8. Gāmaṇisaṃyuttaṃ
1. Caṇḍasuttavaṇṇanā
353.‘‘ Yena
M2.379V2.91 midhekacco caṇḍo caṇḍotveva saṅkhaṃ gacchatī ’’ ti evaṃ pañhapucchanena dhammasaṅgāhakattherehi caṇḍoti gahitanāmo .Pākaṭaṃ karotīti dasseti attano caṇḍabhāvaṃ .
Caṇḍasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Tālapuṭasuttavaṇṇanā
354. Vāloti vuccati tālo , tassa tālapuṭaṃ nāma .
Yathā āmalakīphalasamānakaṃ , so pana tālasadisamukhavaṇṇattā tālapuṭoti evaṃnāmako .
Tenāha ‘‘ tassa kirā ’’ tiādi .
Abhinīhārasampanno anekesu kappesu sambhatasāvakabodhisambhāro .
Tathā hesa asītiyā mahāsāvakesu abbhantaro jāto .
Sahassaṃ denti naccaṃ passitukāmā .
Samajjavesan ti nepaccavesaṃ .
Kīḷaṃ katvāti naccakīḷitaṃ kīḷitvā , naccitvāti attho .
Pubbe tathāpavattavuttantadassane saccena , tabbipariyāye alikena .
Rāgapaccayāti rāguppattiyā kāraṇabhūtā .
Mukhato … pe … dassanādayoti ādi -saddena mukhato aggijālanikkhamadassanādike saṅgaṇhāti .
Aññe ca … pe … abhinayāti kāmassādasaṃyuttānaṃ siṅgārahassaabbhutarasānañceva ‘‘ aññe cā ’’ ti vuttasantabībhaccharasānañca dassanakā abhinayā .
Dosapaccayāti dosuppattiyā kāraṇabhūtā .
Hatthapādacchedādīti ādi -saddena saṅgahitānaṃ ruddavīrabhayānakarasānaṃ dassanakā abhinayā .
Mohapaccayāti mohuppattiyā kāraṇabhūtā .
Evamādayoti ādi -saddena saṅgahitānaṃ karuṇāsantabhayānakarasānaṃ dassanakā abhinayā .
Te hi rase sandhāya pāḷiyaṃ ‘‘ ye dhammā rajanīyā , ye dhammā dosanīyā , ye dhammā mohanīyā ’’ ti ca vuttaṃ .
Naṭavesaṃ
M2.380 gahetvāva paccanti kammasarikkhavipākavasena .
Taṃ sandhāyāti taṃ yathāvuttaṃ niraye paccanaṃ sandhāya .
Etaṃ ‘‘ pahāso nāma nirayo , tattha upapajjatī ’’ ti vuttaṃ .Yathā loke atthavisesavasena sakammakānipi padāni akammakāni bhavanti ‘‘ vimuccati puriso ’’ ti , evaṃ idha atthavisesavasena akammakaṃ sakammakaṃ katvā vuttaṃ –
‘‘ nāhaṃ , bhante , etaṃ rodāmī ’’ ti .
Ko
V2.92 pana so atthaviseso ?
Asahanaṃ akkhamanaṃ , tasmā na rodāmi na sahāmi , na akkhamāmīti attho .
Rodanakāraṇañhi asahanto tena abhibhūto rodati .
Tamevassa sakammakabhāvassa kāraṇabhūtaṃ atthavisesaṃ ‘‘ na assuvimocanamattenā ’’ ti vuttaṃ .Mataṃ vā , amma , rodantīti etthāpi mataṃ rodanti , tassa maraṇaṃ na sahanti , nakkhamantīti pākaṭoyamatthoti .
3-5.Yodhājīvasuttādivaṇṇanā
355-357.
Yujjhanaṃ yodho , so ājīvo etassāti yodhājīvo .
Tenāha –
‘‘ yuddhena jīvikaṃ kappanako ’’ ti , ussāhaṃ vāyāmaṃ karotīti yujjhanavasena ussāhaṃ vāyāmaṃ karoti .
Pariyāpādentīti maraṇapariyantikaṃ āpadaṃ pāpenti .
Tenāha ‘‘ maraṇaṃ paṭipajjāpentī ’’ ti .
Duṭṭhu ṭhapitan ti duṭṭhākārena attano paresañca atthāvahabhāvaṃ na gataṃ paṭipannaṃ .
Parehi saṅgāme jitā hatā ettha jāyantīti parajito nāma nirayo .
Asidhanugadāyasaṅkucakkāni pañcāvudhāni .
Taṃ sandhāyāti taṃ yodhājīvaṃ puggalaṃ sandhāya .
Etaṃ ‘‘ yo so ’’ tiādi vuttaṃ .
Catutthapañcamesūti hatthārohaassārohasuttesu .
Eseva nayoti eso tatiye vutto eva atthato visesābhāvato .
Yodhājīvasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Asibandhakaputtasuttavaṇṇanā
358. Pacchābhūmivāsinoti
M2.381 aparadesavāsino .Udakasuddhikabhāvajānanatthāyāti attano udakasuddhikabhāvaṃ jānanatthañceva lokassa ca udakena suddhi hotīti imassa atthassa jānanatthañca .
Upari yāpentīti upari brahmalokaṃ yāpenti .
Sammā ñāpentīti sammā ujukaṃyeva saggaṃ lokaṃ gamenti .
Tenāha –
‘‘ saggaṃ nāma okkāmentī ’’ ti , avakkāmenti ogāhāpentīti attho .
Anuparigaccheyyāti anuparito gaccheyya .
Asibandhakaputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Khettūpamasuttavaṇṇanā
359. Thaddhan ti kathinaṃ lūkhaṃ .
Ūsaran ti ūsajātaṃ .
Catūhipi oghehi anabhibhavanīyatāya
V2.93 ahaṃ dīpo .Sabbaparissayehi anabhibhavanīyatāya ahaṃ leṇo .
Sabbadukkhaparittāsanato tāyanaṭṭhena ahaṃ tāṇaṃ .
Sabbabhayahiṃsanato ahaṃ saraṇan ti yojetabbaṃ .
Udakamaṇikoti mahantaṃ udakabhājanaṃ .
Bahi vissandanavasena udakaṃ na haratīti ahārī , parito na paggharatīti aparihārī .
Sakkaccameva desenti saddhammagāravassa sabbasattesu mahākaruṇāya ca buddhānaṃ samānarasattā .
Catasso pana parisā satthugāravena attano ca saddhāsampannatāya saddahitvā okappetvā suṇanti , tasmā tā desanāphalena yujjanti .
Kiccasiddhiyā satthu desanā tattha sakkaccadesanā nāma jātā .
Khettūpamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Saṅkhadhamasuttavaṇṇanā
360.‘‘ Yo koci puriso pāṇātipātī musāvādī , sabbo so āpāyiko ’’ ti vatvā puna ‘‘ yaṃbahulaṃ yaṃbahulaṃ karoti , tena
M2.382 duggatiṃ gacchatī ’’ ti vadanto attanāva attano vādaṃ bhindati .Evaṃ santeti yadi bahuso katena pāpakammena āpāyiko ,‘‘ yo koci pāṇamatipātetī ’’ tiādivacanaṃ micchāti .
Cattāri padānīti ‘‘ yo koci pāṇamatipātetī ’’ tiādinā nayena vuttā cattāro atthakoṭṭhāsā .
Diṭṭhiyā paccayā honti ‘‘ atthi kho pana mayā ’’ tiādinā ayoniso ummujjantassa .
Upacāropi appanāpi vaṭṭati ubhinnaṃ sāmaññavacanabhāvato .
Appamāṇakatabhāvo labbhateva .
Tathā hi taṃ kilesānaṃ vikkhambhanasamatthatāya dīghasantānatāya vipulaphalatāya ca ‘‘ mahaggatan ’’ ti vuccati .
Balasampannoti samattho .
Saṅkhadhamakoti saṅkhassa dhamanakicce cheko .
Adukkhenāti sukhena .
Na ohīyatīti yasmiṃ santāne kāmāvacarakammaṃ , mahaggatakammañca katūpacitaṃ vipākadāne laddhāvasaraṃ hutvā ṭhitaṃ , tesu kāmāvacarakammaṃ itaraṃ nīharitvā sayaṃ tattha ohīyitvā attano vipākaṃ dātuṃ na sakkoti , mahaggatakammameva pana itaraṃ paṭibāhitvā attano vipākaṃ dātuṃ sakkoti garubhāvato .
Tenāha ‘‘ taṃ kāmāvacarakamman ’’ tiādi .
Kilesavasenāti pāpakammassa mūlabhūtakilesavasena .
Pāṇātipātādayo hi dosamohalobhādimūlakilesasamuṭṭhānā .
Kilesavasenāti vā kammakilesavasena .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ pāṇātipāto kho , gahapatiputta , kammakileso ’’ tiādi ( dī . ni .3.245).
Yathānusandhināva gatan ti yathānusandhisaṅkhātaanusandhinā
V2.94 osānaṃ gataṃ saṃkilesasammukhena uṭṭhitāya vodānadhammavasena niṭṭhāpitattā .Saṅkhadhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Kulasuttavaṇṇanā
361. Evaṃ pavattaīhitikāti evaṃ dvidhā pavattaīhitikā .
Dvīhitikā dukkarajīvikapayogā .
Salākamattaṃ vuttaṃ etthāti salākā vuttā , purimapade uttarapadalopo .
Ubhatokoṭikan ti yadi ‘‘ kulānudayaṃ na vaṇṇemī ’’ ti vadati ,‘‘ bhūtā nikkaruṇā samaṇa tumhe ’’ ti vādaṃ āropehi .
Atha
M2.383 sabbadāpi ‘‘ kulānudayaṃ vaṇṇemī ’’ ti vadati .
Evaṃ sante ‘‘ kasmā evaṃ dubbhikkhe kāle mahatiyā parisāya parivuto janapadacārikaṃ carantā kulūpacchedāya paṭipajjathā ’’ ti evaṃ ubhatokoṭikaṃ vādaṃ āropehīti gāmaṇiṃ uyyojesi .
Dve anteti ubho koṭiyo .Bahi nīharitun ti na vaṇṇemi vaṇṇemīti dve ante mocento taṃ pucchitamatthaṃ bahi nīharati nāma .
Tattha dosaṃ datvā codento taṃ apucchaṃ karonto gilitvā viya anto paveseti nāma .
Ito so gāmaṇītiādi attano bhikkhūnaṃ aññesañca atthakāmānaṃ bhikkhappadānena aniṭṭhappattiabhāvadassanatthaṃ āraddhaṃ .
Dānena sambhūtānīti dānamayena puññakiriyavatthunā sammadeva bhūtiṃ vaḍḍhiṃ pattāni .
Saccena ariyavohārena sammadeva bhūtāni uppannāni saccasambhūtānīti āha ‘‘ saccaṃ nāma saccavāditā ’’ ti .
Sesasīlan ti aṭṭhavidhaariyavohārato aññasīlaṃ .
Nihitan ti tasmiṃ kule pubbapurisehi nidhānabhāvena nihitaṃ .
Duppayuttāti kasivāṇijjādivasena duṭṭhu payuttā kammantā .
Vipajjantīti nassanti .
Kulaṅgāroti kulassa aṅgārasadiso vināsakapuggalo .
Aniccatāti maraṇaṃ .
Tasmiṃ kule padhānapurisānaṃ bhogānaṃ vā sabbaso vināso .
Tenāha ‘‘ hutvā abhāvo ’’ tiādi .
Kulasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Maṇicūḷakasuttavaṇṇanā
362. Taṃ
V2.95 parisan ti taṃ rājantepure nisinnaṃ rājaparisaṃ .
Nayaggāheti kutocipi asutvā kevalaṃ attano eva matiyā nayaggahaṇe ṭhatvā .Kāretuṃ vaṭṭati sati sambhave paṭisaṅkhārassa , senāsanavināso na ajjhupekkhitabboti adhippāyo .
Attano ettha kiccāvasāne yaṃ gihīnaṃyeva santakaṃ tāvakālikaṃ , taṃ gihivikatanti āha ‘‘ gihivikataṃ katvā ’’ ti .
Na vadāmi pabbajjitāsāruppato .
Maṇicūḷakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
11. Bhadrakasuttavaṇṇanā
363. Evaṃnāmaketi
M2.384 mallā nāma jānapadino rājakumārā , nesaṃ nivāsatāya ‘‘ mallā ’’ icceva bahuvacanavasena laddhanāmattā evaṃnāmake janapade .Natthi etassa pattiyā kālantarasaññito kāloti akālo , so eva akāliko .
Tenāha –
‘‘ kālaṃ anatikkamitvā pattenā ’’ ti .
So pana ‘‘ yaṃkiñci dukkhaṃ uppajjamānaṃ uppajjati , sabbaṃ taṃ chandamūlakan ’’ ti evaṃ vutto dukkhassa chandamūlabhāvo , evaṃ chandamūlakassa dukkhassa kathitattā ‘‘ imasmiṃ sutte vaṭṭadukkhaṃ kathitan ’’ ti vuttaṃ .
Bhadrakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
12. Rāsiyasuttavaṇṇanā
364. Rāsiṃ katvā mārapāsavasena , tatrāpi antarabhedena vibhajitvā pucchitabbapañhe ekato rāsiṃ katvā .
Tapanaṃ attaparitāpanaṃ tapo , so etassa atthīti tapassī , taṃ tapassiṃ .
So pana taṃ tapaṃ nissāya ṭhito nāma hotīti vuttaṃ ‘‘ tapanissitakan ’’ ti .
So pana anekākārabhedena lūkhaṃ pharusaṃ jīvanasīlattā lūkhajīvī nāma .
Tenāha ‘‘ lūkhajīvikan ’’ ti .
Majjhimāya paṭipattiyā uppathabhāvena avaniyā gandhabbāti antā , tato eva lāmakattā antā .
Lāmakampi ‘‘ anto ’’ ti vuccati ‘‘ antamidaṃ , bhikkhave , jīvikānaṃ ( itivu .91; saṃ . ni .3.80), eko anto ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .2.15;3.90).
Aṭṭhakathāyaṃ pana aññamaññaādhārabhāvaṃ urīkatvā ‘‘ koṭṭhāsā ’’ ti vuttaṃ .
Hīno gāmoti pāḷi .
Gāma-saddo
V2.96 hīnapariyāyoti adhippāyenāha ‘‘ gāmmo ’’ ti .
Gāme bhavoti gāmmo .
Gāma -saddo cettha gāmavāsivisayo ‘‘ gāmo āgato ’’ tiādīsu viya .
Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ gāmavāsīnaṃ dhammo ’’ ti vuttaṃ , tesaṃ cārittanti attho .Atta -saddo idha sarīrapariyāyo ‘‘ attantapo ’’ tiādīsu viyāti āha ‘‘ sarīradukkhakaraṇanti attho ’’ ti .
Etthāti
M2.385 etasmiṃ tapanissitagarahitabbapade kasmā antadvayamajjhimapaṭipadāgahaṇaṃ ?
Attakilamathānuyogo tāva gayhatu idamatthitāyāti adhippāyo .Kāmabhogītapanissitakanijjaravatthūnaṃ dassane yathādhippetassa atthassa vibhajitvā kathanaṃ sambhavatīti te dassetvā adhippetattho kathito .
Tamatthan ti yo ‘‘ kāmabhogītapanissitakesu garahitabbeyeva garahati , pasaṃsitabbeyeva ca pasaṃsatī ’’ ti vutto attho , tamatthaṃ pakāsento .
Sāhasikakammenāti ayuttena kammena .
Dhammena ca adhammena cāti dhammikena adhammikena ca .
Ayoniso pavattaṃ bāhirakaṃ sandhāya codako ‘‘ kathan ’’ tiādimāha .
Itaro nayidaṃ tādisaṃ attaparitāpanaṃ adhippetaṃ , atha kho yoniso pavattaṃ sāsanikamevāti dassento ‘‘ caturaṅgavīriyavasena cā ’’ ti āha .
Tattha ‘‘ kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatū ’’ tiādinā ( ma . ni .2.184; saṃ . ni .2.22.237; a . ni .2.5) nayena vuttā sarīrenirapekkhavipassanāya ussukkāpanavasena pavattā vīriyabhāvanā ‘‘ caturaṅgavīriyavasenā ’’ ti vuttā .
Tathā abbhokāsikanesajjikatapādinissitāva kilesanimmathanayogyā vīriyabhāvanā ‘‘ dhutaṅgavasena cā ’’ ti vuttāti .
Ariyamaggena nissesakilesānaṃ pajahanā nijjarā .
Sā ca attapaccakkhatāya sandiṭṭhikā tiṇṇaṃ mūlakilesānaṃ pajahanena ‘‘ tisso ’’ ti ca vuttā .
Tenāha ‘‘ ekopī ’’ tiādi .
Rāsiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
13. Pāṭaliyasuttavaṇṇanā
365.‘‘ Māyañcāhaṃ pajānāmī ’’ ti vacanaṃ kāmaṃ tesaṃ māyāvībhāvadassanaparaṃ , bhagavato pana māyāsāṭheyyādikassa sabbassa pāpadhammassa bodhimūle eva setughāto , tasmā sabbaso pahīnamāyo , sabbaññutāya māyaṃ aññe ca ñeyye sabbaso jānāti .
Tena vuttaṃ ‘‘ māyañcāhaṃ , gāmaṇi , pajānāmī ’’ tiādi .
Māyañca pajānāmīti na kevalamahaṃ māyaṃ eva jānāmi , atha kho aññampi idañcidañca jānāmīti .
Itthikāmehīti
M2.386V2.97 itthīhi ceva tadaññakāmehi ca .Ekasmiṃ ṭhāneti ekasmiṃ padese .
Ekekasseva āgantukassa gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā .
Sattianurūpenāti vibhavasattianurūpena .
Balānurūpenāti parivārabalānurūpena .
Sattianurūpenāti vā saddhāsattianurūpena .
Balānurūpenāti vibhavabalānurūpena .
Dhammesu samādhi dasakusaladhammesu samādhānaṃ .
Aggahitacittatā pariyuṭṭhakāritā .
Tena lokiyasīlavisuddhi diṭṭhivisuddhi ca vuttā .
Tathā cāha –
‘‘ ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ , sīlañca suvisuddhaṃ diṭṭhi ca ujukā ’’ ti ( saṃ . ni .5.369).
Tattha patiṭṭhitassa upari kattabbaṃ dassetuṃ ‘‘ dhammasamādhismiṃ ṭhito ’’ tiādi vuttaṃ .
Ayaṃ paṭipadāti tassa kammaphalavādino satthu vacanaṃ sabbesañca ayaṃ mayhaṃ sīlasaṃvarabrahmavihārabhāvanāsaṅkhātāpaṭipadā anaparādhakatāya eva saṃvattati .
Jayaggāhoti ubhayathāpi mayhaṃ kāci jāni natthi .
Pañca dhammā dhammasamādhi nāma , vipassanāmaggaphaladhammamattaṃ vā .
Tatiyavikappe sīlādivisuddhiyā saddhiṃ brahmavihārā yathāvuttatividhadhammāvahattā eva dhammasamādhi nāma .
Pūrentassa uppannā cittekaggatāti vuttakhaṇikacittekaggatā .
Sāpi cittassa samādhānato ‘‘ cittasamādhī ’’ ti vuttā , tassa paṭipakkhaṃ vikkhambhantī samucchindantī ca hutvā pavattā yathāvuttasamādhi eva visesena cittasamādhi nāma .
Pāṭaliyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Gāmaṇisaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā .