18. Samuddavaggo
1. Paṭhamasamuddasuttavaṇṇanā
228. Yadi ‘‘ duppūraṇaṭṭhena samuddanaṭṭhenā ’’ ti iminā atthadvayena sāgaro ‘‘ samuddo ’’ ti vuccati , cakkhussevetaṃ nippariyāyato yujjatīti dassetuṃ ‘‘ yadī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha duppūraṇaṭṭhenāti pūretuṃ asakkuṇeyyabhāvena .
Samuddanaṭṭhenāti sabbaso uparūparipakkhittagamanena .
Mahāgaṅgādimahānadīnaṃ mahatā udakoghena anusaṃvaccharaṃ anupakkhandamānopi hi samuddo pāripūriṃ na gacchati , yañca bhūmipadesaṃ ottharati , taṃ samuddabhāvaṃ neti , abhāvaṃ vā pāpuṇāti apayāte samuddodake , taṃ vā anudakabhāvapattiyā atathameva hoti .
Kāmañcesa duppūraṇaṭṭho samuddanaṭṭho
V2.38 sāgare labbhati , tathāpi taṃ dvayaṃ cakkhusmiṃyeva visesato labbhatīti dassento ‘‘ tassa hī ’’ tiādimāha .
Samosarantan ti sabbaso nīlādibhāgehi osarantaṃ , āpāthaṃ āgacchantanti attho .
Kātuṃ na sakkoti duppūraṇīyattā .
Sadosagamanena gacchati sattasantānassa dussanato .
Dussanaṭṭhatā cassa cakkhudvārikataṇhāvasena veditabbā .Yathā samudde aparāparaṃ parivattamāno ūmiyā vego samuddassāti vuccati , evaṃ cakkhusamuddassa purato aparāparaṃ parivattamānaṃ nīlādibhedaṃ rūpārammaṇaṃ cakkhussāti vattabbataṃ arahati anaññasādhāraṇattāti vuttaṃ ‘‘ rūpamayo vego ’’ ti .
Asamapekkhiteti sammādassane rūpe manāpabhāvaṃ amanāpabhāvañca gahetvā ,‘‘ idaṃ nāma mayā diṭṭhan ’’ ti anupadhārentassa kevalaṃ samūhaghanavasena gaṇhantassa gahaṇaṃ asamapekkhanaṃ .
Sahatīti adhibhavati , taṃnimittaṃ kañci vikāraṃ nāpajjati .
Ūmīti
M2.321 vīciyo .
Āvaṭṭo āvaṭṭanavasena pavattaṃ udakaṃ .
Gāharakkhasamakarādayo gāharakkhaso .
Yathā samudde ūmiyo uparūpari vattamānā attani patitapuggalaṃ ajjhottharitvā anayabyasanaṃ āpādenti , tathā āvaṭṭagāharakkhasā .
Evamete rāgādayo kilesā sayaṃ uppannakasatte ajjhottharitvā anayabyasanaṃ āpādenti , kilesuppattinimittatāya sattānaṃ anayabyasanāpattihetubhūtassa ūmibhayassa ārammaṇavasena cakkhusamuddo ‘‘ saūmisāvaṭṭo sagāho sarakkhaso ’’ ti vutto .Ūmibhayan ti ettha bhāyati etasmāti bhayaṃ , ūmīva bhayaṃ ūmibhayaṃ .
Kujjhanaṭṭhena kodho .
Sveva cittassa ca abhimaddanavasenuppādanatthena daḷhaṃ āyāsanaṭṭhena upāyāso .
Ettha ca anekavāraṃ pavattitvā satte ajjhottharitvā sīsaṃ ukkhipituṃ adatvā anayabyasananipphādanena kodhūpāyāsassa ūmisadisatā daṭṭhabbā .
Tathā kāmaguṇā kilesābhibhūte satte māne viya rūpādivisayasaṅkhāte attani saṃsāretvā yathā tato bahibhūte nekkhamme cittampi na uppajjati , evaṃ āvaṭṭetvā byasanāpādanena āvaṭṭasadisatā daṭṭhabbā .
Yadā pana gāharakkhaso ārakkharahitaṃ attano gocarabhūmigataṃ purisaṃ abhibhuyya gahetvā agocare ṭhitampi gocaraṃ netvā bheravarūpadassanādinā attano upakkamaṃ kātuṃ asamatthaṃ katvā anvāvisitvā vaṇṇabalabhogaāyusukhehi viyojetvā mahantaṃ anayabyasanaṃ āpādeti , evaṃ mātugāmopi yonisomanasikārarahitaṃ avīrapurisaṃ attano rūpādīhi palobhanavasena abhibhuyya gahetvā vā vīrajātiyampi itthikuttabhūtehi attano hāvabhāvavilāsehi itthimāyāya anvāvisitvā vā avasaṃ attano upakāradhamme sīlādayo sampādetuṃ asamatthaṃ karonto guṇavaṇṇādīhi viyojetvā mahantaṃ anayabyasanaṃ āpādeti , evaṃ mātugāmassa gāharakkhasasadisatā daṭṭhabbā .
Ūmibhayan ti lakkhaṇavacanaṃ
V2.39 .
Yathā hi ūmi bhāyitabbaṭṭhena bhayaṃ , evaṃ āvaṭṭagāharakkhasāpīti ūmiādibhayena sabhayanti attho veditabbo .Antaṃ avasānaṃ gato , evaṃ pāraṃ nibbānaṃ gatoti vuccati .
2-3.Dutiyasamuddasuttādivaṇṇanā
229-230.
Kilesānaṃ
M2.322 allabhāvūpanayananti āha ‘‘ temanaṭṭhenā ’’ ti .
Ariyasāvaketi anāgāmino .
Te hi kāmabhavavasena atintatāya na samunnā .Tayo maccūti kilesābhisaṅkhāradevaputtamāre .
Tīhi upadhīhīti kilesābhisaṅkhārakāmaguṇānaṃ vasena tīhi upadhīhi .
Khandhupadhinā pana so na nirūpadhi saupādisesasseva nibbānassa adhigatattā .
Gatoti paṭipattigamanena gato .
Gatoti paṭipattigamanena gato .
Dutiyasamuddasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Dutiyasamuddasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
4-6.Khīrarukkhopamasuttādivaṇṇanā
231-233.
Appahīnaṭṭhenāti maggena asamugghāṭitabhāvena .
Atthīti vijjati .
Sati paccaye vijjamānakiccakaraṇato pariyuṭṭhānaṃ appakaṃ mūsikāvisaṃ viya parittaṃ nāma hoti appānubhāvattā .
Evarūpāpīti appakāpi .
Assāti appahīnakilesassa .
Adhimattānan ti iṭṭhānaṃ rajanīyānaṃ , vatthuvasena parittakampi iṭṭhārammaṇaṃ adhimattameva .
Tenāha ‘‘ nakhapiṭṭhippamāṇampī ’’ tiādi .
Daharotiādīni tīṇipi padāni .
Ābhindeyyāti bhindeyya .
Taṃ ubhayan ti taṃ cakkhurūpanti ubhayampi āyatanaṃ .
Khīrarukkhopamasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Udāyīsuttavaṇṇanā
234. Itipīti imināpi kāraṇena .
Aniccenāti aniccabhāvena anattalakkhaṇaṃ kathitaṃ .
Yasmā hetupaccayā viññāṇassa uppatti sati ca uppāde nirodhena bhavitabbaṃ , uppādavayavantatāya aniccaṃ viññāṇaṃ , yadi ca attā siyā paccayehi vinā sijjheyya , na ca tathāssa siddhi , tasmā ‘‘ viññāṇaṃ anattā ’’ ti aniccatāya anattatā kathitā .
Udāyīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Ādittapariyāyasuttavaṇṇanā
235. Kilesānaṃ
V2.40M2.323 anu anu byañjanato paribyattiyā uppattipaccayabhāvato anubyañjanaṃ , hatthapādādiavayavāti āha –
‘‘ hatthā sobhanā ’’ tiādi .
Nimittaggāhoti kilesuppattiyā nimittabhūto gāho .
Saṃsandetvā gahaṇan ti avayave samodhānetvā ‘‘ itthipuriso ’’ tiādinā ekajjhaṃ gahaṇaṃ .
Vibhattigahaṇan ti vibhāgena anavasesaggahaṇaṃ .
Kumbhīlasadisoti kumbhīlagāhasadiso .
Tenāha –
‘‘ sabbameva gaṇhātī ’’ ti hatthapādādīsu taṃ taṃ koṭṭhāsaṃ vibhajitvā gahaṇaṃ rattapāsadiso jalūkagāhasadiso .
Ekajavanavārepi labbhantīti idaṃ cakkhudvārānusārena uppannamanodvārikajavanaṃ sandhāya vuttaṃ .Nimittassādena ganthitan ti yathāvutte nimitte assādagāhena ganthitaṃ sambaddhaṃ .
Bhavaṅgenevāti mūlabhavaṅgeneva .
Kilesabhayaṃ dassentoti tathā kilesuppattiyā sati akusalacittena antaritaṃ ce maraṇacittaṃ bhaveyya , ekantato niraye vā tiracchānayoniyā vā uppatti siyāti kilesānaṃ bhāyitabbaṃ dassento .
‘‘ Samayavasena vā evaṃ vuttan ’’ ti vatvā tamatthaṃ vivaranto ‘‘ cakkhudvārasmiñhī ’’ tiādimāha .
Rattacittaṃ vāti rāgavasena rattacittaṃ vā .
Duṭṭhacittena kathaṃ ārammaṇarasānubhavananti ?
Domanassavedanuppatti eva tassa ārammaṇarasānubhavanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Imassa samayassāti maraṇasamayassa .
Ubhinnaṃ nāsacchiddānaṃ majjhe ṭhita-aṭṭhitudanaṃ saha khuraṭṭhena chindanaṃ .
Daṇḍakavāsīti dīghadaṇḍakā mahāvāsi .
Nipajjitvā niddokkamanan ti iminā pacalāyikaniddaṃ paṭikkhipati .
Tattha hi kadāci antarā micchāvitakkānaṃ sallakānaṃ avasaro siyā , nattheva nipajjitvā mahāniddaṃ okkantakāle .
Vitakkānan ti micchāvitakkānaṃ .
Ādittapariyāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9-10.Paṭhamahatthapādopamasuttādivaṇṇanā
236-237.
Navamaṃ
M2.324 ‘‘ paññāyatī ’’ ti vuccamāne bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena vuttanti āha –
‘‘ dasame na hotīti vuccamāne ’’ tiādi .
Ettakameva hi dvinnaṃ suttānaṃ visesoti .Paṭhamahatthapādopamasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Samuddavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .