1. Himavantasuttavaṇṇanā
182. Bojjhaṅgasaṃyuttassa
V3.175P3.138M3.176 paṭhame nāgāti imepi mahāsamuddapiṭṭhe ūmiantaravāsinova , na vimānaṭṭhakanāgā .
Tesaṃ himavantaṃ nissāya kāyavaḍḍhanādisabbaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ .Bojjhaṅgeti ettha bodhiyā , bodhissa vā aṅgāti bojjhaṅgā .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yā hi ayaṃ dhammasāmaggī , yāya lokiyalokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhana kāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhatīti katvā bodhīti vuccati .
Bujjhatīti kilesasantānaniddāya uṭṭhahati , cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati , nibbānameva vā sacchikarotīti vuttaṃ hoti .
Yathāha ‘‘ satta bojjhaṅge bhāvetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho ’’ ti ( saṃ . ni .5.378; dī . ni .3.143).
Tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā aṅgāti bojjhaṅgā jhānaṅgamaggaṅgādayo viya .
Yopesa yathāvuttappakārāya etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako bodhīti vuccati , tassa bodhissa aṅgātipi bojjhaṅgā senaṅgarathaṅgādayo viya .
Tenāhu aṭṭhakathācariyā –
‘‘ bujjhanakassa puggalassa aṅgāti vā bojjhaṅgā ’’ ti .
Apica ‘‘ bojjhaṅgāti kenaṭṭhena bojjhaṅgā ?
Bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā , bujjhantīti bojjhaṅgā , anubujjhantīti bojjhaṅgā , paṭibujjhantīti bojjhaṅgā , sambujjhantīti bojjhaṅgā ’’ iccādinā ( paṭi . ma .2.17) paṭisambhidānayenāpi bojjhaṅgattho veditabbo .
Satisambojjhaṅgan tiādīsu
V3.176P3.139 pana pasattho sundaro ca bojjhaṅgoti sambojjhaṅgo .
Satiyeva sambojjhaṅgoti satisambojjhaṅgo , taṃ satisambojjhaṅganti evaṃ sabbattha attho veditabbo .
Bhāvetīti vaḍḍheti , attanoM3.177 cittasantāne punappunaṃ janeti , abhinibbattetīti attho .
Vivekanissitan tiādīni kosalasaṃyutte ‘‘ sammādiṭṭhiṃ bhāveti vivekanissitan ’’ ti ettha vuttanayeneva veditabbāni .
Ayaṃ pana viseso – tattha tadaṅgavivekanissitaṃ , samucchedavivekanissitaṃ , nissaraṇavivekanissitanti , vivekattayameva vuttaṃ , bojjhaṅgabhāvanaṃ patvā pana pañcavidhavivekanissitampi eke vaṇṇayanti .
Te hi na kevalaṃ balavavipassanāmaggaphalakkhaṇesu eva bojjhaṅge uddharanti vipassanāpādaka-kasiṇajjhāna-ānāpānāsubha-brahmavihārajjhānesupi uddharanti , na ca paṭisiddhā aṭṭhakathācariyehi .
Tasmā tesaṃ matena etesaṃ jhānānaṃ pavattikkhaṇe kiccato eva vikkhambhanavivekanissitaṃ .
Yathā ca vipassanākkhaṇe ‘‘ ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitan ’’ ti vuttaṃ , evaṃ paṭipassaddhivivekanissitampi bhāvetīti vattuṃ vaṭṭati .
Sesamettha heṭṭhā vuttanayameva .