977. ĀnāpānasaṃyuttassaV3.295M3.295 paṭhame ekadhammoti eko dhammo .

Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ sabbaṃ sabbākārena visuddhimagge ( visuddhi .1.215) ānāpānassatikammaṭṭhānaniddese vuttameva .

6. Ariṭṭhasuttavaṇṇanā

982. Chaṭṭhe bhāvetha noti bhāvetha nu .

Kāmacchandoti pañcakāmaguṇikarāgo . Ajjhattaṃ bahiddhā ca dhammesūti ajjhattikabāhiresu dvādasasu āyatanadhammesuP3.264 . Paṭighasaññā suppaṭivinītāti paṭighasampayuttasaññā suṭṭhu paṭivinītā , samucchinnāti attho . Iminā attano anāgāmimaggaṃ katheti .

Idāni arahattamaggassa vipassanaṃ dassento so satova assasissāmītiādimāha .

7. Mahākappinasuttavaṇṇanā

983. Sattame iñjitattaṃ vā phanditattaṃ vāti ubhayenapi calanameva kathitaṃ .

8. Padīpopamasuttavaṇṇanā

984. AṭṭhameV3.296 neva kāyopi kilamati na cakkhūnīti aññesu hi kammaṭṭhānesu kammaṃ karontassa kāyopi kilamati , cakkhūnipi vihaññanti . Dhātukammaṭṭhānasmiñhi kammaṃ karontassa kāyo kilamati , yante pakkhipitvā pīḷanākārappatto viya hoti . Kasiṇakammaṭṭhāne kammaṃ karontassa cakkhūni phandanti kilamanti , nikkhamitvā patanākārappattāni viya honti . Imasmiṃ pana kammaṭṭhāne kammaṃ karontassa neva kāyo kilamati , na akkhīni vihaññanti . Tasmā evamāha .

SabbasoM3.296 rūpasaññānan tiādi kasmā vuttaṃ , kiṃ ānāpāne kasiṇugghāṭanaṃ labbhatīti ? Tipiṭakacūḷābhayatthero panāha – ‘‘ yasmā ānāpānanimittaṃ tārakarūpamuttāvalikādisadisaṃ hutvā paññāyati , tasmā tattha kasiṇugghāṭanaṃ labbhatī ’’ ti . Tipiṭakacūḷanāgatthero ‘‘ na labbhatevā ’’ ti āha . Alabbhante ayaṃ ariyiddhiādiko pabhedo kasmā gahitoti ? Ānisaṃsadassanatthaṃ . Ariyaṃ vā hi iddhiṃ cattāri vā rūpāvacarajjhānāni catasso vā arūpasamāpattiyo nirodhasamāpattiṃ vā patthayamānena bhikkhunā ayaṃ ānāpānassatisamādhi sādhukaṃ manasikātabbo . Yathā hi nagare laddhe yaṃ catūsu disāsu uṭṭhānakabhaṇḍaṃ , taṃ catūhi dvārehi nagarameva pavisatīti , janapado laddho ca hoti . Nagarasseva heso ānisaṃso . Evaṃ ānāpānassatisamādhibhāvanāya ānisaṃso esa ariyiddhiādiko pabhedo , sabbākārenaP3.265 bhāvite ānāpānassatisamādhismiṃ sabbametaṃ yogino nipphajjatīti ānisaṃsadassanatthaṃ vuttaṃ .

Sukhañceti ettha soti kasmā na vuttaṃ ? Yasmā bhikkhūti imasmiṃ vāre nāgataṃ .

9. Vesālīsuttavaṇṇanā

985. Navame vesāliyan ti evaṃnāmake itthiliṅgavasena pavattavohāre nagare . Tañhi nagaraṃ tikkhattuṃ pākāraparikkhepavaḍḍhanena visālībhūtattā vesālīti vuccati . Idampi ca nagaraṃ sabbaññutaṃ patteyeva sammāsambuddhe sabbākāravepullataṃ pattanti veditabbaṃ . Evaṃ gocaragāmaṃ dassetvā nivāsaṭṭhānamāha mahāvane kūṭāgārasālāyan ti . Tattha mahāvanaṃ nāma sayaṃjātaṃ aropimaṃ saparicchedaṃ mahantaṃ vanaṃ . Kapilavatthusāmantā pana mahāvanaṃ himavantena saha ekābaddhaṃ aparicchedaṃV3.297 hutvā mahāsamuddaṃ āhacca ṭhitaṃ . Idaṃ tādisaṃ na hoti , saparicchedaṃ mahantaṃ vananti mahāvanaṃ . Kūṭāgārasālā pana mahāvanaṃ nissāya kate ārāme kūṭāgāraṃ antokatvā haṃsavaṭṭakacchannena katā sabbākārasampannā buddhassa bhagavato gandhakuṭīti veditabbā .

Anekapariyāyena asubhakathaṃ kathetīti anekehi kāraṇehi asubhākārasandassanappavattaṃ kāyavicchandanīyakathaṃ katheti . Seyyathidaṃ – atthiM3.297 imasmiṃ kāye kesā lomā nakhā dantā … pe … muttanti . Kiṃ vuttaṃ hoti ? Bhikkhave , imasmiṃ byāmamatte kaḷevare sabbākārenapi vicinanto na koci kiñci muttaṃ vā maṇiṃ vā veḷuriyaṃ vā agaruṃ vā candanaṃ vā kuṅkumaṃ vā kappuraṃ vā vāsacuṇṇādiṃ vā aṇumattampi sucibhāvaṃ passati , atha kho paramaduggandhaṃ jegucchaassirikadassanaṃ kesalomādinānappakāraṃ asucimeva passati , tasmā na ettha chando vā rāgo vā karaṇīyo . Yepi uttamaṅge sirasi jātā kesā nāma , tepi asubhā ceva asucinoP3.266 ca paṭikūlā ca . So ca nesaṃ asubhāsucipaṭikūlabhāvo vaṇṇatopi saṇṭhānatopi gandhatopi āsayatopi okāsatopīti pañcahākārehi veditabbo . Evaṃ lomādīnampīti ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimagge ( visuddhi .1.307) vuttanayeneva veditabbo . Iti bhagavā ekamekasmiṃ koṭṭhāse pañcapañcappabhedena anekapariyāyena asubhakathaṃ katheti . Asubhāya vaṇṇaṃ bhāsatīti uddhumātakādivasena asubhamātikaṃ nikkhipitvā padabhājanīyena taṃ vibhajanto vaṇṇento asubhāya vaṇṇaṃ bhāsati . Asubhabhāvanāya vaṇṇaṃ bhāsatīti yā ayaṃ kesādīsu vā uddhumātakādīsu vā ajjhattabahiddhāvatthūsu asubhākāraṃ gahetvā pavattassa cittassa bhāvanā vaḍḍhanā phātikammaṃ , tassā asubhabhāvanāya ānisaṃsaṃ dassento vaṇṇaṃ bhāsati , guṇaṃ parikitteti . Seyyathidaṃ – ‘‘ asubhabhāvanābhiyutto , bhikkhave , bhikkhu kesādīsu vā vatthūsu uddhumātakādīsu vā pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannaṃ paṭhamajjhānaṃ paṭilabhati . So taṃ paṭhamajjhānasaṅkhātaṃ cittamañjūsaṃ nissāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā uttamatthaṃ arahattaṃ pāpuṇātī ’’ ti .

Icchāmahaṃ , bhikkhave , aḍḍhamāsaṃ paṭisallīyitun ti ahaṃ , bhikkhave , ekaṃ aḍḍhamāsaṃ paṭisallīyituṃ nilīyituṃ ekakova hutvā viharituṃ icchāmīti attho .

Nāmhi kenaci upasaṅkamitabboV3.298 aññatra ekena piṇḍapātanīhārakenāti yo attanā payuttavācaṃ akatvā mamatthāya saddhesu kulesu paṭiyattapiṇḍapātaṃ nīharitvā mayhaṃ upanāmeti , taṃ piṇḍapātanīhārakaṃ ekaṃ bhikkhuṃ ṭhapetvā nāmhi aññena kenaci bhikkhunā vā gahaṭṭhena vā upasaṅkamitabboti . KasmāM3.298 pana evamāhāti ? Atīte kira pañcasatā migaluddakā mahatīhi daṇḍavāgurādīhi araññaṃ parikkhipitvā haṭṭhatuṭṭhā ekatoyeva yāvajīvaṃ migapakkhighātakammenaP3.267 jīvikaṃ kappetvā niraye uppannā . Te tattha paccitvā pubbe katena kenacideva kusalakammena manussesu uppannā kalyāṇūpanissayavasena sabbepi bhagavato santike pabbajjañca upasampadañca labhiṃsu . Tesaṃ tato mūlākusalakammato avipakkavipākā aparāparacetanā tasmiṃ aḍḍhamāsabbhantare attūpakkamena ca parūpakkamena ca jīvitūpacchedāya okāsamakāsi . Taṃ bhagavā addasa . Kammavipāko ca nāma na sakkā kenaci paṭibāhituṃ . Tesu ca bhikkhūsu puthujjanāpi atthi , sotāpannasakadāgāmianāgāmikhīṇāsavāpi . Tattha khīṇāsavā appaṭisandhikā , itare ariyasāvakā niyatagatikā sugatiparāyaṇā , puthujjanānaṃ gati aniyatā . Atha bhagavā cintesi – ‘‘ ime attabhāve chandarāgena maraṇabhayabhītā na sakkhissanti gatiṃ visodhetuṃ , handa nesaṃ chandarāgappahānāya asubhakathaṃ kathemi . Taṃ sutvā attabhāve vigatacchandarāgatāya gativisodhanaṃ katvā sagge paṭisandhiṃ gaṇhissanti , evaṃ tesaṃ mama santike pabbajjā sātthikā bhavissatī ’’ ti . Tato tesaṃ anuggahāya asubhakathaṃ kathesi kammaṭṭhānasīsena , no maraṇavaṇṇasaṃvaṇṇanādhippāyena . Kathetvā ca panassa etadahosi – ‘‘ sace imaṃ aḍḍhamāsaṃ maṃ bhikkhū passissanti ,‘ ajja eko bhikkhu mato , ajja dve … pe … ajja dasā ’ ti āgantvā ārocessanti , ayañca kammavipāko na sakkā mayā vā aññena vā paṭibāhituṃ , svāhaṃ taṃ sutvāpi kiṃ karissāmi , kiṃ me anatthakena anayabyasanena sutena , handāhaṃ bhikkhūnaṃ adassanaṃ upagacchāmī ’’ ti . Tasmā evamāha – ‘‘ icchāmahaṃ , bhikkhave , aḍḍhamāsaṃ paṭisallīyituṃ , nāmhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena piṇḍapātanīhārakenā ’’ ti . Apare panāhu – ‘‘ parūpavādavivajjanatthaṃ evaṃ vatvā paṭisallīno ’’ ti . Pare kira bhagavantaṃV3.299 upavadissanti – ‘‘ ayaṃ ‘ sabbaññū ahaṃ saddhammavaracakkavattī ’ tiP3.268 paṭijānamāno attanopi sāvake aññamaññaṃ ghātente nivāretuṃ na sakkoti , kiṃ aññaṃ sakkhissatī ’’ ti ? Tatra paṇḍitā vakkhanti – ‘‘ bhagavā paṭisallānamanuyutto na imaṃ pavattiṃ jānāti , kocissa ārocayitāpi natthiM3.299 , sace jāneyya addhā nivāreyyā ’’ ti . Idaṃ pana icchāmattaṃ , paṭhamamevettha kāraṇaṃ .

Nāssudhāti ettha assudhāti padapūraṇamatte avadhāraṇatthe vā nipāto , neva koci bhagavantaṃ upasaṅkamīti attho .

Anekehi vaṇṇasaṇṭhānādīhi kāraṇehi vokāro assāti anekākāravokāro . Anekākāravokiṇṇo anekākārena sammissoti vuttaṃ hoti . Ko so ? Asubhabhāvanānuyogo , taṃ anekākāravokāraṃ . Asubhabhāvanānuyogamanuyuttā viharantīti yuttappayuttā viharanti .

Aṭṭīyamānāti tena kāyena aṭṭā dukkhitā honti . Harāyamānāti lajjamānā . Jigucchamānāti jigucchaṃ uppādayamānā . Satthahārakaṃ pariyesantīti jīvitaharaṇakasatthaṃ pariyesanti . Na kevalañca te satthaṃ pariyesitvā attanā vā attānaṃ jīvitā voropenti , migalaṇḍikampi pana samaṇakuttakaṃ upasaṅkamitvā ,‘‘ sādhu no , āvuso , jīvitā voropehī ’’ ti vadanti . Ettha ca ariyā neva pāṇātipātaṃ kariṃsu , na samādapesuṃ , na samanuññā ahesuṃ . Puthujjanā pana sabbamakaṃsu .

Paṭisallānā vuṭṭhitoti tesaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ jīvitakkhayappattabhāvaṃ ñatvā tato ekībhāvato vuṭṭhito jānantopi ajānanto viya kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi .

Kiṃ nu kho , ānanda , tanubhūto viya bhikkhusaṅghoti ito , ānanda , pubbe bahū bhikkhū ekato upaṭṭhānaṃ āgacchanti , uddesaṃ paripucchaṃ gaṇhanti , sajjhāyanti , ekapajjoto viya ārāmo dissati . Idāni pana aḍḍhamāsamattassa accayena tanubhūto viya tanuko mando appako viraḷo viya jāto bhikkhusaṅgho . Kiṃ nu kho kāraṇaṃ ? Kiṃ disāsu pakkantā bhikkhūti ?

Athāyasmā ānando kammavipākena tesaṃ jīvitakkhayappattiṃ asallakkhento asubhakammaṭṭhānānuyogapaccayāP3.269 pana sallakkhento tathā hi pana , bhante bhagavātiādiṃ vatvā bhikkhūnaṃ arahattappattiyā aññaṃ kammaṭṭhānaṃ yācanto , sādhu , bhante , bhagavātiādimāha .

TassatthoV3.300 – sādhu , bhante , bhagavā aññaṃ kāraṇaṃ ācikkhatu , yena bhikkhusaṅgho arahatte patiṭṭhaheyyaM3.300 . Mahāsamuddaṃ orohaṇatitthāni viya aññānipi dasānussati , dasakasiṇa , catudhātuvavatthāna , brahmavihāra , ānāpānassatipabhedāni bahūni nibbānorohaṇakammaṭṭhānāni santi , tesu bhagavā bhikkhū samassāsetvā aññataraṃ kammaṭṭhānaṃ ācikkhatūti adhippāyo .

Atha bhagavā tathā kātukāmo theraṃ uyyojento tenahānandātiādimāha . Tattha vesāliṃ upanissāyāti vesāliyaṃ upanissāya samantā gāvutepi aḍḍhayojanepi yāvatikā viharanti , te sabbe sannipātehīti attho .

Sabbe upaṭṭhānasālāyaṃ sannipātetvāti attanā gantuṃ yuttaṭṭhānaṃ sayaṃ gantvā aññattha daharabhikkhū pahiṇitvā muhutteneva anavasese bhikkhū upaṭṭhānasālāyaṃ samūhaṃ katvā .

Yassadāni , bhante , bhagavā kālaṃ maññatīti ettha ayamadhippāyo – bhagavā bhikkhusaṅgho sannipatito , esa kālo bhikkhūnaṃ dhammakathaṃ kātuṃ , anusāsaniṃ dātuṃ , idāni yassa tumhe kālaṃ jānātha , taṃ kātabbanti .

Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi , ayampi kho , bhikkhaveti .

Āmantetvā ca pana bhikkhūnaṃ arahattappattiyā pubbe ācikkhitaasubhakammaṭṭhānato aññaṃ pariyāyaṃ ācikkhanto ānāpānassatisamādhītiādimāha . Tattha ānāpānassatisamādhīti ānāpānapariggāhikāya satiyā saddhiṃ sampayutto samādhi , ānāpānassatiyaṃ vā samādhi , ānāpānassatisamādhi . Bhāvitoti uppādito vaḍḍhito vā . Bahulīkatoti punappunaṃ kato . Santo ceva paṇīto cāti santo ceva paṇīto ceva . Ubhayattha evasaddena niyamo veditabbo . Kiṃ vuttaṃ hoti ? Ayañhi yathā asubhakammaṭṭhānaṃ kevalaṃ paṭivedhavasena santañca paṇītañca , oḷārikārammaṇattā pana paṭikūlārammaṇattā ca ārammaṇavasena neva santaṃ na paṇītaṃ , na evaṃ kenaci pariyāyenaP3.270 asanto vā appaṇīto vā , apica kho ārammaṇasantatāyapi santo vūpasanto nibbuto , paṭivedhasaṅkhātāya aṅgasantatāyapi , ārammaṇapaṇītatāya paṇīto atittikaro , aṅgapaṇītatāyapīti . Tena vuttaṃ ‘‘ santo ceva paṇīto cā ’’ ti . AsecanakoM3.301 ca sukho ca vihāroti ettha pana nāssa secananti asecanako , anāsittako abbokiṇṇo pāṭiyekko āveṇiko , natthi ettha parikammena vā upacārena vā santatā , ādisamannāhārato pabhuti attano sabhāveneva santo ca paṇīto cāti attho . KeciV3.301 ‘‘ asecanako ’’ ti anāsittako ojavanto , sabhāveneva madhuro ’’ ti vadanti . Evamayaṃ asecanako ca appitappitakkhaṇe kāyikacetasikasukhappaṭilābhāya saṃvattanato sukho ca vihāroti veditabbo . Uppannuppanneti avikkhambhite . Pāpaketi lāmake . Akusale dhammeti akosallasambhūte dhamme . Ṭhānaso antaradhāpetīti khaṇeneva antaradhāpeti vikkhambheti . Vūpasametīti suṭṭhu upasameti , nibbedhabhāgiyattā anupubbena ariyamaggavuddhippatto samucchindati , paṭippassambhetīti vuttaṃ hoti .

Gimhānaṃ pacchime māseti āsāḷhamāse . Ūhataṃ rajojallan ti aṭṭha māse vātātapasukkhāya gomahiṃsādipādappahārasambhinnāya pathaviyā uddhaṃ hataṃ ūhataṃ ākāse samuṭṭhitaṃ rajañca reṇuñca . Mahā akālameghoti sabbaṃ nabhaṃ ajjhottharitvā uṭṭhito āsāḷhajuṇhapakkhe sakalaṃ aḍḍhamāsaṃ vassanakamegho . So hi asampatte vassakāle uppannattā akālameghoti idha adhippeto . Ṭhānaso antarādhāpeti vūpasametīti khaṇeneva adassanaṃ neti pathaviyaṃ sannisīdāpeti .

Evameva khoti opammanidassanametaṃ . Tato paraṃ vuttanayameva .

10. Kimilasuttavaṇṇanā

986. Dasame kimilāyan ti evaṃnāmake nagare .

Etadavocāti thero kira cintesi – ‘‘ ayaṃ desanā na yathānusandhikā katā , yathānusandhiṃ gamessāmī ’’ ti desanānusandhiṃ ghaṭento etaṃ avoca .

Kāyaññataran ti pathavīādīsu kāyesu aññataraṃ vadāmiP3.271 vāyokāyaṃ vadāmīti attho . Atha vā cakkhāyatanaṃ … pe … kabaḷīkāro āhāroti pañcavīsati rūpakoṭṭhāsā rūpakāyo nāma , tesu ānāpānaṃ phoṭṭhabbāyataneM3.302 saṅgahitattā kāyaññataraṃ hoti , tasmāpi evamāha . Tasmātihāti yasmā catūsu kāyesu aññataraṃ vāyokāyaṃ , pañcavīsati koṭṭhāse vā rūpakāye aññataraṃ ānāpānaṃ anupassati , tasmā kāye kāyānupassīti attho . Evaṃ sabbattha attho veditabbo .

Tasmātihāti yasmā catūsu kāyesu aññataraṃ vāyokāyaṃ , pañcavīsati koṭṭhāse vā rūpakāye aññataraṃ ānāpānaṃ anupassati , tasmā kāye kāyānupassīti attho .

Vedanāññataran ti tīsu vedanāsu aññataraṃ , sukhavedanaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ . Sādhukaṃ manasikāran ti pītipaṭisaṃveditādivasena uppannaṃ sundaraṃ manasikāraṃ . Kiṃ pana manasikāro sukhā vedanā hotīti ? Na hoti , desanāsīsaṃ panetaṃ . Yatheva hi ‘‘ aniccasaññābhāvanānuyogamanuyuttā ’’ ti ( ma . ni .3.147) ettha saññānāmena paññā vuttā , evamidhāpiV3.302 manasikāranāmena jhānavedanā vuttāti veditabbā . Etasmiñhi catukke paṭhamapade pītisīsena vedanā vuttā , dutiyapade sukhanti sarūpeneva vuttā . Cittasaṅkhārapadadvaye ‘‘ saññā ca vedanā ca cetasikā ete dhammā cittappaṭibaddhā cittasaṅkhārā ’’ ti ( paṭi . ma .1.174) vacanato ‘‘ vitakkavicāre ṭhapetvā sabbepi cittasampayuttakā dhammā cittasaṅkhāre saṅgahitā ’’ ti vacanato cittasaṅkhāranāmena vedanā vuttā . Taṃ sabbaṃ manasikāranāmena saṅgahetvā idha ‘‘ sādhukaṃ manasikāran ’’ ti āha . Evaṃ santepi yasmā esā vedanā ārammaṇaṃ na hoti , tasmā vedanānupassanā na yujjatīti . No na yujjati , mahāsatipaṭṭhānādīsupi hi taṃ taṃ sukhādīnaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanā vedayati , taṃ pana vedanāpavattiṃ upādāya ‘‘ ahaṃ vedayāmī ’’ ti vohāramattaṃ hoti , taṃ sandhāya ‘‘ sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī ’’ tiādi vuttaṃ . Apica ‘‘ pītippaṭisaṃvedī ’’ tiādīnaṃ atthavaṇṇanāyametassa parihāro vuttoyeva . Vuttañhetaṃ visuddhimagge – ‘‘ Dvīhākārehi pīti paṭisaṃviditā hoti – ārammaṇato ca asammohato ca . Kathaṃ ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti ? Sappītike dve jhāne samāpajjati , tassa samāpattikkhaṇe jhānapaṭilābhena ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇassaP3.272 paṭisaṃviditattā . Kathaṃ asammohato pīti paṭisaṃviditā hoti ? Sappītike dve jhāne samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttapītiṃ khayato vayato sammasati , tassa vipassanākkhaṇe lakkhaṇappaṭivedhena asammohatoM3.303 pīti paṭisaṃviditā hoti . Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ ( paṭi . ma .1.172)‘‘‘ dīghaṃ assāsavasena cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato sati upaṭṭhitā hoti , tāya satiyā tena ñāṇena sā pīti paṭisaṃviditā hotī ’ ti . Eteneva nayena avasesapadānipi atthato veditabbānī ’’ ti . Iti yatheva jhānapaṭilābhena ārammaṇato pītisukhacittasaṅkhārā paṭisaṃviditā honti , evaṃ imināpi jhānasampayuttena vedanāsaṅkhātamanasikārapaṭilābhena ārammaṇato vedanā paṭisaṃviditāV3.303 hoti . Tasmā suvuttametaṃ ‘‘ vedanāsu vedanānupassī bhikkhu tasmiṃ samaye viharatī ’’ ti .

Tasmā suvuttametaṃ ‘‘ vedanāsu vedanānupassī bhikkhu tasmiṃ samaye viharatī ’’ ti .

Nāhaṃ , ānanda , muṭṭhassatissa asampajānassāti ettha ayamadhippāyo – yasmā ‘‘ cittapaṭisaṃvedī assāsissāmī ’’ tiādinā nayena pavatto bhikkhu kiñcāpi assāsapassāsanimittamārammaṇaṃ karoti , tassa pana cittassa ārammaṇe satiñca sampajaññañca upaṭṭhāpetvā pavattanato citte cittānupassīyeva nāmesa hoti . Na hi muṭṭhassatissa asampajānassa ānāpānassatisamādhibhāvanā atthi , tasmā ārammaṇato cittapaṭisaṃviditavasena ‘‘ citte cittānupassī bhikkhu tasmiṃ samaye viharatī ’’ ti .

Na hi muṭṭhassatissa asampajānassa ānāpānassatisamādhibhāvanā atthi , tasmā ārammaṇato cittapaṭisaṃviditavasena ‘‘ citte cittānupassī bhikkhu tasmiṃ samaye viharatī ’’ ti .

So yaṃ taṃ hoti abhijjhādomanassānaṃ pahānaṃ , taṃ paññāya disvā sādhukaṃ ajjhupekkhitā hotīti ettha abhijjhā kāmacchandanīvaraṇameva , domanassavasena byāpādanīvaraṇaṃ dassitaṃ . Idañhi catukkaṃ vipassanāvaseneva vuttaṃ , dhammānupassanā ca nīvaraṇapabbādivasena pañcavidhā hoti , tassā nīvaraṇapabbaṃ ādi , tassāpi idaṃ nīvaraṇadvayaṃ ādi . Iti dhammānupassanāya ādiṃ dassetuṃ abhijjhādomanassānan ti āha . Pahānan ti aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatīti evaṃ pahānakarañāṇaṃ adhippetaṃ . Taṃ paññāya disvāti taṃ aniccavirāganirodhapaṭinissaggañāṇasaṅkhātaṃ pahānañāṇaṃ aparāya vipassanāpaññāya , tampi aparāyāti evaṃ vipassanāparamparaṃ dassetiM3.304 . Ajjhupekkhitā hotīti yañcassa pathapaṭipannaṃP3.273 ajjhupekkhati , yañca ekato upaṭṭhānaṃ ajjhupekkhatīti dvidhā ajjhupekkhati nāma . Tattha sahajātānampiajjhupekkhanā hoti ārammaṇassāpi ajjhupekkhanā . Idha ārammaṇa ajjhupekkhanā adhippetā .

Tasmātihānandāti yasmā ‘‘ aniccānupassī assāsissāmī ’’ tiādinā nayena pavatto na kevalaṃ nīvaraṇādidhamme , abhijjhādomanassasīsena pana vuttānaṃ dhammānaṃ pahānakarañāṇampi paññāya disvā ajjhupekkhitā hoti , tasmā dhammesu dhammānupassī bhikkhu tasmiṃ samaye viharatīti veditabbo .

Evameva khoti ettha catumahāpatho viya cha āyatanāni daṭṭhabbāni . Tasmiṃ paṃsupuñjo viya chasu āyatanesu kilesā . Catūhi disāhi āgacchantā sakaṭarathā viya catūsu ārammaṇesuV3.304 pavattā cattāro satipaṭṭhānā . Ekena sakaṭena vā rathena vā paṃsupuñjassa upahananaṃ viya kāyānupassanādīhi pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ upaghāto veditabboti .

Ekena sakaṭena vā rathena vā paṃsupuñjassa upahananaṃ viya kāyānupassanādīhi pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ upaghāto veditabboti .

Ekadhammavaggo paṭhamo .

2. Dutiyavaggo