaṃ .
Na antarābhavadīpanaṃ tādisassa anupalabbhanato payojanābhāvato ca .
Yattha hi vipākaviññāṇassa paccayo , tatthassa nissayabhūtassa vatthussa sahabhāvīnañca
M2.297 khandhānaṃ sambhavoti saddhiṃ attano nissayena viññāṇaṃ uppajjatevāti nāssa uppattiyā desadūratā veditabbā .
‘‘ Neva idha na huran ’’ ti vuttadvayato aparaṃ vikappena ‘‘ na ubhayan ’’ ti , tatthapi na hotiyevāti adhippāyo .
‘‘ Antarenā ’’ ti vā ‘‘ vinā ’’ ti iminā samānattho nipāto , tasmā nevidha , na huraṃ , ubhayaṃ vināpi nevāti attho .Āharīti
V2.16 chinnavasena gaṇhi .
Tenāha ‘‘ kaṇṭhanāḷaṃ chindī ’’ ti .Pariggaṇhantoti sammasanto .
Parinibbuto dīgharattaṃ vipassanāyaṃ yuttapayuttabhāvato .
‘‘ Anupavajjaṃ channena bhikkhunā satthaṃ āharitan ’’ ti , kathesīti asekkhakāle byākaraṇaṃ viya katvā kathesi .
Imināti ‘‘ upavajjakulānī ’’ ti iminā vacanena .
Theroti sāriputtatthero .
Evan ti evaṃ pubbakālesu saṃsaṭṭhavihārī hutvā ṭhito pacchā arahattaṃ pāpuṇissatīti āsaṅkanto pucchati .
Sesaṃ uttānameva .
Channasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5-6.
Puṇṇasuttādivaṇṇanā
88-89.
Tan ti cakkhurūpadvayaṃ .
Tenāha ‘‘ cakkhuñceva rūpañcā ’’ ti .
Nandisamudayāti nandiyā samudayataṇhāya sesakāraṇehi nandiyā samuditi samodhānaṃ nandisamudayo , tasmā nandisamudayā .
Tenāha ‘‘ taṇhāya samodhānenā ’’ ti .
Pañcakkhandhasaṅkhātassa dukkhassa samodhānena samuditi pavattiyevāti saha samudayena dukkhassa dassitattā ‘‘ vaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā ’’ ti vuttaṃ .
Nirodhūpāyena saddhiṃ nirodhassa dassitattā ‘‘ vivaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā ’’ ti .
Pucchānusandhiādīsu aññataro na hotīti āha –
‘‘ pāṭiyekko anusandhī ’’ ti .
Caṇḍāti kodhanā .
Duṭṭhāti dosavantoti attho .
Kibbisāti pāpā .
Kakkhaḷāti dāruṇā .
Ghaṭikamuggarenāti ekasmiṃ pakkhe ghaṭikaṃ dassetvā katena rassadaṇḍena .
Sattānaṃ sasanato satthaṃ , tato eva jīvitassa haraṇato hārakañcāti satthahārakaṃ .
Indriyasaṃvaro ‘‘ damo ’’ ti vutto manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ damanato .
Paññā ‘‘ damo ’’ ti vuttā kilesavisevitānaṃ damanato vūpasamanato .
Uposathakammaṃ ‘‘ damo ’’ ti
M2.298 vuttaṃ kāyadvārādīhi uppajjanakaasamassa damanato .
Khanti ‘‘ damo ’’ ti veditabbā akkhantiyā damanato vūpasamanato .
Tenāha ‘‘ upasamoti tasseva vevacanan ’’ ti .Etthāti sunāparantajanapade .
Ete dveti ayaṃ puṇṇatthero tassa kaniṭṭhoti ete dve bhātaro .
Āhacca aṭṭhāsi uḷāraṃ buddhārammaṇaṃ pītiṃ uppādetvā .
Satta sīhanāde naditvāti mammacchedakānampi akkosaparibhāsānaṃ khamane santosābhāvadīpanaṃ , pāṇippahārassa , leḍḍuppahārassa , daṇḍappahārassa , satthappahārassa , jīvitavoropanassa , khamane santosābhāvadīpanañcāti
V2.17 evaṃ satta sīhanāde naditvā .Catūsu ṭhānesu vasitattā pāḷiyaṃ vasanaṭṭhānaṃ anuddesikaṃ katvā ‘‘ sunāparantasmiṃ janapade viharati ’’ icceva vuttaṃ .
Catūsu ṭhānesu vasitattā pāḷiyaṃ vasanaṭṭhānaṃ anuddesikaṃ katvā ‘‘ sunāparantasmiṃ janapade viharati ’’ icceva vuttaṃ .
Catūsu ṭhānesūti abbuhatthapabbate , samuddagirivihāre , mātulagirimhi , makuḷakārāmavihāreti imesu catūsu ṭhānesu .
Tan ti caṅkamaṃ āruyha koci bhikkhu caṅkamituṃ samattho natthi mahatā samuddaparissayena bhāvanāmanasikārassa anabhisambhuṇanato .
Uppātikan ti uppātakaraṃ mahāsaṅkhobhaṃ uṭṭhapetvā .
Sammukheti anilapadese .
Sammukheti anilapadese .
Paṭivedesun ti pavedesuṃ .
Āraddhakālato paṭṭhāyāti maṇḍalamāḷassa kātuṃ pathavīmitakālato pabhuti .
Saccabandhena pañcasatāni paripūretuṃ ‘‘ ekūnapañcasatānan ’’ ti vuttaṃ .
Gandhakuṭin ti jetavanamahāvihāre mahāgandhakuṭiṃ .
Saccabandhanāmoti saccabandhe pabbate ciranivāsitāya ‘‘ saccabandho ’’ tveva laddhanāmo .
Arahattaṃ pāpuṇīti pañcābhiññāparivāraṃ arahattaṃ adhigacchi .
Tenāha ‘‘ maggenevassa abhiññā āgatā ’’ ti .
Tasmiṃ sannipatitā mahājanā keci sotāpannā , keci sakadāgāmino , keci anāgāmino , keci arahanto ahesuṃ .
Tatthāpi keci tevijjā , keci chaḷabhiññā , keci paṭisambhidappattā ahesuṃ .
Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ mahājanassa bandhanamokkho jāto ’’ ti .
Ye pana tattha saraṇagamanapañcasīladasasīlasamādānena laddhānuggahā , tesaṃ devatānañca vasena ‘‘ mahantaṃ buddhakolāhalaṃ ahosī ’’ ti vuttaṃ .
Aruṇaṃ
M2.299 pana mahāgandhakuṭiyaṃyeva uṭṭhapesi devatānuggahatthañceva kulānudayāya ca .Apāyamagge otārito ‘‘ koci lokassa sajitā atthi , tassa vasena pavattisaṃhārā honti , tenevāyaṃ pajā sanāthā hoti , taṃ yuñjati ca tasmiṃ tasmiṃ kamme ’’ ti micchāgāhehi .
Paricaritabbaṃ yāci ‘‘ ettha mayā ciraṃ vasitabban ’’ ti .
Chaṭṭhan ti bāhiyasuttaṃ .
Taṃ uttānameva heṭṭhā vuttanayattā .
Puṇṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Chaṭṭhan ti bāhiyasuttaṃ .
Taṃ uttānameva heṭṭhā vuttanayattā .
7-8.Paṭhamaejāsuttādivaṇṇanā
90-91.
Ejati
V2.18 chaḷārammaṇanimittaṃ kampatīti ejā .
Tenāha ‘‘ calanaṭṭhenā ’’ ti .Ābādhanaṭṭhena pīḷanaṭṭhena .
Anto dosanaṭṭhenāti antocitte eva padussanaṭṭhena .
Nikantanaṭṭhenāti chindanaṭṭhena .
Heṭṭhā gahitamevāti heṭṭhā maññitasamugghātasāruppasutte āgatameva .
Heṭṭhā gahitamevāti heṭṭhā maññitasamugghātasāruppasutte āgatameva .
Vuttanayameva maññitasamugghātasutte .
Paṭhamaejāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
9-10.Paṭhamadvayasuttādivaṇṇanā
92-93.
Dvayan ti dukaṃ .
Pāḷiyaṃ āmeḍitalopena niddesoti āha ‘‘ dve dve koṭṭhāse ’’ ti .
Evametan ti evaṃ aniccādibhāvena etaṃ cakkhurūpañcāti dvayaṃ .
Calatīti anavaṭṭhānena pacalati .
Byathatīti jarāya maraṇena ca pavedhati .
Hetu ceva uppattinimittattā .
Sahagatīti sahappavatti , tāya gahetabbattā ‘‘ saṅgatī ’’ ti phasso vutto .
Esa nayo sesapadadvayepi .
Yasmā ca saṃgacchamānadhammavimuttā saṅgati nāma natthi , tathā sannipātasamavāyā , tesaṃ vasena nibbatto phasso tathā vuccatīti .
Sahagatīti sahappavatti , tāya gahetabbattā ‘‘ saṅgatī ’’ ti phasso vutto .
Esa nayo sesapadadvayepi .
Yasmā ca saṃgacchamānadhammavimuttā saṅgati nāma natthi , tathā sannipātasamavāyā , tesaṃ vasena nibbatto phasso tathā vuccatīti .
Sahagatīti sahappavatti , tāya gahetabbattā ‘‘ saṅgatī ’’ ti phasso vutto .
Esa nayo sesapadadvayepi .
Yasmā ca saṃgacchamānadhammavimuttā saṅgati nāma natthi , tathā sannipātasamavāyā , tesaṃ vasena nibbatto phasso tathā vuccatīti .
Tenāha ‘‘ iminā ’’ tiādi .
Vatthūti
M2.300 cakkhu nissayapaccayādibhāvena .
Ārammaṇan ti rūpaṃ ārammaṇapaccayādibhāvena .
Sahajātā tayo khandhā vedanādayo , te sahajātādipaccayabhāvena .
Ayaṃ hetūti ayaṃ tividho hetū .Phassenātiādīsu ayaṃ saṅkhepattho – yasmā rūpārammaṇe phasse attano phusanakiccaṃ karonte evaṃ vedanā anubhavanakiccaṃ , saññā sañjānanakiccaṃ karoti , tasmā ‘‘ phassena phuṭṭhamevā ’’ tiādivuttameva atthaṃ idāni puggalādhiṭṭhānena dassetuṃ ‘‘ phuṭṭho ’’ tiādi vuttaṃ .
Phassenātiādīsu ayaṃ saṅkhepattho – yasmā rūpārammaṇe phasse attano phusanakiccaṃ karonte evaṃ vedanā anubhavanakiccaṃ , saññā sañjānanakiccaṃ karoti , tasmā ‘‘ phassena phuṭṭhamevā ’’ tiādivuttameva atthaṃ idāni puggalādhiṭṭhānena dassetuṃ ‘‘ phuṭṭho ’’ tiādi vuttaṃ .
Pañceva khandhā bhagavatā samatiṃsāya ākārehi vuttā .
Kasmāti āha ‘‘ kathan ’’ tiādi .
Rukkhasākhāsu rukkhavohāro viya ekekadhammepi khandhavohāro hotiyeva .
Tenāha bhagavā –
‘‘ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho ’’ ti ( yama . khandhayamaka 2).
Paṭhamadvayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Channavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .