1. Āsīvisopamasuttavaṇṇanā
238. Ye
V2.41 bhikkhū tadā bhagavantaṃ parivāretvā nisinnā , tesu keci ekavihārino , keci attadutiyā , keci attatatiyā , keci attacatutthā , keci attapañcamā hutvā araññāyatanesu viharantīti vuttaṃ –
‘‘ ekacārika … pe … pañcacārike ’’ ti .
Samānajjhāsayatā sabhāgavuttino .
Kammaṭṭhānānuyuñjanassa kārake .
Tato eva tattha yuttapayutte .Puggalajjhāsayena kāraṇabhūtena .
Paccayabhūtan ti apassayabhūtaṃ .
‘‘ Seyyathāpi , bhikkhave ’’ ti ārabhitvā yāva ‘‘ tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo ’’ ti ayaṃ mātikānikkhepo .
Tesaṃ mātikāya vitthārabhājanaṃ .
Vāsanā bhavissatīti vāsanāvahaṃ bhavissati .
Sineruṃ ukkhipanto viyātiādi imissā desanāya anaññasādhāraṇatāya sudukkarabhāvadassanaṃ .
Mañcaṭṭhesu mañcasamaññā viya mukhaṭṭhaṃ visaṃ ‘‘ mukhan ’’ ti adhippetaṃ .
Sukkhakaṭṭhasadisabhāvāpādanato ‘‘ kaṭṭhan ’’ ti vuccatīti kaṭṭhaṃ mukhaṃ etassāti kaṭṭhamukho , daṃsanādinā kaṭṭhasadisabhāvakaro sappo .
Atha vā kaṭṭhasadisabhāvāpādanato kaṭṭhaṃ visaṃ vā mukhe etassāti kaṭṭhamukho .
Iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo .
Ime cattāroti ime visakiccabhedena cattāro .
Idāni taṃ nesaṃ visakiccabhedaṃ dassetuṃ ‘‘ tesū ’’ tiādi vuttaṃ .
Ayasūlasamappitaṃ viyāti abbhantare ayasūlaṃ anuppavesitaṃ viya .
Pakkapūtipanasaṃ viyāti paccitvā kālātikkame kuthitapanasaphalaṃ
M2.325 viya .
Caṅgavāreti rajakānaṃ khāraparissāvane surāparissāvane vā .
Anavasesaṃ chijjanena asanipātaṭṭhānaṃ viya .
Mahānikhādanenāti mahantena nikhādanena .
Visavegavikārenāti visavegagatena vikārena .
Vātenāti tassa sappassa sarīraṃ phusitvā uggatavātena .
Nāsavāte pana vattabbameva natthi .Puggalapaṇṇattivasenāti tesaṃyeva soḷasannaṃ sappānaṃ āgatavisotiādipuggalanāmassa vasena catusaṭṭhi honti paccekaṃ catubbidhabhāvato .
Āgatavisoti āgacchaviso , sīghataraṃ abhiruhanavisoti attho .
Ghoravisoti kakkhaḷaviso , duttikicchaviso .
Ayaṃ sītaudakaṃ viya hoti gāḷhadubbinimmocayabhāvena .
Udakasappo hi ghoraviso hoti yevāti vuttaṃ –
‘‘ udakasappādīnaṃ visaṃ viyā ’’ ti .
Paññāyatīti gaṇḍapiḷakādivasena paññāyati .
Aneḷakasappo nāma mahāāsīviso .
Nīlasappo nāma sākhavaṇṇo
V2.42 rukkhaggādīsu vicaraṇakasappo .
Iminā upāyenāti yoyaṃ kaṭṭhamukhesu daṭṭhavisānaṃyeva ‘‘ āgataviso no ghoraviso ’’ tiādinā catubbidhabhāvo vutto , iminā upāyena .
Kaṭṭhamukhe daṭṭhavisādayoti kaṭṭhamukhesu daṭṭhaviso , phuṭṭhaviso , vātavibhoti tayo , pūtimukhādīsu ca daṭṭhavisādayo cattāro cattāro veditabbo .Ekekan ti catusaṭṭhiyo ekekaṃ .
Catudhāti aṇḍajādivibhāgena catudhā vibhajitvā .
Chapaṇṇāsānīti chapaṇṇāsādhikāni .
Gatamaggassāti yathāvuttasaṅkhyāgatamaggassa paṭilomato saṃkhippamānā anukkamena cattārova honti .
Kulavasenāti kaṭṭhamukhādijātivasena .
Sakalakāye āsiñcitvā viya ṭhapitavisāti hi tesaṃ phuṭṭhavisatā , vātavisatā vuccati .
Evan ti ‘‘ āsittavisā ’’ tiādinā .
Etthāti āsīvisasadde vacanattho niruttinayena veditabbo .
Uggatatejāti udaggatejā , attano visatejena nesaṃ kurūradabbatā vā .
Dunnimmaddanavisāti mantāgadehi animmaddanīyavisā .
Cattāro āsīvisāti ettha iti -saddo ādiattho .
Tenettha avasesapāḷiṃ saṅgaṇhāti .
Āsīvisesūti
M2.326 ime āsīvisā daṭṭhavisā evāti veditabbā .
Sarīraṭṭhakesuyevāti tena purisena tesaṃ kassaci aniṭṭhassa akatattā āyusesassa ca vijjamānattā naṃ na daṃsiṃsūti daṭṭhabbaṃ .
Pucchi yathābhūtaṃ pavedetukāmo .
Durupaṭṭhāhāti durupaṭṭhānā .
Sotthimaggoti sotthibhāvassa upāyo .
Antaracaroti antaraṃ caro sukhasattu vissāsaghātī .
Tenāha ‘‘ vadhako ’’ ti .
Idāni tāsaṃ pesane kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ paṭhaman ’’ tiādi vuttaṃ .
Abhimukhagataṃ viya abhimukhagataṃ .
Īdisīpi hi vacoyutti loke nirūpīyati santiyaṃ purisaṃ ṭhapetīti viya .
Tasmā abhimukhagatan ti abhimukhaṃ tena sampattanti attho .
Vaṅka saṇṭhānaṃ phalakaṃ rukkhamūle āgatāgatānaṃ nisīdanatthāya atthataṃ .
Arittahattho puriso santāreti etāyāti santāraṇī .
Orimatīrato uttaraṇāya setu uttarasetu .
Ekena dvīhi vā gantabbo rukkhamayo setu rukkhasetu .
Jaṅghasatthena gamanayoggo setu jaṅghasetu .
Sakaṭena gantuṃ sakkuṇeyyo sakaṭasetu .
Na kho esa brāhmaṇo paramatthato .
Tadattho pana ekadesena sambhavatīti tathā vuttanti dassento ‘‘ ettakānaṃ paccatthikānaṃ bāhitattā ’’ ti āha .
Desanan tiV2.43 uddesadesanaṃ .
Vinivattentoti paṭisaṃharanto .
Na laddho vatāsīti na laddho vata āsi .Rājā viya kammaṃ sattesu issariyassa vattāpanato .
Rājā … pe … puthujjano vaṭṭadukkhasaṅkhātāparādhatāya .
Ñāṇapalāyanenāti mahābhūtehi nibbinditvā virajjitvā vimuccitukāmatāvasena uppannañāṇapalāyane maggādhigamasiddheneva ñāṇapalāyanena .
Evañhettha upamāsaṃsandanaṃ matthakaṃ pāpitameva hoti .
Yatheva hītiādinā ekadesanāsamudāyassa nidassanaṃ āraddhaṃ .
Yathāvuttavacanaṃ aṭṭhakathācariyānaṃ vacanena samattheti ‘‘ patthaddho bhavatī ’’ tiādinā .
Tattha kaṭṭhamukhena vāti vā -saddo upamattho .
Yathā kaṭṭhamukhena sappena daṭṭho patthaddho hoti , evaṃ pathavīdhātuppakopena so
M2.327 kāyo kaṭṭhamukheva hoti , kaṭṭhamukhagato viya patthaddho hotīti attho .
Atha vā vā -saddo avadhāraṇattho .
So ‘‘ pathavīdhātupakopena vā ’’ ti evaṃ ānetvā sambandhitabbo .
Ayañhettha attho – kaṭṭhamukhena daṭṭhopi kāyo pathavīdhātuppakopeneva patthaddho hoti , tasmā pathavīdhātuyā aviyutto so kāyo sabbadā kaṭṭhamukhagato viya hotīti .
Vā -saddo vā aniyamattho .
Tatrāyamattho – kaṭṭhamukhena daṭṭho kāyo patthaddho hoti vā , na vā mantāgadavasena .
Pathavīdhātuppakopena pana mantāgadarahito so kāyo kaṭṭhamukhagato viya hoti ekantapatthaddhoti .
Tattha kāyoti pakatikāyo .
Pūtikoti kuthito .
Santattoti sabbaso tatto mahādāhappatto .
Sañchinnoti sabbaso chinno cuṇṇavicuṇṇabhūto .
Yadā kāyo patthaddhādibhāvappatto hoti , tadā puriso kaṭṭhamukhādisappassa mukhe vattamāno viya hotīti attho .
Visesatoti kaṭṭhamukhādivisesato ca pathavīādivisesato ca .
Anatthaggahaṇatotiādi acetanesupi bhūtesu sacetanesu viya anatthādīnaṃ paccakkhatāya nibbedajananatthaṃ āraddhaṃ .
Tattha āsayatoti pavattiṭṭhānato .
Etesan ti mahābhūtānaṃ .
Sadisatāti vammikāsayasusiragahanasaṅkāraṭṭhānāsayatāya ca sadisatā .
Paccattalakkhaṇavasenāti visuṃ visuṃ lakkhaṇavasena .
Pathavīādīnaṃ kakkhaḷabhāvādi , taṃsamaṅgino puggalassa kakkhaḷabhāvāpādanādinā vikāruppādanato visavegavikārato sadisatā veditabbā .
AnatthātiV2.44 byasanā .
Byādhin ti kuṭṭhādibyādhiṃ .
Bhave jātābhinandinoti bhavesu jātiyā abhinandanasīlā .
Pañcavokāre hi jātiyā abhinandanā nāma mahābhūtābhinandanā eva .
Durupaṭṭhānatarānīti duppaṭikāratarāni .
Durāsadāti durupasaṅkamanā .
‘‘ Upaṭṭhāmī ’’ ti upasaṅkamituṃ na sakkonti .
Parijānāma kammanāmāni , upakārā nāma natthi .
Anantadosūpaddavatoti aparimāṇadosūpaddavahetuto .
Ekapakkhalan ti ekadukkhaṃ .
RūpakkhandhoM2.328 bhijjamāno cattāro arūpakkhandhe gahetvāva bhijjati arūpakkhandhānaṃ ekanirodhattā .
Vatthurūpampi gahetvāva bhijjanti pañcavokāre arūpakkhandhesu bhinnesu rūpakkhandhassa avaṭṭhānābhāvato .
Ettāvatāti lobhuppādanamattena .
Paññā nāma attabhāve uttamaṅgaṃ paññuttarattā kusaladhammānaṃ , sati ca kilesuppattiyaṃ paññāya anuppajjanato vuttaṃ –
‘‘ ettāvatā paññāsīsaṃ patitaṃ nāma hotī ’’ ti .
Yoniyo upaneti tadupagassa kammapaccayassa bhāve .
‘‘ Jātibhayaṃ , jarābhayaṃ , maraṇabhayaṃ , corabhayan ’’ tiādinā āgatāni pañcavīsati mahābhayāni ,‘‘ hatthampi chindatī ’’ tiādinā āgatāni dvattiṃsa kammakāraṇāni āgatāneva honti kāraṇassa samavaṭṭhitattā .
Nandīrāgo saṅkhārakkhandhoti saṅkhārakkhandhapariyāpannattā vuttaṃ .
Pāḷiyaṃyeva āgatā ‘‘ cakkhuto cepi naṃ , bhikkhave ’’ tiādinā .
Kiñci alabhitvāti tasmiṃ suññagāme corānaṃ gayhūpagassa alābhavacaneneva tassa purisassa attano paṭisaraṇassa alābho vutto eva hotīti na uddhaṭo , purisaṭṭhāniyo bhikkhu , corā pana bāhirāyatanaṭṭhāniyā .
Abhinivisitvāti vipassanābhinivesaṃ katvā .
Ajjhattikāyatanavasena desanāya āgatattā vuttaṃ ‘‘ upādārūpakammaṭṭhānavasenā ’’ ti .
Bāhirānan ti bāhirāyatanānaṃ .
Pañca kiccānīti corehi tadā kātabbāni pañca kiccāni .
Hatthasāran ti attano santake hatthehi gahetabbasārabhaṇḍaṃ .
Pātanādivasena hatthaparāmāsaṃ karonti .
Pahāraṭhāneti pahaṭaṭṭhāne .
Ṭhānaso tasmiṃ eva khaṇeti vadanti .
Attano sukhāvahaṃ kusaladhammaṃ pahāya dukkhāvahena akusalena samaṅgitā sukhāvahaṃ bhaṇḍaṃ pahāya bahi nikkhamanaṃ viyāti vuttaṃ sukhanissayattā tassa .
Hatthaparā … pe … āpajjanakālo guṇasarīrassa tadā pamādena bādhitattā .
Pahāra … pe … kālo tato daḷhataraṃ guṇasarīrassa bādhitattā .
Pahāraṃ … pe … assamaṇakālo guṇasarīrassa maraṇappattisadisattā .
Avasesajanassa dāsaparibhogena paribhuñjitabbatā aññathattappattigihibhāvāpattiyā nidassanabhāvena vuttā .
Yaṃ ‘‘ chasu dvāresu ārammaṇeV2.45 āpāthagate ’’ ti vuttaṃ , tameva ārammaṇaṃ nissāya samparāyiko dukkhakkhandho veditabboti yojanā .
RūpādīnītiM2.329 rūpasaddagandharasāni .
Tesan ti yathāvuttabhūtupādārūpānaṃ .
Lahutādivasenāti tesaṃ lahutādivasena .
Duruttaraṇaṭṭhoti uttarituṃ asakkuṇeyyabhāvo oghaṭṭho .
Vuttanayenāti ‘‘ sampayuttā vedanā vedanākkhandho ’’ tiādinā vuttanayena .
Catumahābhūtādīhīti ādi saddena upādānakkhandhādīnaṃ gahaṇaṃ .
Cittakiriyadassanatthan ti cittapayogadassanatthaṃ .
Vuttavāyāmamevāti ‘‘ sammāvāyāmo ’’ ti yo ariyamagge vutto .
Bhaddekarattādīnīti ‘‘ ajjeva kiccaṃ ātappan ’’ tiādinā ( ma . ni .3.272,275,276) vuttāni bhaddekarattasuttādīni .
Kuṇṭhapādoti chinnapādova hutvā gativikalo .
Mānasaṃ bandhatīti tasmiṃ citte kiccaṃ nibandhati .
‘‘ Ayaṃ ariyamaggo mayhaṃ oghuttaranupāyo ’’ ti tattha cittassa sanniṭṭhānaṃ puna tattha pavattanaṃ vīriyārambho cittabandhanaṃ .
Tassa nāmarūpassa ime nandīrāgādayo taṇhāvijjādayoti katvā paccayo dhammāyatanekadeso .
Ariyamagganibbānataṇhāvajjo idha dhammāyatanekadesoti ca .
Soḷasahākārehīti pīḷanādīhi soḷasahi ākārehi .
Satipaṭṭhānavibhaṅge āgatanayena saṭṭhinayasahassehi .
Desanāpariyosāne … pe … patiṭṭhahiṃsūti vipañcitaññū evettha gahaṇavasena adhigatavisesā paricchinditā .
Te hi tadā dhammapaṭiggāhakabhāvena satthu santike sannisinnā .
Ugghaṭitaññūnaṃ pana neyyānañca visesādhigamo aṭṭhakathāyaṃ na ruḷhoti idha na gahitoti .
Āsīvisopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Rathopamasuttavaṇṇanā