245. Catunnaṃ ariyasaccānaṃ pariññābhisamayādivasena vividhadassananti kiccavasena nānādassanaṃ hotīti vuttaṃ ,‘‘ dassananti paṭhamamaggassetaṃ adhivacanan ’’ tiM2.342 . Tayidaṃ uparimaggesu bhāvanāpariyāyassa niruḷhattā paṭhamamaggassa paṭhamaṃ nibbānadassanato . Tenāha ‘‘ paṭhamamaggo hī ’’ tiādiV2.57 . Koci yathāvuttaṃ aviparītaṃ atthaṃ ajānanto ñāṇadassanaṃ nāma ārammaṇakaraṇassa vasena atippasaṅgaṃ āsaṅkeyyāti taṃ nivattetuṃ ‘‘ gotrabhū panā ’’ tiādi vuttaṃ . Na dassananti vuccatīti ettha rājadassanaṃ udāharanti . Cattāropi maggā dassanameva yathāvuttenatthena , bhāvanāpariyāyo pana upari tiṇṇaṃ maggānaṃ paṭhamamaggaupāyassa bhāvanākārena pavattanato .

Dassanaṃ visuddhi etthāti dassanavisuddhikaṃ , nibbānaṃ .

Phassāyatanaṃ kammaṭṭhānaṃ assa atthīti phassāyatanakammaṭṭhāniko . Esa nayo sesesupi padesu .

Padesasaṅkhāresūti saṅkhārekadesesu . Heṭṭhimaparicchedena pathaviādike dhammamatte diṭṭhe rūpapariggaho , cakkhuviññāṇādike taṃsahagatadhammamatte diṭṭhe arūpapariggaho ca sijjhatīti vadanti .

Adhigatamaggameva kathesīti yena mukhena vipassanābhinivesaṃ akāsi , tamevassa mukhaṃ kathesi .

Ayaṃ panāti kammaṭṭhānaṃ pucchanto bhikkhu . Imesan ti phassāyatanakammaṭṭhānikapañcakkhandhakammaṭṭhānikānaṃ vacanaṃ . ‘‘ Aññamaññaṃ na sametī ’’ ti vatvā tamevatthaṃ pākaṭaṃ karoti ‘‘ paṭhamenā ’’ tiādinā . Pañcakkhandhavimuttassa saṅkhārassa abhāvā ‘‘ nippadesesū ’’ ti vuttaṃ . Tathevāti yatheva phassāyatanakammaṭṭhānikaṃ , tatheva taṃ pañcakkhandhakammaṭṭhānikaṃ pucchitvā .

Samappavattā dhātuyoti rasādayo sarīradhātuyo samappavattā , na visamākārasaṇṭhitā ahesuṃ . Tenāha ‘‘ kallasarīraṃ balappattan ’’ ti . ‘‘ Atītā saṅkhārā ’’ tiādi vipassanābhinivesavasena vuttaṃ . Sammasanaṃ sabbatthakameva icchitabbaṃ . Cāribhūmin ti gocaraṭṭhānaṃ .

Kārakabhāvan ti bhāvanānuyuñjanabhāvaṃ .

Paṇḍurogapurisoti paṇḍurogī puriso .

Ariṭṭhan ti suttaṃ .

Bhesajjaṃ katvāti bhesajjapayogaṃ katvā .

Karissāmīti bhesajjaṃ karissāmi .

Jhāmathuṇo viyāti daḍḍhathuṇo viya khārakajālanaddhattā taruṇamakulasantānasañchannattā .

Dakkhiṇadvāragāmeti dakkhiṇadvārasamīpe gāme .

Lohitakoti lohitavaṇṇo .

Ocirakajātoti jātaolambamānacirako viya . ĀdinnasipāṭikotiM2.343 gahitaphalapotako .

Sandacchāyoti bahalacchāyo .

Yasmā tassa rukkhassa sākhā aviraḷā ghanappattā aññamaññaṃ saṃsanditvā ṭhitā , tasmā chāyāpissa tādisīti vuttaṃ ‘‘ sandacchāyo nāma saṃsanditvā ṭhitacchāyo ’’ ti , ghanacchāyoti attho .

Tatthātiādi upamāsaṃsandanaṃ .

YenaV2.58 yenākārena adhimuttānan ti chaphassāyatanādimukhena yena yena vipassanābhinivesena vipassantānaṃ nibbānañca adhimuttānaṃ . Suṭṭhu visuddhaṃ pariññātisamayādisiddhiyā . Tena tenevākārenāti attanādhimuttākārena .

Idāni taṃ taṃ ākāraṃ upamāya saddhiṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādi āraddhaṃ . Taṃ suviññeyyameva .

Idan ti nagaropamaṃ . Taṃ sallakkhitan ti kiṃsukopamadīpitaṃ atthajātaṃ sace sallakkhitaṃ . Assa bhikkhuno . Dhammadesanatthan ti yathāsallakkhitassa atthassa vasena laddhavisesassa upabrūhanāya . Tassevatthassāti tassa dassanavisuddhisaṅkhātassa atthassa .

Corāsaṅkā na honti majjhimadesarajjassa pasannabhāvato .

Tipurisubbedhānīti ubbedhena tipurisappamāṇāni nānābhittivicittāni thambhānaṃ upari vividhamālākammādivicittadhanurākāralakkhitāni manoramāni . Tenāha ‘‘ nagarassa alaṅkāratthan ’’ ti . Nagaradvārassa thirabhāvāpādanavasena ṭhapetabbattā vuttaṃ ‘‘ coranivāraṇatthānipi hontiyevā ’’ ti .

Piṭṭhasaṅghātassāti dvārabāhassa .

‘‘ Ime āvāsikā , ime āgantukā , tatthāpi ca imehi nagarassa nagarasāmikassa ca attho . Imesaṃ vasena anattho siyā ’’ ti jānanañāṇasaṅkhātena paṇḍiccena samannāgato .

Aññātanivāraṇe paṭubhāvasaṅkhātena veyyattiyena samannāgato .

Ṭhānuppattikapaññāsaṅkhātāyāti tasmiṃ tasmiṃ atthakicce taṅkhaṇuppajjanakapaṭibhānasaṅkhātāya .

Raññā āyutto niyojito rājāyutto , tattha tattha rañño kātabbakicce ṭhapitapuriso .

Katipāheyevāti katipayadivaseyeva akiccakaraṇena tassa ṭhānaṃ vibbhamo jātoti katvā vuttaṃ – ‘‘ sabbāni vinicchayaṭṭhānādīni hāretvā ’’ ti .

Sīsamassa chindāhīti sīsabhūtaṃ uttamaṅgaṭṭhāniyaṃ tattha tassa rājakiccaṃ chindāti attho . Aññathā tassa pākatike atthe gayhamāne pāṇātipātoM2.344 āṇatto nāma siyā . Na hi cakkavattirājā tādisaṃ āṇāpeti , aññesampi tato nivārakattā . Atha vā chindāhīti mama āṇāya assa sīsaṃ chindanto viya attānaṃ dassehi , evaṃ so tatthovādapaṭikarattapatto odameyyāti , tathā ceva upari paṭipatti āgatā .

Tatthāti etasmiṃ paccantimanagare .

Uppannenāti samathakammaṭṭhāne uppannena . Tassevāti sakkāyasaṅkhātassa nagarassa ‘‘ dvārānī ’’ ti vuttānīti ānetvā sambandho . ‘‘ SīghaṃV2.59 dūtayugan ’’ ti vuttāti yojanā .

Hadayavatthurūpassa majjhe siṅghāṭakabhāvena gahitattā ‘‘ hadayavatthussa nissayabhūtānaṃ mahābhūtānan ’’ ti vuttaṃ . Yadi evaṃ vatthurūpameva gahetabbaṃ , tadevettha aggahetvā kasmā mahābhūtaggahaṇanti āha ‘‘ vatthurūpassa hī ’’ tiādi .

Yādisoti sammādiṭṭhiādīnaṃ vasena yādiso eva pubbe āgatavipassanāmaggo . ‘‘ Ayampi aṭṭhaṅgasamannāgatattā tādiso evā ’’ ti vatvā ariyamaggo ‘‘ yathāgatamaggo ’’ ti vutto .

Idaṃ tāvetthāti ettha etasmiṃ sutte dhammadesanatthaṃ ābhatāya yathāvuttaupamāya idaṃ saṃsandanaṃ .

Idaṃ saṃsandanan ti idāni vakkhamānaṃ upamāya saṃsandanaṃ . Nagarasāmiupamā pañcakkhandhavasena dassanavisuddhipattaṃ khīṇāsavaṃ dassetuṃ ābhatā . Siṅghāṭakūpamā catumahābhūtavasena dassanavisuddhipattaṃ khīṇāsavaṃ dassetuṃ ābhatāti yojanā .

‘‘ Catusaccameva kathitan ’’ ti vatvā tāni saccāni niddhāretvā dassetuṃ ‘‘ sakalenapi hī ’’ tiādi vuttaṃ . Idha nagarasambhāro chadvārādayo . Tena hi chaphassāyatanādayo upamitā . Te pana dukkhasaccapariyāpannāti vuttaṃ ‘‘ nagarasambhārena dukkhasaccameva kathitan ’’ ti .