5. Vappasuttavaṇṇanā
195. Pañcame
V2.365 vappoti dasabalassa cūḷapitā sakyarājā .
Nigaṇṭhasāvakoti vesāliyaṃ sīhasenāpati viya nāḷandāyaṃ upāligahapati viya ca nigaṇṭhassa nāṭaputtassa upaṭṭhāko .Kāyena saṃvutoti kāyadvārassa saṃvutattā pihitattā kāyena saṃvuto nāma .
Sesadvayepi eseva nayo .
Avijjāvirāgāti
P3.175 avijjāya khayavirāgena .
Vijjuppādāti maggavijjāya uppādena .Taṃ ṭhānan ti taṃ kāraṇaṃ .
Avipakkavipākan ti aladdhavipākavāraṃ .
Tatonidānan ti taṃhetu tappaccayā .
Dukkhavedaniyā āsavā assaveyyun ti dukkhavedanāya paccayabhūtā kilesā assaveyyuṃ , tassa purisassa uppajjeyyunti attho .
Abhisamparāyan ti dutiye attabhāve .
Kāyasamārambhapaccayāti kāyakammapaccayena .
Āsavāti kilesā .
Vighātapariḷāhāti ettha vighātoti dukkhaṃ .
Pariḷāhoti kāyikacetasiko pariḷāho .
Phussa phussa byantīkarotīti ñāṇavajjhaṃ kammaṃ ñāṇaphassena phusitvā phusitvā khayaṃ gameti , vipākavajjhaṃ kammaṃ vipākaphassena phusitvā phusitvā khayaṃ gameti .
Nijjarāti kilesajīraṇakapaṭipadā .
Sesavāresupi eseva nayo .
Idha ṭhatvā ayaṃ bhikkhu khīṇāsavo kātabbo , cattāri mahābhūtāni nīharitvā catusaccavavatthānaṃ dassetvā yāva arahattaphalaṃ kammaṭṭhānaṃ kathetabbaṃ .
Idāni pana tassa khīṇāsavassa satatavihāre dassetuṃ evaṃ sammā vimuttacittassātiādimāha .
Tattha sammā vimuttacittassāti hetunā kāraṇena
M2.368 sammā vimuttassa .
SatatavihārātiP3.176 niccavihārā nibaddhavihārā .Neva sumano hotīti iṭṭhārammaṇe rāgavasena na somanassajāto hoti .
Na dummanoti aniṭṭhārammaṇe paṭighavasena na domanassajāto hoti .
Upekkhako viharati sato sampajānoti satisampajaññapariggahitāya majjhattākāralakkhaṇāya upekkhāya tesu ārammaṇesu upekkhako majjhatto hutvā viharati .
Kāyapariyantikan ti kāyantikaṃ kāyaparicchinnaṃ , yāva pañcadvārakāyo pavattati , tāva pavattaṃ pañcadvārikavedananti attho .
Jīvitapariyantikan ti jīvitantikaṃ jīvitaparicchinnaṃ , yāva jīvitaṃ pavattati , tāva pavattaṃ manodvārikavedananti attho .
Tattha pañcadvārikavedanā pacchā uppajjitvā paṭhamaṃ nirujjhati , manodvārikavedanā paṭhamaṃ uppajjitvā pacchā nirujjhati .
Sā hi paṭisandhikkhaṇe vatthurūpasmiṃyeva patiṭṭhāti .
Pañcadvārikā pavatte pañcadvāravasena pavattamānā paṭhamavaye
V2.366 vīsativassakāle rajjanadussanamuyhanavasena adhimattā balavatī hoti , paṇṇāsavassakāle ṭhitā hoti , saṭṭhivassakālato paṭṭhāya parihāyamānā , asītinavutivassakāle mandā hoti .
Tadā hi sattā ‘‘ cirarattaṃ ekato nisīdimhā nipajjimhā ’’ ti vadantepi naP3.177 jānāmāti vadanti .
Adhimattānipi rūpādiārammaṇāni na passāma , sugandhaduggandhaṃ vā sāduasāduṃ vā thaddhamudukaṃ vāti na jānāmātipi vadanti .
Iti nesaṃ pañcadvārikavedanā bhaggā hoti , manodvārikā pavattati .
Sāpi anupubbena parihāyamānā maraṇasamaye hadayakoṭiṃyeva nissāya pavattati .
Yāva panesā pavattati , tāva satto jīvatīti vuccati .
Yadā nappavattati , tadā ‘‘ mato niruddho ’’ ti vuccati .
Svāyamattho vāpiyā dīpetabbo – yathā hi puriso pañcaudakamaggasampannaṃ vāpiṃ kareyya .
Paṭhamaṃ deve vuṭṭhe pañcahi udakamaggehi udakaṃ pavisitvā antovāpiyaṃ āvāṭe pūreyya .
Punappunaṃ deve vassante udakamagge pūretvā gāvutaḍḍhayojanamattaṃ ottharitvā udakaṃ tiṭṭheyya tato tato vissandamānaṃ .
Atha niddhamanatumbe vivaritvā khettesu kamme kayiramāne udakaṃ nikkhamantaṃ , sassapākakāle udakaṃ nikkhantaṃ udakaṃ parihīnaṃ ,‘‘ macche gaṇhāmā ’’ ti vattabbataṃ āpajjeyya .
Tato katipāhena āvāṭesuyevaM2.369 udakaṃ saṇṭhaheya .
Yāva pana taṃ āvāṭesu hoti , tāva mahāvāpiyaṃ udakaṃ atthīti saṅkhaṃ gacchati .
Yadā pana tattha chijjati , tadā ‘‘ vāpiyaṃ udakaṃ natthī ’’ ti vuccati .
Evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ .
PaṭhamaṃP3.178 deve vassante pañcahi maggehi udake pavisante āvāṭānaṃ pūraṇakālo viya hi paṭhamameva paṭisandhikkhaṇe manodvārikavedanāya vatthurūpe patiṭṭhitakālo , punappunaṃ deve vassante pañcamaggānaṃ pūraṇakālo viya pavatte pañcadvārikavedanāya pavatti , gāvutaḍḍhayojanamattaṃ ajjhottharaṇaṃ viya paṭhamavaye vīsativassakāle rajjanādivasena tassa adhimattabalavabhāvo , yāva vāpito udakaṃ na niggacchati , tāva pūrāya vāpiyā ṭhitakālo viya paññāsavassakāle tassa ṭhitakālo , niddhamanatumbesu vivaṭesu kamme kayiramāne udakassa nikkhamanakālo viya saṭṭhivassakālato paṭṭhāya tassa parihāni , udake bhaṭṭhe udakamaggesu parittaudakassa ṭhitakālo viya asītinavutikāle pañcadvārikavedanāya mandakālo , āvāṭesuyeva udakassa patiṭṭhitakālo viya hadayavatthukoṭiṃ nissāya manodvāre vedanāya pavattikālo , āvāṭesu parittepi udake sati ‘‘ vāpiyaṃ udakaṃ atthī ’’ ti vattabbakālo viya yāvaV2.367 sā pavattati , tāva ‘‘ satto jīvatī ’’ ti vuccati .
Yathā pana āvāṭesu udake chinne ‘‘ natthi vāpiyaṃ udakan ’’ ti vuccati , evaṃ manodvārikavedanāya appavattamānāya satto matoti vuccati .
Imaṃ vedanaṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘ jīvitapariyantikaṃ vedanaṃ vediyamāno ’’ ti .Kāyassa bhedāti kāyassa bhedena .
Uddhaṃ jīvitapariyādānāti jīvitakkhayato uddhaṃ .
Idhevāti paṭisandhivasena parato agantvā idheva .
Sītī
P3.179 bhavissantīti pavattivipphandanadaratharahitāni sītāni appavattanadhammāni bhavissanti .Thūṇaṃ paṭiccāti rukkhaṃ paṭicca .
Kuddālapiṭakaṃ ādāyāti kuddālañca khaṇittiñca pacchiñca gahetvāti attho .
Desanā pana kuddālavaseneva katā .
Mūle chindeyyāti mūlamhi kuddālena chindeyya .
Palikhaṇeyyāti khaṇittiyā samantā khaṇeyya .
Evameva
M2.370 khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – rukkho viya hi attabhāvo daṭṭhabbo , rukkhaṃ paṭicca chāyā viya kusalākusalaṃ kammaṃ , chāyaṃ appavattaṃ kātukāmo puriso viya yogāvacaro , kuddālo viya paññā , piṭakaṃ viya samādhi , khaṇitti viya vipassanā , khaṇittiyā mūlānaṃ palikhaṇanakālo viya arahattamaggena avijjāya chedanakālo , khaṇḍākhaṇḍaṃ karaṇakālo viya khandhavasena diṭṭhakālo , phālanakālo viya āyatanavasena diṭṭhakālo , sakalīkaraṇakālo viya dhātuvasena diṭṭhakālo , vātātapena visosanakālo viya kāyikacetasikassa vīriyassa karaṇakālo , agginā ḍahanakālo viya ñāṇena kilesānaṃ ḍahanakālo , masikaraṇakālo viya vattamānaka-pañcakkhandhakālo , mahāvāte ophunanakālo viya nadīsote pavāhanakālo viya ca chinnamūlakānaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ appaṭisandhikanirodho , ophunanappavāhanehiP3.180 apaññattikabhāvūpagamo viya punabbhave vipākakkhandhānaṃ anuppādena apaṇṇattikabhāvo veditabbo .Bhagavantaṃ etadavocāti satthari desanaṃ vinivaṭṭente sotāpattiphalaṃ patvā etaṃ ‘‘ seyyathāpi , bhante ’’ tiādivacanaṃ avoca .
Tattha udayatthikoti vaḍḍhiatthiko .
Assapaṇiyaṃ poseyyāti pañca assapotasatāni kiṇitvā pacchā vikkiṇissāmīti poseyya .
Sahassagghanakassa assassa pañcasatamattaṃ upakaraṇaṃ gandhamālādivasena posāvanikaṃyeva agamāsi .
Athassa te assā ekadivaseneva
V2.368 rogaṃ phusitvā sabbe jīvitakkhayaṃ pāpuṇeyyunti iminā adhippāyena evamāha .Udayañceva nādhigaccheyyāti vaḍḍhiñca gehato nīharitvā dinnamūlañca kiñci na labheyya .
Payirupāsin ti catūhi paccayehi upaṭṭhahiṃ .
Svāhaṃ udayañceva nādhigacchin ti so ahaṃ neva udayaṃ na gehato dinnadhanaṃ adhigacchiṃ , paṇiyaassajagganako nāma jātosmīti dasseti .
Sesamettha uttānamevāti .