1-2. MahāvaggassaV3.153P3.116M3.153 paṭhame pubbaṅgamāti sahajātavasena ca upanissayavasena cāti dvīhākārehi pubbaṅgamā . Samāpattiyāti samāpajjanāya sabhāvapaṭilābhāya , uppattiyāti attho . Anvadeva ahirikaṃ anottappan ti sā panesā yadetaṃ alajjanākārasaṇṭhikaṃ ahirikaṃ , abhāyanākārasaṇṭhitañca anottappaṃ , etaṃ anudeva saheva ekatova , na vinā tena uppajjatīti attho .

Avijjāgatassāti avijjāya upagatassa samannāgatassa . Micchādiṭṭhīti ayāthāvadiṭṭhi aniyyānikadiṭṭhi . Pahotīti hoti uppajjati . Micchāsaṅkappā dīsupi ayāthāvaaniyyānikavasenevaV3.154 micchābhāvo veditabbo . Iti imāni aṭṭhapi akusaladhammasamāpattiyā micchattaaṅgāni nāma honti . Tāni pana na ekakkhaṇe sabbāni labbhanti , nānakkhaṇe labbhanti . Kathaṃ ? Yadā hi diṭṭhisampayuttacittaṃ kāyaviññattiṃ samuṭṭhāpentaṃ uppajjati , tadā micchādiṭṭhi micchāsaṅkappo micchāvāyāmo micchāsati micchāsamādhiM3.154 micchākammantoti cha aṅgāni honti . Yadā diṭṭhivippayuttaṃ , tadā micchādiṭṭhivajjāni pañca . Yadā tāneva dve vacīviññattiṃ samuṭṭhāpenti , tadā micchākammantaṭṭhāne micchāvācāya saddhiṃ tāneva cha vā pañca vā . Ayaṃ ājīvo nāma kuppamāno kāyavacīdvāresuyeva aññatarasmiṃ kuppati , na manodvāre . Tasmā yadā ājīvasīsena tāneva cittāni kāyavacīviññattiyo samuṭṭhāpenti , tadā kāyakammaṃ micchājīvo nāma hoti , tathā vacīkammanti micchājīvassa vasena tāneva cha vā pañca vā . Yadā pana viññattiṃ asamuṭṭhāpetvā tāni cittāni uppajjantiP3.117 , tadā micchādiṭṭhimicchāsaṅkappamicchāvāyāmamicchāsatimicchāsamādhivasena pañca vā , micchāsaṅkappādivasena cattāri vā hontīti evaṃ na ekakkhaṇe sabbāni labbhanti , nānakkhaṇe labbhantīti .

Sukkapakkhe vijjāti kammassakatañāṇaṃ . Ihāpi sahajātavasena ca upanissayavasena cāti dvīhākārehi pubbaṅgamatā veditabbā . Hirottappan ti hirī ca ottappañca . Tattha lajjanākārasaṇṭhitā hirī , bhāyanākārasaṇṭhitaṃ ottappaṃ . Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimagge vuttova .

Vijjāgatassāti vijjāya upagatassa samannāgatassa . Viddasunoti viduno paṇḍitassa . Sammādiṭṭhīti yāthāvadiṭṭhi niyyānikadiṭṭhi . Sammākammantā dīsupi eseva nayo . Iti kusaladhammasamāpattiyā imāni aṭṭhaṅgāni honti , tāni lokiyamaggakkhaṇe na ekato sabbāni labbhanti , lokuttaramaggakkhaṇe pana labbhanti . Tāni ca kho paṭhamajjhānikamagge , dutiyajjhānikādīsu pana sammāsaṅkappavajjāni satteva honti . Tattha yo evaṃ vadeyya ‘‘ yasmā majjhimanikāyamhi mahāsaḷāyatanikasutte ( ma . ni .3.431)‘ yā tathābhūtassa diṭṭhi , sāssa hoti sammādiṭṭhi . Yo tathābhūtassa , saṅkappo , svāssa hoti sammāsaṅkappo . Yo tathābhūtassa vāyāmo , svāssa hoti sammāvāyāmo . Yā tathābhūtassa sati , svāssa hotiV3.155 sammāsati . Yo tathābhūtassa samādhi , svāssa hoti sammāsamādhi . Pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo ca suparisuddho ’ ti vuttaṃ tasmā pañcaṅgikopi lokuttaramaggo hotī ’’ ti so vattabbo – tasmiṃyeva sutte ‘‘ evamassāyaṃ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvanāpāripūriṃ gacchatī ’’ ti idaṃ kasmā na passasiM3.155 ? Yaṃ panetaṃ ‘‘ pubbeva kho panassā ’’ ti vuttaṃ , taṃ pabbajitadivasato paṭṭhāya parisuddhabhāvadassanatthaṃ . Pabbajitadivasato paṭṭhāya hi parisuddhāni kāyakammādīni lokuttaramaggakkhaṇe atiparisuddhāni hontīti ayamattho dīpito . Yampi abhidhamme vuttaṃ ‘‘ tasmiṃ kho pana samaye pañcaṅgiko maggo hotī ’’ ti ( vibha .212), taṃ ekaṃ kiccantaraṃ dassetuṃ vuttaṃ . Yasmiñhi kāle micchākammantaṃ pahāya sammākammantaṃ pūreti , tasmiṃ kāle micchāvācā vā micchājīvo vā na hoti , diṭṭhi saṅkappo vāyāmoP3.118 sati samādhīti imesuyeva pañcasu kārakaṅgesu sammākammanto pūrati . Virativasena hi sammākammanto pūrati nāma . Sammāvācāsammāājīvesupi eseva nayo . Iti imaṃ kiccantaraṃ dassetuṃ evaṃ vuttaṃ . Lokiyamaggakkhaṇe ca pañceva honti , virati pana aniyatā . Tasmā ‘‘ chaaṅgiko ’’ ti avatvā ‘‘ pañcaṅgiko ’’ tveva vuttaṃ . ‘‘ Yā ca , bhikkhave , ariyacittassa anāsavacittassa ariyamaggasamaṅgino ariyamaggaṃ bhāvayato tīhi kāyaduccaritehi ārati virati paṭivirati veramaṇī akiriyā akaraṇaṃ , ayaṃ bhikkhave sammākammanto ariyo anāsavo lokuttaramaggo ’’ ti ( ma . ni .3.139). Evaṃ pana mahācattālīsakasuttādīsu anekesu suttesu sammākammantādīnañca lokuttaramaggassa aṅgabhāvasiddhito aṭṭhaṅgikova lokuttaramaggo hotīti veditabboti . Imasmiṃ sutte ayaṃ aṭṭhaṅgiko maggo lokiyalokuttaramissakova kathito .

Dutiyaṃ kosalasaṃyutte vuttameva .

3. Sāriputtasuttavaṇṇanā

1-2. MahāvaggassaV3.153P3.116M3.153 paṭhame pubbaṅgamāti sahajātavasena ca upanissayavasena cāti dvīhākārehi pubbaṅgamā . Samāpattiyāti samāpajjanāya sabhāvapaṭilābhāya , uppattiyāti attho . Anvadeva ahirikaṃ anottappan ti sā panesā yadetaṃ alajjanākārasaṇṭhikaṃ ahirikaṃ , abhāyanākārasaṇṭhitañca anottappaṃ , etaṃ anudeva saheva ekatova , na vinā tena uppajjatīti attho . Avijjāgatassāti avijjāya upagatassa samannāgatassa . Micchādiṭṭhīti ayāthāvadiṭṭhi aniyyānikadiṭṭhi . Pahotīti hoti uppajjati . Micchāsaṅkappā dīsupi ayāthāvaaniyyānikavasenevaV3.154 micchābhāvo veditabbo . Iti imāni aṭṭhapi akusaladhammasamāpattiyā micchattaaṅgāni nāma honti . Tāni pana na ekakkhaṇe sabbāni labbhanti , nānakkhaṇe labbhanti . Kathaṃ ? Yadā hi diṭṭhisampayuttacittaṃ kāyaviññattiṃ samuṭṭhāpentaṃ uppajjati , tadā micchādiṭṭhi micchāsaṅkappo micchāvāyāmo micchāsati micchāsamādhiM3.154 micchākammantoti cha aṅgāni honti . Yadā diṭṭhivippayuttaṃ , tadā micchādiṭṭhivajjāni pañca . Yadā tāneva dve vacīviññattiṃ samuṭṭhāpenti , tadā micchākammantaṭṭhāne micchāvācāya saddhiṃ tāneva cha vā pañca vā . Ayaṃ ājīvo nāma kuppamāno kāyavacīdvāresuyeva aññatarasmiṃ kuppati , na manodvāre . Tasmā yadā ājīvasīsena tāneva cittāni kāyavacīviññattiyo samuṭṭhāpenti , tadā kāyakammaṃ micchājīvo nāma hoti , tathā vacīkammanti micchājīvassa vasena tāneva cha vā pañca vā . Yadā pana viññattiṃ asamuṭṭhāpetvā tāni cittāni uppajjantiP3.117 , tadā micchādiṭṭhimicchāsaṅkappamicchāvāyāmamicchāsatimicchāsamādhivasena pañca vā , micchāsaṅkappādivasena cattāri vā hontīti evaṃ na ekakkhaṇe sabbāni labbhanti , nānakkhaṇe labbhantīti . Sukkapakkhe vijjāti kammassakatañāṇaṃ . Ihāpi sahajātavasena ca upanissayavasena cāti dvīhākārehi pubbaṅgamatā veditabbā . Hirottappan ti hirī ca ottappañca . Tattha lajjanākārasaṇṭhitā hirī , bhāyanākārasaṇṭhitaṃ ottappaṃ . Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimagge vuttova . Vijjāgatassāti vijjāya upagatassa samannāgatassa . Viddasunoti viduno paṇḍitassa . Sammādiṭṭhīti yāthāvadiṭṭhi niyyānikadiṭṭhi . Sammākammantā dīsupi eseva nayo . Iti kusaladhammasamāpattiyā imāni aṭṭhaṅgāni honti , tāni lokiyamaggakkhaṇe na ekato sabbāni labbhanti , lokuttaramaggakkhaṇe pana labbhanti . Tāni ca kho paṭhamajjhānikamagge , dutiyajjhānikādīsu pana sammāsaṅkappavajjāni satteva honti . Tattha yo evaṃ vadeyya ‘‘ yasmā majjhimanikāyamhi mahāsaḷāyatanikasutte ( ma . ni .3.431)‘ yā tathābhūtassa diṭṭhi , sāssa hoti sammādiṭṭhi . Yo tathābhūtassa , saṅkappo , svāssa hoti sammāsaṅkappo . Yo tathābhūtassa vāyāmo , svāssa hoti sammāvāyāmo . Yā tathābhūtassa sati , svāssa hotiV3.155 sammāsati . Yo tathābhūtassa samādhi , svāssa hoti sammāsamādhi . Pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo ca suparisuddho ’ ti vuttaṃ tasmā pañcaṅgikopi lokuttaramaggo hotī ’’ ti so vattabbo – tasmiṃyeva sutte ‘‘ evamassāyaṃ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvanāpāripūriṃ gacchatī ’’ ti idaṃ kasmā na passasiM3.155 ? Yaṃ panetaṃ ‘‘ pubbeva kho panassā ’’ ti vuttaṃ , taṃ pabbajitadivasato paṭṭhāya parisuddhabhāvadassanatthaṃ . Pabbajitadivasato paṭṭhāya hi parisuddhāni kāyakammādīni lokuttaramaggakkhaṇe atiparisuddhāni hontīti ayamattho dīpito . Yampi abhidhamme vuttaṃ ‘‘ tasmiṃ kho pana samaye pañcaṅgiko maggo hotī ’’ ti ( vibha .212), taṃ ekaṃ kiccantaraṃ dassetuṃ vuttaṃ . Yasmiñhi kāle micchākammantaṃ pahāya sammākammantaṃ pūreti , tasmiṃ kāle micchāvācā vā micchājīvo vā na hoti , diṭṭhi saṅkappo vāyāmoP3.118 sati samādhīti imesuyeva pañcasu kārakaṅgesu sammākammanto pūrati . Virativasena hi sammākammanto pūrati nāma . Sammāvācāsammāājīvesupi eseva nayo . Iti imaṃ kiccantaraṃ dassetuṃ evaṃ vuttaṃ . Lokiyamaggakkhaṇe ca pañceva honti , virati pana aniyatā . Tasmā ‘‘ chaaṅgiko ’’ ti avatvā ‘‘ pañcaṅgiko ’’ tveva vuttaṃ . ‘‘ Yā ca , bhikkhave , ariyacittassa anāsavacittassa ariyamaggasamaṅgino ariyamaggaṃ bhāvayato tīhi kāyaduccaritehi ārati virati paṭivirati veramaṇī akiriyā akaraṇaṃ , ayaṃ bhikkhave sammākammanto ariyo anāsavo lokuttaramaggo ’’ ti ( ma . ni .3.139). Evaṃ pana mahācattālīsakasuttādīsu anekesu suttesu sammākammantādīnañca lokuttaramaggassa aṅgabhāvasiddhito aṭṭhaṅgikova lokuttaramaggo hotīti veditabboti . Imasmiṃ sutte ayaṃ aṭṭhaṅgiko maggo lokiyalokuttaramissakova kathito . Dutiyaṃ kosalasaṃyutte vuttameva .

3. Sāriputtasuttavaṇṇanā

3. Tatiye sakalamidaṃ bhanteti ānandatthero sāvakapāramīñāṇassa matthakaṃ appattatāya sakalampi maggabrahmacariyaṃ kalyāṇamittasannissayena labbhatīti na aññāsi , dhammasenāpati pana sāvakapāramīñāṇassa matthake ṭhitattā aññāsi , tasmā evamāha .

Tenevassa bhagavā sādhu sādhūti sādhukāramadāsi .

4. Jāṇussoṇibrāhmaṇasuttavaṇṇanā

4. CatuttheV3.156M3.156 sabbasetena vaḷavābhirathenāti sakalasetena catūhi vaḷavāhi yuttarathena . So kira sabbo sacakkapañjarakubbaro rajataparikkhitto hoti . Ratho ca nāmesa duvidho hoti – yodharatho , alaṅkārarathoti . Tattha yodharatho caturassasaṇṭhāno hoti nātimahā dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā janānaṃP3.119 gahaṇasamattho . Alaṅkāraratho mahā hoti dīghato dīgho puthulato puthulo ca , tattha chattaggāhako vālabījaniggāhako tālavaṇṭaggāhakoti evaṃ aṭṭha vā dasa vā sukheneva ṭhātuṃ vā nisīdituṃ vā nipajjituṃ vā sakkonti . Ayampi alaṅkārarathoyeva .

Setā sudaṃ assāti tā vaḷavā pakatiyā setavaṇṇāva . Setālaṅkārāti pasādhanaṃ tāsaṃ rajatamayaṃ ahosi . Seto rathoti rathopi vuttanayeneva rajataparikkhittattā tattha tattha dantakammakhacitattā ca setova . Setaparivāroti yathā aññe rathā sīhacammaparivārāpi honti , byagghacammaparivārāpi paṇḍukambalaparivārāpi honti , na evaṃ esa . Esa pana ghanadukūlena parivārito ahosi . Setā rasmiyoti rasmiyopi rajatapanāḷisuparikkhittā . Setā patodalaṭṭhīti patodalaṭṭhipi rajataparikkhittā . Setaṃ chattan ti rathamajjhe ussāpitachattampi setameva ahosi . Setaṃ uṇhīsan ti aṭṭhaṅgulavitthāro rajatamayo uṇhīsapaṭṭo seto . Setāni vatthānīti vatthānipi setāni pheṇapuñjavaṇṇāni . Tesu nivāsanaṃ pañcasatagghanakaṃ , uttarāsaṅgo sahassagghanako . Setā upāhanāti upāhanā nāma maggāruḷhassa vā honti aṭaviṃ vā pavisantassa . Ayaṃ pana rathaṃ abhiruḷho , tenassa tadanucchaviko rajatapaṭisevito pādālaṅkāro nāma esa evaṃ vuttoti veditabbo . Setāya sudaṃ vālabījaniyāti phalikamayadaṇḍāya setacamaravālabījaniyā . Na kevalañca ettakamevassa setaṃ ahosi , so pana brāhmaṇo setavilepanaṃ vilimpi , setamālaṃ piḷandhi , dasasu aṅgulīsu aṅgulimuddikā kaṇṇesu kuṇḍalānīti evamādi alaṅkāropissa rajatamayova ahosiM3.157 . Parivārabrāhmaṇāpissa dasasahassamattā tatheva setavatthavilepanamālālaṅkārā ahesuṃ .

Tamenaṃ jano disvāti mahājano taṃ rathaṃ disvā .

Brahman ti seṭṭhādhivacanametaṃ . Brahmaṃ vata bho yānan ti seṭṭhayānasadisaṃ vata bho yānanti ayamettha attho .

Yaṃ panetaṃ sāvatthiyā niyyāyantan ti vuttaṃ , tatrāyaṃ niyyāyanavibhāvanā – so kira channaṃ channaṃV3.157 māsānaṃ ekavāraṃ nagaraṃ padakkhiṇaṃ karoti – ‘‘ ito ettakehi divasehi nagaraṃ padakkhiṇaṃ karissatī ’’ ti puretarameva ghosanā kayirati . Taṃ sutvā ye nagarato na pakkantā , te na pakkamanti . Yepi pakkantā , tepi ‘‘ puññavato sirisampattiṃ passissāmā ’’ ti āgacchanti . Yaṃ divasaṃ brāhmaṇo nagaraṃ anuvicarati , tadāP3.120 pātova nagaravīthiyo sammajjitvā vālikaṃ okiritvā lājapañcamehi pupphehi vippakiritvā puṇṇaghaṭe ṭhapetvā kadaliyo ca dhaje ca ussāpetvā sakalanagaraṃ dhūpitavāsitaṃ karonti . Brāhmaṇo pātova sīsaṃ nhāyitvā purebhattaṃ bhuñjitvā vuttanayeneva setavatthādīhi attānaṃ alaṅkaritvā pāsādā oruyha rathaṃ abhiruhati . Atha naṃ te brāhmaṇā sabbasetavatthavilepanamālālaṅkārā setacchattāni gahetvā parivārenti . Tato mahājanassa sannipātatthaṃ paṭhamaṃyeva taruṇadārakānaṃ phalāphalāni vikiranti , tadanantaraṃ māsakarūpādīni , tadanantaraṃ kahāpaṇe vikiranti . Mahājano sannipatati , ukkuṭṭhiyo ceva celukkhepā ca vattanti . Atha brāhmaṇo maṅgalikasovatthikādīsu maṅgalāni ceva suvatthiyo ca karontesu mahāsampattiyā nagaraṃ anuvicarati . Puññavantā manussā ekabhūmikādipāsāde āruyha sukapattasadisāni vātapānakavāṭāni vivaritvā olokenti . Brāhmaṇopi attano yasasirisampattiyā nagaraṃ ajjhottharanto viya dakkhiṇadvārābhimukho hoti . Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .

Imasseva kho etan ti , ānanda , manussā nāma vaṇṇabhāṇakānaṃ dhanaṃ datvā attano dārikānaṃ vaṇṇagītaṃ gāyāpenti ‘‘ abhirūpo hoti dassanīyo mahaddhano mahābhogo ’’ ti , na ca tena vaṇṇabhaṇanamattena abhirūpā vā honti mahaddhanā vā , evameva mahājanoM3.158 brāhmaṇassa rathaṃ disvā – ‘‘ brahmaṃ vata bho yānan ’’ ti kiñcāpi evaṃ vaṇṇaṃ bhaṇati , na panetaṃ yānaṃ vaṇṇabhaṇanamatteneva brahmayānaṃ nāma hoti . Lāmakañhi etaṃ chavaṃ . Paramatthena pana imasseva kho etaṃ , ānanda , ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassaP3.121 adhivacanaṃ . Ayañhi sabbadosavigamena seṭṭho , iminā ca ariyā nibbānaṃ yantīti brahmayānaṃ itipi , dhammabhūtattā yānattā ca dhammayānaṃ itipi , anuttarattā kilesasaṅgāmassa ca vijitattā anuttaro saṅgāmavijayo itipi vattuṃ vaṭṭati .

IdānissaV3.158 niddosabhāvañceva saṅgāmavijayabhāvañca dassento rāgavinayapariyosānātiādimāha . Tattha rāgaṃ vinayamānā pariyosāpeti pariyosānaṃ gacchati nipphajjatīti rāgavinayapariyosānā . Esa nayo sabbattha .

Yassa saddhā ca paññā cāti yassa ariyamaggayānassa saddhānusārivasena saddhā , dhammānusārivasena paññāti ime dve dhammā sadā dhuraṃ yuttā , tatramajjhattatāyuge yuttāti attho .

Hirī īsāti attanā saddhiṃ adhiviṭṭhena bahiddhāsamuṭṭhānena ottappena saddhiṃ ajjhattasamuṭṭhānā hirī yassa maggarathassa īsā . Mano yottan ti vipassanācittañca maggacittañca yottaṃ . Yathā hi rathassa vākādimayaṃ yottaṃ goṇe ekābaddhe karoti ekasaṅgahite , evaṃ maggarathassa lokiyavipassanācittaṃ atirekapaññāsa , lokuttaravipassanācittaṃ atirekasaṭṭhi kusaladhamme ekābaddhe ekasaṅgahe karoti . Tena vuttaṃ ‘‘ mano yottan ’’ ti . Sati ārakkhasārathīti maggasampayuttā sati ārakkhasārathi . Yathā hi rathassa ārakkho sārathi nāma yoggiyo . Dhuraṃ vāheti yojeti akkhaṃ abbhañjati rathaṃ peseti rathayuttake nibbisevane karoti , evaṃ maggarathassa sati . Ayañhi ārakkhapaccupaṭṭhānā ceva kusalākusalānañca dhammānaṃ gatiyo samanvesatīti vuttā .

Rathoti ariyaaṭṭhaṅgikamaggaratho . Sīlaparikkhāroti catupārisuddhisīlālaṅkāro . Jhānakkhoti vipassanāsampayuttānaṃ pañcannaṃ jhānaṅgānaṃ vasena jhānamayaakkho . Cakkavīriyoti vīriyacakko , kāyikacetasikasaṅkhātāniP3.122 dve vīriyāni assa cakkānīti attho .

Upekkhā dhurasamādhītiM3.159 dhurassa samādhi , unnatonatākārassa abhāvena dvinnampi yugapadesānaṃ samatāti attho . Ayañhi tatramajjhattupekkhā cittuppādassa līnuddhaccabhāvaṃ haritvā payogamajjhatte cittaṃ ṭhapeti , tasmā imassa maggarathassa ‘‘ dhurasamādhī ’’ ti vuttā . Anicchā parivāraṇan ti bāhirakarathassa sīhacammādīni viya imassāpi ariyamaggarathassa alobhasaṅkhātā anicchā parivāraṇaṃ nāma .

Abyāpādoti mettā ca mettāpubbabhāgo ca . Avihiṃsāti karuṇā ca karuṇāpubbabhāgo ca . Vivekoti kāyavivekādi tividhaviveko . Yassa āvudhan ti yassa ariyamaggarathe ṭhitassa kulaputtassa etaṃ pañcavidhaṃ āvudhaṃ . Yathā hi rathe ṭhito pañcahi āvudhehi sapatte vijjhati , evaṃ yogāvacaropi imasmiṃ lokiyalokuttaramaggarathe ṭhito mettāya dosaṃ vijjhati , karuṇāya vihiṃsaṃV3.159 , kāyavivekena gaṇasaṅgaṇikaṃ , cittavivekena kilesasaṅgaṇikaṃ , upadhivivekena sabbākusalaṃ vijjhati . Tenassetaṃ pañcavidhaṃ ‘‘ āvudhan ’’ ti vuttaṃ .

Titikkhāti duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathānaṃ adhivāsanakkhanti . Cammasannāhoti sannaddhacammo . Yathā hi rathe ṭhito rathiko paṭimukkacammo āgatāgate sare khamati , na naṃ te vijjhanti , evaṃ adhivāsanakkhantisamannāgato bhikkhu āgatāgate vacanapathe khamati , na naṃ te vijjhanti . Tasmā ‘‘ titikkhā cammasannāho ’’ ti vutto . Yogakkhemāya vattatīti catūhi yogehi khemāya nibbānāya vattati , nibbānābhimukho gacchatiyeva , na tiṭṭhati na bhijjatīti attho .

Etadattani sambhūtan ti etaṃ maggayānaṃ attano purisakāraṃ nissāya laddhattā attani sambhūtaṃ nāma hoti . Brahmayānaṃ anuttaran ti asadisaṃ seṭṭhayānaṃ .

Niyyanti dhīrā lokamhāti yesaṃ etaṃ yānaṃ atthi , te dhīrā paṇḍitapurisā lokamhā niyyanti gacchanti . Aññadatthūti ekaṃsena . Jayaṃ jayan ti rāgādayo sapatte jinantā jinantā .

5-6. Kimatthiyasuttādivaṇṇanā

5-6.

PañcameP3.123 ayamevāti evasaddo niyamattho . Tena aññaṃ maggaṃ paṭikkhipati . Imasmiṃ sutte vaṭṭadukkhañceva missakamaggo ca kathito .

Chaṭṭhaṃ uttānameva . 7. Dutiyaaññatarabhikkhusuttavaṇṇanā

5-6.

PañcameP3.123 ayamevāti evasaddo niyamattho . Tena aññaṃ maggaṃ paṭikkhipati . Imasmiṃ sutte vaṭṭadukkhañceva missakamaggo ca kathito .

Chaṭṭhaṃ uttānameva .

7. Dutiyaaññatarabhikkhusuttavaṇṇanā

7. SattameM3.160 nibbānadhātuyā kho etaṃ bhikkhu adhivacanan ti asaṅkhatāya amatāya nibbānadhātuyā etaṃ adhivacanaṃ .

Āsavānaṃ khayo tena vuccatīti apica tena rāgādivinayena āsavānaṃ khayotipi vuccati . Āsavakkhayo nāma arahattaṃ , arahattassāpi etaṃ rāgavinayotiādi nāmamevāti dīpeti .

Etadavocāti ‘‘ satthārā nibbānadhātūti vadantena amataṃ nibbānaṃ kathitaṃ , maggo panassa na kathito . Taṃ kathāpessāmī ’’ ti anusandhikusalatāya pucchanto etaṃ avoca .

8. Vibhaṅgasuttavaṇṇanā

8. AṭṭhameV3.160 katamā ca bhikkhave sammādiṭṭhīti ekena pariyāyena aṭṭhaṅgikamaggaṃ vibhajitvā puna aparena pariyāyena vibhajitukāmo idaṃ desanaṃ ārabhi .

Tattha dukkhe ñāṇan ti savanasammasanapaṭivedhapaccavekkhaṇavasena catūhākārehi uppannaṃ ñāṇaṃ . Samudayepi eseva nayo . Sesesu pana dvīsu sammasanassa abhāvā tividhameva vaṭṭati . Evametaṃ ‘‘ dukkhe ñāṇan ’’ tiādinā catusaccakammaṭṭhānaṃ dassitaṃ . Tattha purimāni dve saccāni vaṭṭaṃ , pacchimāni vivaṭṭaṃ . Tesu bhikkhuno vaṭṭe kammaṭṭhānābhiniveso hoti , vivaṭṭe natthi abhiniveso . Purimāni hi dve saccāni ‘‘ pañcakkhandhā dukkhaṃ , taṇhā samudayo ’’ ti evaṃ saṅkhepena ca ,‘‘ katame pañcakkhandhā rūpakkhandho ’’ tiādinā nayena vitthārena ca ācariyasantike uggaṇhitvā vācāya punappunaṃ parivattento yogāvacaro kammaṃ karoti . Itaresu pana dvīsu saccesu – ‘‘ nirodhasaccaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ , maggasaccaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpan ’’ ti evaṃ savaneneva kammaṃ karoti . So evaṃ karonto cattāri saccāni ekapaṭivedhena paṭivijjhati , ekābhisamayena abhisametiP3.124 . Dukkhaṃ pariññāpaṭivedhena paṭivijjhati , samudayaṃ pahānapaṭivedhena , nirodhaṃ sacchikiriyapaṭivedhena , maggaṃ bhāvanāpaṭivedhena paṭivijjhati . Dukkhaṃ pariññābhisamayena … pe … maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti . Evamassa pubbabhāge dvīsu saccesu uggahaparipucchāsavanadhāraṇasammasanapaṭivedho hoti , dvīsu savanapaṭivedhoyeva . Aparabhāge tīsuM3.161 kiccato paṭivedho hoti , nirodhe ārammaṇapaṭivedho . Paccavekkhaṇā pana pattasaccassa hoti . Imassa bhikkhuno pubbe pariggahato – ‘‘ dukkhaṃ parijānāmi , samudayaṃ pajahāmi , nirodhaṃ sacchikaromi , maggaṃ bhāvemī ’’ ti ābhogasamannāhāramanasikārapaccavekkhaṇā natthi , pariggahato paṭṭhāya hoti . Aparabhāge pana dukkhaṃ pariññātameva hoti … pe … maggo bhāvitova hoti . Tattha dve saccāni duddasattā gambhīrāni , dve gambhīrattā duddasāni . Dukkhasaccañhi uppattito pākaṭaṃ , khāṇukaṇṭakapahārādīsu ‘‘ aho dukkhan ’’ ti vattabbatampi āpajjati . SamudayampiV3.161 khāditukāmatābhuñjitukāmatādivasena uppattito pākaṭaṃ . Lakkhaṇapaṭivedhato pana ubhayampi gambhīraṃ . Iti tāni duddasattā gambhīrāni . Itaresaṃ dvinnaṃ dassanatthāya payogo bhavaggaggahaṇatthaṃ hatthapasāraṇaṃ viya avīciphusanatthaṃ pādapasāraṇaṃ viya satadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭiṃ paṭipādanaṃ viya ca hoti . Iti tāni gambhīrattā duddasāni . Evaṃ duddasattā gambhīresu gambhīrattā ca duddasesu catūsu saccesu uggahādivasena idaṃ ‘‘ dukkhe ñāṇan ’’ tiādi vuttaṃ . Paṭivedhakkhaṇe pana ekameva taṃ ñāṇaṃ hoti .

Nekkhammasaṅkappā dīsu kāmapaccanīkaṭṭhena kāmato nissaṭabhāvena vā , kāmaṃ sammasantassa uppannoti vā , kāmapadaghātaṃ kāmavūpasamaṃ karonto uppannoti vāP3.125 , kāmavivittante uppannoti vā nekkhammasaṅkappo . Sesapadadvayepi eseva nayo . Sabbepi ca te nekkhammasaṅkappādayo kāmabyāpādavihiṃsāviramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā , maggakkhaṇe pana imesu tīsu ṭhānesu uppannassa akusalasaṅkappassa padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamāno ekova kusalasaṅkappo uppajjati . Ayaṃ sammāsaṅkappo nāma .

Nekkhammasaṅkappā dīsu kāmapaccanīkaṭṭhena kāmato nissaṭabhāvena vā , kāmaṃ sammasantassa uppannoti vā , kāmapadaghātaṃ kāmavūpasamaṃ karonto uppannoti vāP3.125 , kāmavivittante uppannoti vā nekkhammasaṅkappo . Sesapadadvayepi eseva nayo . Sabbepi ca te nekkhammasaṅkappādayo kāmabyāpādavihiṃsāviramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā , maggakkhaṇe pana imesu tīsu ṭhānesu uppannassa akusalasaṅkappassa padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamāno ekova kusalasaṅkappo uppajjati . Ayaṃ sammāsaṅkappo nāma .

Musāvādā veramaṇī ādayopi musāvādādīhi viramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā , maggakkhaṇe pana imesu catūsu ṭhānesu uppannāyaM3.162 akusaladussīlyacetanāya padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva kusalaveramaṇī uppajjati . Ayaṃ sammāvācā nāma .

Musāvādā veramaṇī ādayopi musāvādādīhi viramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā , maggakkhaṇe pana imesu catūsu ṭhānesu uppannāyaM3.162 akusaladussīlyacetanāya padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva kusalaveramaṇī uppajjati . Ayaṃ sammāvācā nāma .

Pāṇātipātā veramaṇī ādayopi pāṇātipātādīhi viramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā , maggakkhaṇe pana imesu tīsu ṭhānesu uppannāya akusaladussīlyacetanāya akiriyato padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva kusalaveramaṇī uppajjati . Ayaṃ sammākammanto nāma .

Pāṇātipātā veramaṇī ādayopi pāṇātipātādīhi viramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā , maggakkhaṇe pana imesu tīsu ṭhānesu uppannāya akusaladussīlyacetanāya akiriyato padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva kusalaveramaṇī uppajjati . Ayaṃ sammākammanto nāma .

Micchāājīvan ti khādanīyabhojanīyādīnaṃ atthāya pavattitaṃ kāyavacīduccaritaṃ . Pahāyāti vajjetvā . Sammāājīvenāti buddhapasatthena ājīvena . Jīvikaṃ kappetīti jīvitavuttiṃ pavatteti . Sammājīvopi kuhanādīhi viramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā . Maggakkhaṇe pana imesuyeva sattasu ṭhānesu uppannāya micchājīvadussīlyacetanāya padacchedato anuppattisādhanavasenaV3.162 maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva kusalaveramaṇī uppajjati . Ayaṃ sammāājīvo nāma .

Micchāājīvan ti khādanīyabhojanīyādīnaṃ atthāya pavattitaṃ kāyavacīduccaritaṃ . Pahāyāti vajjetvā . Sammāājīvenāti buddhapasatthena ājīvena . Jīvikaṃ kappetīti jīvitavuttiṃ pavatteti . Sammājīvopi kuhanādīhi viramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā . Maggakkhaṇe pana imesuyeva sattasu ṭhānesu uppannāya micchājīvadussīlyacetanāya padacchedato anuppattisādhanavasenaV3.162 maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva kusalaveramaṇī uppajjati . Ayaṃ sammāājīvo nāma .

Anuppannānan ti ekasmiṃ bhave tathārūpe vā ārammaṇe attano na uppannānaṃ , parassa pana uppajjamāne disvā – ‘‘ aho vata me evarūpā pāpakā dhammā na uppajjeyyun ’’ ti evaṃ anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya . Chandan ti tesaṃ akusalānaṃ anuppādakapaṭipattisādhakaṃ vīriyacchandaṃ janeti . Vāyamatīti vāyāmaṃ karoti . Vīriyaṃ ārabhatīti vīriyaṃ pavatteti . Cittaṃ paggaṇhātīti vīriyena cittaṃ paggahitaṃ karoti . Padahatīti ‘‘ kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatū ’’ ti ( ma . ni .2.184) padhānaṃ pavattetiP3.126 . Uppannānan ti samudācāravasena attano uppannapubbānaṃ . Idāni tādise na uppādessāmīti tesaṃ pahānāya chandaṃ janeti . Anuppannānaṃ kusalānan ti apaṭiladdhānaṃ paṭhamajjhānādīnaṃ . Uppannānan ti tesaṃyeva paṭiladdhānaṃ . Ṭhitiyāti punappunaṃ uppattipabandhavasena ṭhitatthaṃ . Asammosāyāti avināsatthaṃ . Bhiyyobhāvāyāti uparibhāvāya . Vepullāyāti vipulabhāvāya . Pāripūriyāti bhāvanāya paripūraṇatthaṃ . Ayampi sammāvāyāmoM3.163 anuppannānaṃ akusalānaṃ anuppādanādicittanānattā pubbabhāge nānā . Maggakkhaṇe pana imesuyeva catūsu ṭhānesu kiccasādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānaṃ ekameva kusalavīriyaṃ uppajjati . Ayaṃ sammāvāyāmo nāma .

Anuppannānan ti ekasmiṃ bhave tathārūpe vā ārammaṇe attano na uppannānaṃ , parassa pana uppajjamāne disvā – ‘‘ aho vata me evarūpā pāpakā dhammā na uppajjeyyun ’’ ti evaṃ anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya . Chandan ti tesaṃ akusalānaṃ anuppādakapaṭipattisādhakaṃ vīriyacchandaṃ janeti . Vāyamatīti vāyāmaṃ karoti . Vīriyaṃ ārabhatīti vīriyaṃ pavatteti . Cittaṃ paggaṇhātīti vīriyena cittaṃ paggahitaṃ karoti . Padahatīti ‘‘ kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatū ’’ ti ( ma . ni .2.184) padhānaṃ pavattetiP3.126 . Uppannānan ti samudācāravasena attano uppannapubbānaṃ . Idāni tādise na uppādessāmīti tesaṃ pahānāya chandaṃ janeti . Anuppannānaṃ kusalānan ti apaṭiladdhānaṃ paṭhamajjhānādīnaṃ . Uppannānan ti tesaṃyeva paṭiladdhānaṃ . Ṭhitiyāti punappunaṃ uppattipabandhavasena ṭhitatthaṃ . Asammosāyāti avināsatthaṃ . Bhiyyobhāvāyāti uparibhāvāya . Vepullāyāti vipulabhāvāya . Pāripūriyāti bhāvanāya paripūraṇatthaṃ . Ayampi sammāvāyāmoM3.163 anuppannānaṃ akusalānaṃ anuppādanādicittanānattā pubbabhāge nānā . Maggakkhaṇe pana imesuyeva catūsu ṭhānesu kiccasādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānaṃ ekameva kusalavīriyaṃ uppajjati . Ayaṃ sammāvāyāmo nāma .

Sammāsati pi kāyādipariggāhakacittānaṃ nānattā pubbabhāge nānā , maggakkhaṇe pana imesu catūsu ṭhānesu kiccasādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekā sati uppajjati . Ayaṃ sammāsati nāma .

Sammāsati pi kāyādipariggāhakacittānaṃ nānattā pubbabhāge nānā , maggakkhaṇe pana imesu catūsu ṭhānesu kiccasādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekā sati uppajjati . Ayaṃ sammāsati nāma .

Sammāsati pi kāyādipariggāhakacittānaṃ nānattā pubbabhāge nānā , maggakkhaṇe pana imesu catūsu ṭhānesu kiccasādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekā sati uppajjati . Ayaṃ sammāsati nāma .

Sammāsati pi kāyādipariggāhakacittānaṃ nānattā pubbabhāge nānā , maggakkhaṇe pana imesu catūsu ṭhānesu kiccasādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekā sati uppajjati . Ayaṃ sammāsati nāma .

Sammāsati pi kāyādipariggāhakacittānaṃ nānattā pubbabhāge nānā , maggakkhaṇe pana imesu catūsu ṭhānesu kiccasādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekā sati uppajjati . Ayaṃ sammāsati nāma .

Jhānādīni pubbabhāgepi maggakkhaṇepi nānā , pubbabhāge samāpattivasena nānā , maggakkhaṇe nānāmaggavasena . Ekassa hi paṭhamamaggo paṭhamajjhāniko hoti , dutiyamaggādayopi paṭhamajjhānikā vā dutiyādīsu aññatarajjhānikā vā . Ekassa paṭhamamaggo dutiyādīnaṃ aññatarajjhāniko hoti , dutiyādayopi dutiyādīnaṃ aññatarajjhānikā vā paṭhamajjhānikāV3.163 vā . Evaṃ cattāropi maggā jhānavasena sadisā vā asadisā vā ekaccasadisā vā honti . Ayaṃ panassa viseso pādakajjhānaniyamena hoti . Pādakajjhānaniyamena hi paṭhamajjhānalābhino paṭhamajjhānā vuṭṭhāya vipassantassa uppannamaggo paṭhamajjhāniko hoti , maggaṅgabojjhaṅgāni panettha paripuṇṇāneva honti . Dutiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno dutiyajjhāniko hoti , maggaṅgāni panettha satta honti . Tatiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno tatiyajjhāniko , maggaṅgāni panettha satta , bojjhaṅgāni cha honti . Esa nayo catutthajjhānato paṭṭhāya yāva nevasaññānāsaññāyatanāP3.127 . Āruppe catukkapañcakajjhānaṃ uppajjati , tañca lokuttaraṃ , no lokiyanti vuttaṃ . Ettha kathanti ? Etthāpi paṭhamajjhānādīsu yato vuṭṭhāya sotāpattimaggaṃ paṭilabhitvā arūpasamāpattiṃ bhāvetvā so āruppe uppanno , taṃjhānikāvassa tattha tayo maggā uppajjanti . Evaṃ pādakajjhānameva niyameti . Keci pana therā – ‘‘ vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentī ’’ ti vadantiM3.164 . Keci ‘‘ puggalajjhāsayo niyametī ’’ ti vadanti . Keci ‘‘ vuṭṭhānagāminīvipassanā niyametī ’’ ti vadanti . Tesaṃ vādavinicchayo visuddhimagge vuṭṭhānagāminīvipassanādhikāre vuttanayeneva veditabbo . Ayaṃ vuccati , bhikkhave , sammāsamādhīti ayaṃ pubbabhāge lokiyo , aparabhāge lokuttaro sammāsamādhīti vuccati .

Jhānādīni pubbabhāgepi maggakkhaṇepi nānā , pubbabhāge samāpattivasena nānā , maggakkhaṇe nānāmaggavasena . Ekassa hi paṭhamamaggo paṭhamajjhāniko hoti , dutiyamaggādayopi paṭhamajjhānikā vā dutiyādīsu aññatarajjhānikā vā . Ekassa paṭhamamaggo dutiyādīnaṃ aññatarajjhāniko hoti , dutiyādayopi dutiyādīnaṃ aññatarajjhānikā vā paṭhamajjhānikāV3.163 vā . Evaṃ cattāropi maggā jhānavasena sadisā vā asadisā vā ekaccasadisā vā honti . Ayaṃ panassa viseso pādakajjhānaniyamena hoti . Pādakajjhānaniyamena hi paṭhamajjhānalābhino paṭhamajjhānā vuṭṭhāya vipassantassa uppannamaggo paṭhamajjhāniko hoti , maggaṅgabojjhaṅgāni panettha paripuṇṇāneva honti . Dutiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno dutiyajjhāniko hoti , maggaṅgāni panettha satta honti . Tatiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno tatiyajjhāniko , maggaṅgāni panettha satta , bojjhaṅgāni cha honti . Esa nayo catutthajjhānato paṭṭhāya yāva nevasaññānāsaññāyatanāP3.127 . Āruppe catukkapañcakajjhānaṃ uppajjati , tañca lokuttaraṃ , no lokiyanti vuttaṃ . Ettha kathanti ? Etthāpi paṭhamajjhānādīsu yato vuṭṭhāya sotāpattimaggaṃ paṭilabhitvā arūpasamāpattiṃ bhāvetvā so āruppe uppanno , taṃjhānikāvassa tattha tayo maggā uppajjanti . Evaṃ pādakajjhānameva niyameti . Keci pana therā – ‘‘ vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentī ’’ ti vadantiM3.164 . Keci ‘‘ puggalajjhāsayo niyametī ’’ ti vadanti . Keci ‘‘ vuṭṭhānagāminīvipassanā niyametī ’’ ti vadanti . Tesaṃ vādavinicchayo visuddhimagge vuṭṭhānagāminīvipassanādhikāre vuttanayeneva veditabbo . Ayaṃ vuccati , bhikkhave , sammāsamādhīti ayaṃ pubbabhāge lokiyo , aparabhāge lokuttaro sammāsamādhīti vuccati .

Jhānādīni pubbabhāgepi maggakkhaṇepi nānā , pubbabhāge samāpattivasena nānā , maggakkhaṇe nānāmaggavasena . Ekassa hi paṭhamamaggo paṭhamajjhāniko hoti , dutiyamaggādayopi paṭhamajjhānikā vā dutiyādīsu aññatarajjhānikā vā . Ekassa paṭhamamaggo dutiyādīnaṃ aññatarajjhāniko hoti , dutiyādayopi dutiyādīnaṃ aññatarajjhānikā vā paṭhamajjhānikāV3.163 vā . Evaṃ cattāropi maggā jhānavasena sadisā vā asadisā vā ekaccasadisā vā honti . Ayaṃ panassa viseso pādakajjhānaniyamena hoti . Pādakajjhānaniyamena hi paṭhamajjhānalābhino paṭhamajjhānā vuṭṭhāya vipassantassa uppannamaggo paṭhamajjhāniko hoti , maggaṅgabojjhaṅgāni panettha paripuṇṇāneva honti . Dutiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno dutiyajjhāniko hoti , maggaṅgāni panettha satta honti . Tatiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno tatiyajjhāniko , maggaṅgāni panettha satta , bojjhaṅgāni cha honti . Esa nayo catutthajjhānato paṭṭhāya yāva nevasaññānāsaññāyatanāP3.127 . Āruppe catukkapañcakajjhānaṃ uppajjati , tañca lokuttaraṃ , no lokiyanti vuttaṃ . Ettha kathanti ? Etthāpi paṭhamajjhānādīsu yato vuṭṭhāya sotāpattimaggaṃ paṭilabhitvā arūpasamāpattiṃ bhāvetvā so āruppe uppanno , taṃjhānikāvassa tattha tayo maggā uppajjanti . Evaṃ pādakajjhānameva niyameti . Keci pana therā – ‘‘ vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentī ’’ ti vadantiM3.164 . Keci ‘‘ puggalajjhāsayo niyametī ’’ ti vadanti . Keci ‘‘ vuṭṭhānagāminīvipassanā niyametī ’’ ti vadanti . Tesaṃ vādavinicchayo visuddhimagge vuṭṭhānagāminīvipassanādhikāre vuttanayeneva veditabbo . Ayaṃ vuccati , bhikkhave , sammāsamādhīti ayaṃ pubbabhāge lokiyo , aparabhāge lokuttaro sammāsamādhīti vuccati .

Jhānādīni pubbabhāgepi maggakkhaṇepi nānā , pubbabhāge samāpattivasena nānā , maggakkhaṇe nānāmaggavasena . Ekassa hi paṭhamamaggo paṭhamajjhāniko hoti , dutiyamaggādayopi paṭhamajjhānikā vā dutiyādīsu aññatarajjhānikā vā . Ekassa paṭhamamaggo dutiyādīnaṃ aññatarajjhāniko hoti , dutiyādayopi dutiyādīnaṃ aññatarajjhānikā vā paṭhamajjhānikāV3.163 vā . Evaṃ cattāropi maggā jhānavasena sadisā vā asadisā vā ekaccasadisā vā honti . Ayaṃ panassa viseso pādakajjhānaniyamena hoti . Pādakajjhānaniyamena hi paṭhamajjhānalābhino paṭhamajjhānā vuṭṭhāya vipassantassa uppannamaggo paṭhamajjhāniko hoti , maggaṅgabojjhaṅgāni panettha paripuṇṇāneva honti . Dutiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno dutiyajjhāniko hoti , maggaṅgāni panettha satta honti . Tatiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno tatiyajjhāniko , maggaṅgāni panettha satta , bojjhaṅgāni cha honti . Esa nayo catutthajjhānato paṭṭhāya yāva nevasaññānāsaññāyatanāP3.127 . Āruppe catukkapañcakajjhānaṃ uppajjati , tañca lokuttaraṃ , no lokiyanti vuttaṃ . Ettha kathanti ? Etthāpi paṭhamajjhānādīsu yato vuṭṭhāya sotāpattimaggaṃ paṭilabhitvā arūpasamāpattiṃ bhāvetvā so āruppe uppanno , taṃjhānikāvassa tattha tayo maggā uppajjanti . Evaṃ pādakajjhānameva niyameti . Keci pana therā – ‘‘ vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentī ’’ ti vadantiM3.164 . Keci ‘‘ puggalajjhāsayo niyametī ’’ ti vadanti . Keci ‘‘ vuṭṭhānagāminīvipassanā niyametī ’’ ti vadanti . Tesaṃ vādavinicchayo visuddhimagge vuṭṭhānagāminīvipassanādhikāre vuttanayeneva veditabbo . Ayaṃ vuccati , bhikkhave , sammāsamādhīti ayaṃ pubbabhāge lokiyo , aparabhāge lokuttaro sammāsamādhīti vuccati .

Jhānādīni pubbabhāgepi maggakkhaṇepi nānā , pubbabhāge samāpattivasena nānā , maggakkhaṇe nānāmaggavasena . Ekassa hi paṭhamamaggo paṭhamajjhāniko hoti , dutiyamaggādayopi paṭhamajjhānikā vā dutiyādīsu aññatarajjhānikā vā . Ekassa paṭhamamaggo dutiyādīnaṃ aññatarajjhāniko hoti , dutiyādayopi dutiyādīnaṃ aññatarajjhānikā vā paṭhamajjhānikāV3.163 vā . Evaṃ cattāropi maggā jhānavasena sadisā vā asadisā vā ekaccasadisā vā honti . Ayaṃ panassa viseso pādakajjhānaniyamena hoti . Pādakajjhānaniyamena hi paṭhamajjhānalābhino paṭhamajjhānā vuṭṭhāya vipassantassa uppannamaggo paṭhamajjhāniko hoti , maggaṅgabojjhaṅgāni panettha paripuṇṇāneva honti . Dutiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno dutiyajjhāniko hoti , maggaṅgāni panettha satta honti . Tatiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno tatiyajjhāniko , maggaṅgāni panettha satta , bojjhaṅgāni cha honti . Esa nayo catutthajjhānato paṭṭhāya yāva nevasaññānāsaññāyatanāP3.127 . Āruppe catukkapañcakajjhānaṃ uppajjati , tañca lokuttaraṃ , no lokiyanti vuttaṃ . Ettha kathanti ? Etthāpi paṭhamajjhānādīsu yato vuṭṭhāya sotāpattimaggaṃ paṭilabhitvā arūpasamāpattiṃ bhāvetvā so āruppe uppanno , taṃjhānikāvassa tattha tayo maggā uppajjanti . Evaṃ pādakajjhānameva niyameti . Keci pana therā – ‘‘ vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentī ’’ ti vadantiM3.164 . Keci ‘‘ puggalajjhāsayo niyametī ’’ ti vadanti . Keci ‘‘ vuṭṭhānagāminīvipassanā niyametī ’’ ti vadanti . Tesaṃ vādavinicchayo visuddhimagge vuṭṭhānagāminīvipassanādhikāre vuttanayeneva veditabbo . Ayaṃ vuccati , bhikkhave , sammāsamādhīti ayaṃ pubbabhāge lokiyo , aparabhāge lokuttaro sammāsamādhīti vuccati .

Jhānādīni pubbabhāgepi maggakkhaṇepi nānā , pubbabhāge samāpattivasena nānā , maggakkhaṇe nānāmaggavasena . Ekassa hi paṭhamamaggo paṭhamajjhāniko hoti , dutiyamaggādayopi paṭhamajjhānikā vā dutiyādīsu aññatarajjhānikā vā . Ekassa paṭhamamaggo dutiyādīnaṃ aññatarajjhāniko hoti , dutiyādayopi dutiyādīnaṃ aññatarajjhānikā vā paṭhamajjhānikāV3.163 vā . Evaṃ cattāropi maggā jhānavasena sadisā vā asadisā vā ekaccasadisā vā honti . Ayaṃ panassa viseso pādakajjhānaniyamena hoti . Pādakajjhānaniyamena hi paṭhamajjhānalābhino paṭhamajjhānā vuṭṭhāya vipassantassa uppannamaggo paṭhamajjhāniko hoti , maggaṅgabojjhaṅgāni panettha paripuṇṇāneva honti . Dutiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno dutiyajjhāniko hoti , maggaṅgāni panettha satta honti . Tatiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno tatiyajjhāniko , maggaṅgāni panettha satta , bojjhaṅgāni cha honti . Esa nayo catutthajjhānato paṭṭhāya yāva nevasaññānāsaññāyatanāP3.127 . Āruppe catukkapañcakajjhānaṃ uppajjati , tañca lokuttaraṃ , no lokiyanti vuttaṃ . Ettha kathanti ? Etthāpi paṭhamajjhānādīsu yato vuṭṭhāya sotāpattimaggaṃ paṭilabhitvā arūpasamāpattiṃ bhāvetvā so āruppe uppanno , taṃjhānikāvassa tattha tayo maggā uppajjanti . Evaṃ pādakajjhānameva niyameti . Keci pana therā – ‘‘ vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentī ’’ ti vadantiM3.164 . Keci ‘‘ puggalajjhāsayo niyametī ’’ ti vadanti . Keci ‘‘ vuṭṭhānagāminīvipassanā niyametī ’’ ti vadanti . Tesaṃ vādavinicchayo visuddhimagge vuṭṭhānagāminīvipassanādhikāre vuttanayeneva veditabbo . Ayaṃ vuccati , bhikkhave , sammāsamādhīti ayaṃ pubbabhāge lokiyo , aparabhāge lokuttaro sammāsamādhīti vuccati .

9. Sūkasuttavaṇṇanā

9. Navame micchāpaṇihitan ti sūkaṃ nāma uddhaggaṃ katvā ṭhapitaṃ hatthaṃ vā pādaṃ vā bhindati , tathā aṭṭhapitaṃ pana micchāpaṇihitaṃ nāma .

Micchāpaṇihitāya diṭṭhiyāti micchāṭhapitāya kammassakatapaññāya .

Avijjaṃ bhindissatīti catusaccapaṭicchādakaṃ avijjaṃ bhindissati .

Vijjaṃ uppādessatīti arahattamaggavijjaṃ uppādessati .

Micchāpaṇihitattā , bhikkhave , diṭṭhiyāti kammassakatapaññāya ceva maggabhāvanāya ca micchā ṭhapitattā , appavattitattāti attho .

Imasmiṃ sutte kammassakatañāṇaṃ magganissitaṃ katvā missakamaggo kathito .

10. Nandiyasuttavaṇṇanā

10. DasameV3.164 paribbājakoti channaparibbājako .

Sesamettha uttānamevāti .

Avijjāvaggo paṭhamo .