6. Dutiyakāmabhūsuttavaṇṇanā
348. Nirodhaṃ
M2.373 valañjeti anāgāmibhāvato .
Ime saṅkhārāti ime ‘‘ kāyasaṅkhāro , vacīsaṅkhāro , cittasaṅkhāro ’’ ti vuccamānā tayo saṅkhārā .
Saddatopi , atthatopi aññamaññaṃ missā , tato eva āluḷitā ākulā , avibhūtā dubbibhāvanā , duddīpanā asaṅkarato dīpetuṃ dukkarā .
Tathā hi kusalacetanā eva ‘‘ kāyasaṅkhāro ’’ tipiV2.86 vuccati ,‘‘ vacīsaṅkhāro ’’ tipi ,‘‘ cittasaṅkhāro ’’ tipi .
Assāsapassāsāpi katthaci ‘‘ kāyasaṅkhāro ’’ ti , vitakkavicārāpi ‘‘ vacīsaṅkhāro ’’ ti vuccanti , saññāvedanāpi ‘‘ cittasaṅkhāro ’’ ti vuccanti .
Tena vuttaṃ ‘‘ tathā hī ’’ tiādi .
Tattha ākaḍḍhitvā gahaṇaṃ ādānaṃ , sampattassa hatthe karaṇaṃ gahaṇaṃ , gahitassa vissajjanaṃ muñcanaṃ , phandanaṃ copanaṃ pāpetvā nipphādetvā .
Hanusañcopanan ti kāyaviññattivasena pubbabhāge hanusañcopanaṃ katvā .
Evañhi vacībhedakaraṇaṃ .
Evaṃ imetiādi yathāvuttassa atthassa nigamanaṃ .Padatthaṃ pucchati itarasaṅkhārehi padatthato visesaṃ kathāpessāmīti .
Kāyanissitāti ettha kāyanissitatā ca nesaṃ tabbhāvabhāvitāya veditabbā , na kāyassa nissayapaccayatāvasenāti dassento ‘‘ kāye sati honti , asati na hontī ’’ ti āha .
Kāyoti cettha karajakāyo daṭṭhabbo .
Cittanissitāti cittaṃ nissāya taṃ nissayapaccayabhūtaṃ labhitvā uppannā .
‘‘ Samāpajjāmī ’’ ti padassa samīpe vuccamānaṃ ‘‘ samāpajjissan ’’ ti padaṃ āsannānāgatakālavācī eva bhavituṃ yuttaṃ , na itaranti āha –
‘‘ padadvayena nevasaññānāsaññāyatanasamāpattikālo kathito ’’ ti .
Tayidaṃ tassa tathā vattabbatāya vuttaṃ , na pana tassa tathā cittapavattisambhavato .
Samāpannepi eseva nayo .
Purimehīti ‘‘ samāpajjissaṃ samāpajjāmī ’’ ti dvīhi padehi .
Pacchimenāti ‘‘ samāpanno ’’ ti padena .
Bhāvitaṃ hoti uppāditaṃ hoti nirodhasamāpannatthāya .
Anupubbasamāpattisamāpajjanasaṅkhātāya nirodhabhāvanāya taṃ cittaṃ bhāvitaṃ hoti .
Tenāha ‘‘ yaṃ tan ’’ tiādi .
Dutiyajjhāneyevāti dutiyajjhānakkhaṇe nirujjhati .
Tattha anuppajjanato anuppādanato heṭṭhā nirodhoti adhippeto .
Catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ tajjā parikammasiddhā yā appavatti
M2.374 , tattha ‘‘ nirodhasamāpattisaññā ’’ ti , yā nesaṃ tathā appavatti .
Sā ‘‘ antonirodhe nirujjhatī ’’ ti vuttā .‘‘ Cittasaṅkhāro niruddho ’’ ti vacanato tadaññesaṃ anirodhaṃ icchantānaṃ vādaṃ dassento ‘‘ cittasaṅkhāro niruddhoti vacanato ’’ tiādiṃ vatvā tattha atippasaṅgadassanamukhena taṃ vādaṃ nisedhetuṃ ‘‘ te vattabbā ’’ tiādimāha .
Abhinivesaṃ akatvāti yathāgate byañjanamatte abhinivesaṃ akatvā .
Ācariyānaṃ nayeti ācariyānaṃ paramparāgate dhammanaye dhammanettiyaṃ ṭhatvā .
Kiriyamayapavattasmin ti
V2.87 parittabhūmakakusalākusaladhammapabandhe vattamāne .
Tasmiñhi vattamāne kāyika-vācasika-kiriyasampavatti hoti , dassana-savanādivasena ārammaṇaggahaṇe pavattamāneti attho .
Tenāha –
‘‘ bahiddhārammaṇesu pasāde ghaṭṭentesū ’’ ti .
Makkhitāni viyāti puñchitāni viya honti ghaṭṭanāya vibādhitattā .
Etenāyaṃ ghaṭṭanā pañcadvārikaviññāṇānaṃ vegasā uppajjanāya na ārammaṇanti dasseti .
Tenevāha –
‘‘ antonirodhe pañca pasādā ativiya virocantī ’’ ti .Tato paraṃ sacittako bhavissāmīti idaṃ atthato āpannaṃ gahetvā vuttaṃ –
‘‘ ettakaṃ kālaṃ acittako bhavissāmī ’’ ti eteneva tassa atthassa siddhattā .
Yaṃ evaṃ bhāvitan ti ettha visuṃ cittassa bhāvanā nāma natthi , addhānaparicchedaṃ pana katvā nirodhasamāpattatthāya kātabbaparikammabhāvanāya eva tassa sijjhanato .
Sā panesā nirodhakathā .
Dvīhi balehīti samathavipassanābalehi .
Tayo ca saṅkhārānan ti tiṇṇaṃ kāyavacīcittasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā .
Soḷasahi ñāṇacariyāhīti aniccānupassanādīnaṃ aṭṭhannaṃ anupassanāñāṇānaṃ , aṭṭhannañca maggaphalañāṇānaṃ vasena imāhi soḷasahi ñāṇappavattīhi .
Navahi samādhicariyāhīti aṭṭha samāpattiyo aṭṭha samādhicariyā , tāsaṃ upacārasamādhi samādhibhāvasāmaññena ekā samādhicariyāti evaṃ navahi samādhicariyāhi .
Vasībhāvatāpaññāti vasībhāvatāsaṅkhātā paññā .
Sabbākārena visuddhimagge kathitā , te tāva ākārā
M2.375 tiṭṭhantu , sarūpamattassa panassa vattabbanti āha –
‘‘ ko panāyaṃ nirodho nāmā ’’ ti .
Yadi khandhānaṃ appavatti , atha kimatthametaṃ jhānasukhādiṃ viya samāpajjantīti āha ‘‘ saṅkhārānan ’’ tiādi .Phalasamāpatticittan ti arahattaṃ anāgāmiphalacittaṃ .
‘‘ Tato paraṃ bhavaṅgasamaye ’’ ti vuttattā āha ‘‘ kiṃ pana … pe … na samuṭṭhāpetī ’’ ti .
Samuṭṭhāpeti rūpasamuppādakattā .
Imassāti nirodhaṃ samāpannabhikkhuno .
Sā na samuṭṭhāpetīti sā catutthajjhānikā phalasamāpatti na samuṭṭhāpeti assāsapassāse .
Phalasamāpattiyā catutthajjhānikabhāvo kathaṃ nicchitoti āha –
‘‘ kiṃ vā etenā ’’ tiādi .
Vakkhamānākārenapi parihāro hotīti .
Santasamāpattitoti nirodhasamāpattimeva sandhāya vadati .
Abbohārikā honti atisukhumasabhāvattā , sañjīvattherassa pubbe samāpattikkhaṇe assāsapassāsā abbohārikabhāvaṃ gacchanti .
Tena vuttaṃ ‘‘ bhavaṅgasamayenevetaṃ kathitan ’’ ti .
Kiriyamaya
V2.88 … pe … uppajjatīti kasmā vuttaṃ ?
Nanu bhavaṅguppattikālampi vitakkavicārā uppajjantevāti ?
Kiñcāpi uppajjanti , vacīsaṅkhāralakkhaṇappattā pana na hontīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ kiṃ bhavaṅgan ’’ tiādi vuttaṃ .Suññato phassotiādayo saguṇenapi ārammaṇenāti ārammaṇabhūtametaṃ .
Suññatā nāma phalasamāpatti niccasukhaattasabhāvato suññattā .
‘‘ Suññato phasso ’’ ti vuttaṃ vuttanayena suññasabhāvattā .
Animittā nāma phalasamāpatti rāganimittādīnaṃ abhāvato .
Appaṇihitā nāma phalasamāpatti rāgapaṇidhiādīnamabhāvato .
Sesaṃ vuttanayameva .
Tenāha ‘‘ animittappaṇihitesupi eseva nayo ’’ ti .
Rāganimittādīnan ti ettha ādi -saddena saṅkhāranimittassapi saṅgaho daṭṭhabbo .
Yadaggena phalasamāpattisamphasso suññato nāma , tadaggena phalasamāpattipi suññatā nāma , phassasīsena pana desanā āgatāti tathā vuttaṃ .
Animittappaṇihitesupi eseva nayo .
Āgamanaṃ ettha , etāyāti vā āgamanikā , sā eva āgamaniyā ka-kārassa ya-kāraṃ katvā .
Vuṭṭhāti nimittato maggassa uppādanena .
Animittā nāma niccanimittassa ugghāṭanato .
Ettha ca vuṭṭhānameva pamāṇaṃ , na
M2.376 pariggahadassanāni .
Appaṇihitā nāma sukhapaṇidhiyā paṭipakkhato .
Suññatā nāma attadiṭṭhiyā ujupaṭipakkhattā sattasuññatāya sudiṭṭhattā .
Maggo animitto nāma vipassanāgamanato .
Phalaṃ animittaṃ nāma maggāgamanato .
Vikappo āpajjeyya āgamanassa vavatthānassa abhāvena , vipassanāya animittādināmalābho avavatthitoti adhippāyo .
Tena vuttaṃ ‘‘ tasmā ’’ tiādi .
Yasmā pana sā maggavuṭṭhānakāle evarūpāpi hotīti tassa vasena maggaphalānaṃ viya phassassapi pavattirūpattā yathāvutto vikappo anavasaroti daṭṭhabbaṃ .Tayo phassā phusantīti puggalabhedavasena vuttaṃ .
Na hi ekaṃyeva puggalaṃ etasmiṃ khaṇe tayo phassā phusanti .
‘‘ Tividho phasso phusatī ’’ ti vā bhavitabbaṃ .
Yasmā pana ‘‘ nirodhaphalasamāpattiyā vuṭṭhitassā ’’ tiādi yassa yathāvuttā tayo eva phassā sambhavanti , tassa anavasesaggahaṇavaseneva vuttaṃ ‘‘ tayo phassā phusantī ’’ ti .
Nibbānaṃ viveko nāma sabbasaṅkhāravivittabhāvato .
Tasmiṃ viveke ekanteneva ninnapoṇattā eva hi te paṭippassaddhasabbussukkā uttamapurisā catunnaṃ khandhānaṃ appavattiṃ anavasesaggahaṇalakkhaṇaṃ nirodhasamāpattiṃ samāpajjantīti .