1. Cetanāsuttavaṇṇanā
171. Tatiyassa
V2.345 paṭhame kāyeti kāyadvāre , kāyaviññattiyā satīti attho .
Kāyasañcetanāhetūtiādīsu kāyasañcetanā nāma kāyadvāre cetanā pakappanā .
Sā aṭṭha kāmāvacarakusalavasena aṭṭhavidhā , akusalavasena dvādasavidhāti vīsatividhā .
Tathā vacīsañcetanā , tathā manosañcetanā .
Apicettha nava mahaggatacetanāpi labbhanti .
Kāyasañcetanāhetūti kāyasañcetanāpaccayā .
Uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhan ti aṭṭhakusalakammapaccayā niyakajjhatte sukhaṃ uppajjati , dvādasaakusalakammapaccayā dukkhaṃ .
Sesadvāresupi eseva nayo .
Avijjāpaccayāvāti avijjākāraṇeneva .
Sace hi avijjā chādayamānā paccayo hoti , evaṃ sante tīsu dvāresu sukhadukkhānaṃ paccayabhūtā cetanā uppajjati .
Iti mūlabhūtāya avijjāya vasenetaṃ vuttaṃ .Sāmaṃ vātiādīsu parehi anāṇatto sayameva abhisaṅkharonto
P3.145 sāmaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti nāma .
Yaṃ pana pare samādapetvā āṇāpetvā kārenti , tassa taṃ kāyasaṅkhāraṃ pare abhisaṅkharonti nāma .
Yo pana kusalaṃ kusalanti akusalaṃ akusalanti kusalavipākaṃ kusalavipākoti akusalavipākaṃ akusalavipākoti jānanto kāyadvāre vīsatividhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti , ayaṃ sampajāno abhisaṅkharoti nāma .
Yo evaṃ ajānanto abhisaṅkharoti , ayaṃ asampajāno abhisaṅkharoti nāma .
Sesadvāresupi eseva nayo .
TatthaM2.348 asampajānakammaṃ evaṃ veditabbaṃ – daharadārakā ‘‘ mātāpitūhi kataṃ karomā ’’ ti cetiyaṃ vandanti , pupphapūjaṃ karonti , bhikkhusaṅghaṃ vandanti , tesaṃ kusalanti ajānantānampi taṃ kusalameva hoti .
Tathā migapakkhiādayo tiracchānā dhammaṃ suṇanti , saṅghaṃ vandanti , cetiyaṃ vandanti , tesaṃ jānantānampi ajānantānampi taṃ kusalameva hoti .
Daharadārakā pana mātāpitaro hatthapādehi paharanti , bhikkhūnaṃ talasattikaṃ uggiranti , daṇḍaṃ khipanti , akkosantiV2.346 .
Gāviyo bhikkhusaṅghaṃ anubandhanti , sunakhā anubandhanti , ḍaṃsanti , sīhabyagghādayo anubandhanti , jīvitā voropenti .
Tesaṃ jānantānampi ajānantānampi akusalakammaṃ hotīti veditabbaṃ .
Idāni tīsupi dvāresu āyūhanacetanā samodhānetabbā .
Seyyathidaṃ – kāyadvāre sayaṃkatamūlikā vīsati cetanā , āṇattimūlikā vīsati , sampajānamūlikā vīsati , asampajānamūlikā vīsatīti asīti cetanā honti , tathā vacīdvāre .
ManodvāreP3.146 pana ekekasmimpi vikappe ekūnatiṃsa katvā satañca soḷasa ca honti .
Iti sabbāpi tīsu dvāresu dve satāni chasattati ca cetanā .
Tā sabbāpi saṅkhārakkhandhoteva saṅkhaṃ gacchanti , taṃsampayutto vedayitākāro vedanākkhandho , sañjānanākāro saññākkhandho , cittaṃ viññāṇakkhandho , kāyo upādārūpaṃ , tassa paccayā catasso dhātuyo cattāri bhūtānīti ime pañcakkhandhā dukkhasaccaṃ nāma .Imesu , bhikkhave , dhammesu avijjā anupatitāti imesu vuttappabhedesu cetanādhammesu avijjā sahajātavasena ca upanissayavasena ca anupatitā .
Evaṃ vaṭṭañceva vaṭṭamūlikā ca avijjā dassitā hoti .
Ettāvatā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattassa khīṇāsavassa idāni thutiṃ karonto avijjāyatveva asesavirāganirodhātiādimāha .
Tattha asesavirāganirodhāti asesavirāgena ceva asesanirodhena ca .
So kāyo na hotīti khīṇāsavassa kāyena karaṇakammaṃ paññāyati , cetiyaṅgaṇasammajjanaṃ bodhiyaṅgaṇasammajjanaṃ abhikkamanaṃ paṭikkamanaṃ vattānuvattakaraṇanti evamādi .
Kāyadvāre panassa vīsati cetanā avipākadhammataṃ
M2.349 āpajjanti .
Tena vuttaṃ –
‘‘ so kāyo na hoti , yaṃ paccayāssa taṃ uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhan ’’ ti .
Kāyadvārappavattā hi cetanā idha kāyoti adhippetā .
Sesadvayepi eseva nayo .
Khettan tiādīnipiP3.147 kusalākusalakammasseva nāmāni .
Tañhi vipākassa viruhanaṭṭhānaṭṭhena khettaṃ , patiṭṭhānaṭṭhena vatthu , kāraṇaṭṭhena āyatanaṃ , adhikaraṇaṭṭhena adhikaraṇanti vuccati .Iti satthā ettakena ṭhānena tīhi dvārehi āyūhitakammaṃ dassetvā idāni tassa kammassa
V2.347 vipaccanaṭṭhānaṃ dassetuṃ cattārome bhikkhavetiādimāha .
Tattha attabhāvappaṭilābhāti paṭiladdhaattabhāvā .
Attasañcetanā kamatīti attanā pakappitacetanā vahati pavattati .
Attasañcetanāhetu tesaṃ sattānaṃ tamhā kāyā cuti hotītiādīsu khiḍḍāpadosikā devā attasañcetanāhetu cavanti .
Tesañhi nandanavanacittalatāvanaphārusakavanādīsu dibbaratisamappitānaṃ kīḷantānaṃ pānabhojane sati sammussati , te āhārupacchedena ātape khittamālā viya milāyanti .
Manopadosikā devā parasañcetanāhetu cavanti , ete cātumahārājikā devā .
Tesu kira eko devaputto ‘‘ nakkhattaṃ kīḷissāmī ’’ ti saparivāro rathena vīthiṃ paṭipajjati .
Athañño nikkhamanto taṃ purato gacchantaṃ disvā ‘‘ kiṃ , bho , ayaṃ kapaṇo adiṭṭhapubbaṃ viya etaṃ disvā pītiyā uddhumāto viya gajjamāno viya ca gacchatī ’’ ti kujjhati .
Purato gacchantopi nivattitvā taṃ kuddhaṃ disvā kuddhā nāma suvijānā hontīti kuddhabhāvamassa ñatvā ‘‘ tvaṃ kuddhoP3.148 mayhaṃ kiṃ karissasi , ayaṃ sampatti mayā dānasīlādīnaṃ vasena laddhā , na tuyhaṃ vasenā ’’ ti paṭikujjhati .
Ekasmiñhi kuddhe itaro akuddho rakkhati , ubhosu pana kuddhesu ekassa kodho itarassa paccayo hoti , tassapi kodho itarassa paccayo hotīti ubho kandantānaṃyeva orodhānaṃ cavanti .
Manussā attasañcetanā ca parasañcetanā ca hetu cavanti , attasañcetanāya ca parasañcetanāya ca hetubhūtāya cavantīti attho .
Manussā hi kujjhitvā attanāva attānaṃ hatthehipi daṇḍehipi paharanti , rajjubandhanādīhipi bandhanti , asināpi sīsaṃ chindanti , visampi khādanti , papātepi patanti , udakampi pavisanti , aggimpi pavisanti , parepi daṇḍena vā satthane vā paharitvā mārenti .
Evaṃ tesu attasañcetanāpi parasañcetanāpi kamati .Katame
M2.350 tena devā daṭṭhabbāti katame nāma te devā daṭṭhabbāti attho .
Tena vā attabhāvena katame devā daṭṭhabbātipi attho .
Kasmā pana thero imaṃ pañhaṃ pucchati , kiṃ attanā kathetuṃ nappahotīti ?
Pahoti , idaṃ pana padaṃ attano sabhāvena buddhavisayaṃ pañhanti thero na kathesi .
Tena daṭṭhabbāti tena attabhāvena daṭṭhabbā .
Ayaṃ pana pañho heṭṭhā kāmāvacarepi rūpāvacarepi labbhati , bhavaggena pana paricchinditvā kathito nippadesena kathito hotīti bhagavatā evaṃ kathito .
ĀgantāroV2.348 itthattan ti itthabhāvaṃ kāmāvacarapañcakkhandhabhāvamevaP3.149 āgantāro , neva tatrūpapattikā na uparūpapattikā honti .
Anāgantāro itthattan ti imaṃ khandhapañcakaṃ anāgantāro , heṭṭhūpapattikā na honti , tatrūpapattikā vā uparūpapattikā vā tattheva vā parinibbāyino hontīti attho .
Ettha ca heṭṭhimabhave nibbattānaṃ vasena uparūpapattikā veditabbā .
Bhavagge panetaṃ natthi .
Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .2. Vibhattisuttavaṇṇanā