378. Dutiyavaggassa dutiye nālandāyan ti nālandāti evaṃnāmake nagare , taṃ nagaraṃ gocaragāmaṃ katvā . Pāvārikambavaneti dussapāvārikaseṭṭhino ambavane . TaṃP3.208 kira tassa uyyānaṃV3.238 ahosi . So bhagavato dhammadesanaṃ sutvā bhagavati pasanno tasmiṃ uyyāne kuṭileṇamaṇḍapādipaṭimaṇḍitaṃ bhagavato vihāraṃ katvā niyyātesi . So vihāro jīvakambavanaṃ viya pāvārikambavanantveva saṅkhaṃ gato . Tasmiṃ pāvārikambavane viharatīti attho .

Evaṃpasannoti evaṃ uppannasaddho , evaṃ saddahāmīti attho .

Bhiyyobhiññataroti bhiyyataro abhiññāto bhiyyatarābhiyyo vā , uttaritarañāṇoti attho . Sambodhiyan ti sabbaññutaññāṇe arahattamaggañāṇe vā arahattamaggeneva hi buddhaguṇā nippadesā gahitā honti , dvepi aggasāvakā arahattamaggeneva sāvakapāramīñāṇaṃ paṭilabhanti , paccekabuddhā paccekabodhiñāṇaṃ , buddhā sabbaññutaññāṇañceva sakale ca buddhaguṇe . Sabbampi nesaṃ arahattamaggeneva ijjhati . Tasmā arahattamaggañāṇaṃ sambodhi nāma hoti . Tena uttaritaro ca bhagavatā natthi . Tenāha ‘‘ bhagavatā bhiyyobhiññataro , yadidaṃ sambodhiyan ’’ ti .

Uḷārāti seṭṭhā . Ayañhi uḷārasaddo ‘‘ uḷārāni khādanīyāni khādantī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.366) madhure āgacchati . ‘‘ Uḷārāya khalu bhavaṃ vacchāyano samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsāya pasaṃsatī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.288) seṭṭhe . ‘‘ Appamāṇo uḷāroM3.242 obhāso ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.32; ma . ni .3.201) vipule . Svāyamidha seṭṭhe āgato . Tena vuttaṃ ‘‘ uḷārāti seṭṭhā ’’ ti .

Āsabhīti usabhassa vācāsadisī acalā asampavedhī . Ekaṃso gahitoti anussavena vā ācariyaparamparāya vā itikirāya vā piṭakasampadānena vā ākāraparivitakkena vā diṭṭhinijjhānakkhantiyā vā takkahetu vā nayahetu vā akathetvā paccakkhato ñāṇena paṭivijjhitvā viya ekaṃso gahito , sanniṭṭhānakathāva kathitāti attho . Sīhanādoti seṭṭhanādo , vane unnādayantena sīhena viya uttamanādo naditoti attho .

KiṃP3.209 nu te sāriputtāti imaṃ desanaṃ kasmā ārabhi ? Anuyogadāpanatthaṃ . Ekacco hi sīhanādaṃ naditvā attano sīhanāde anuyogaṃ dātuṃ na sakkoti , nighaṃsanaṃ na khamati , silese patitamakkaṭo viya hoti . Yathā dhamamānaṃ aparisuddhaṃ lohaṃ jhāyitvā aṅgāro hoti , evaṃ jhāmaṅgāro viya hoti . Eko sīhanāde anuyogaṃ dāpiyamāno dātuṃ sakkoti , nighaṃsanaṃ khamatiV3.239 , dhamamānaṃ niddosajātarūpaṃ viya adhikataraṃ sobhati , tādiso thero . Tena naṃ bhagavā ‘‘ anuyogakkhamo ayan ’’ ti ñatvā sīhanāde anuyogadāpanatthaṃ imaṃ desanaṃ ārabhi . Tattha sabbe teti sabbe te tayā .

Evaṃsīlāti maggasīlena phalasīlena lokiyalokuttarasīlena evaṃsīlā . Evaṃdhammāti ettha samādhipakkhā dhammā adhippetā , maggasamādhinā phalasamādhinā lokiyalokuttarena samādhinā evaṃsamādhīti attho . Evaṃpaññāti maggapaññādivaseneva evaṃpaññā . Evaṃvihārinoti ettha pana heṭṭhā samādhipakkhānaṃ dhammānaṃ gahitattā vihāro gahitopi puna kasmā gahitameva gaṇhatīti ce . Therena idaṃ gahitameva . Idañhi nirodhasamāpattidīpanatthaṃ vuttaṃ . Tasmā evaṃ nirodhasamāpattivihārino te bhagavanto ahesunti evamettha attho daṭṭhabbo . Evaṃvimuttāti ettha vikkhambhanavimutti , tadaṅgavimutti , samucchedavimutti , paṭipassaddhivimutti , nissaraṇavimuttīti pañcavidhā vimutti . Tattha aṭṭha samāpattiyo sayaṃ vikkhambhitehi nīvaraṇādīhi vimuttattā vikkhambhanavimuttīti saṅkhaṃ gacchanti . AniccānupassanādikāM3.243 satta anupassanā sayaṃ tassa tassa paccanīkavasena pariccattāhi niccasaññādīhi vimuttattā tadaṅgavimuttīti saṅkhaṃ gacchanti . Cattāro ariyamaggā sayaṃ samucchinnehi kilesehi vimuttattā samucchedavimuttīti saṅkhaṃ gacchanti . Cattāri sāmaññaphalāni maggānubhāvena kilesānaṃ paṭipassaddhante uppannattā paṭipassaddhivimuttīti saṅkhaṃ gacchanti . Nibbānaṃ sabbakilesehi nissaṭattā apagatattā dūre ṭhitattā nissaraṇavimuttīti saṅkhaṃ gataṃ . Iti imāsaṃ pañcannaṃ vimuttīnaṃ vasena evaṃ vimuttāti ettha attho daṭṭhabbo .

KiṃP3.210 pana te sāriputta ye te bhavissantīti atītā tāva niruddhā apaṇṇattikabhāvaṃ gatā dīpasikhā viya nibbutā , evaṃ niruddhe apaṇṇattikabhāvaṃ gate tvaṃ kathaṃ jānissasi , anāgatabuddhānaṃ pana guṇā kiṃ tayā attano cittena paricchinditvā viditāti pucchanto evamāha .

Kiṃ pana tyāhaṃ sāriputta etarahīti anāgatāpi buddhā ajātā anibbattā anuppannā , te kathaṃ jānissasi . Tesañhi jānanaṃ apade ākāse padadassanaṃ viya hoti . Idāni mayā saddhiṃV3.240 ekavihāre vasasi , ekato bhikkhāya carasi , dhammadesanākāle dakkhiṇapasse nisīdasi , kiṃ pana mayhaṃ guṇā attano cetasā paricchinditvā viditā tayāti anuyuñjanto evamāha .

Thero pana pucchitapucchite ‘‘ no hetaṃ bhante ’’ ti paṭikkhipati . Therassa ca viditampi atthi , aviditampi . Kiṃ so attano viditaṭṭhāne paṭikkhepaṃ karoti , aviditaṭṭhāneti ? Viditaṭṭhāne na karoti , aviditaṭṭhāneyeva karoti . Thero kira anuyoge āraddhe evaṃ aññāsi ‘‘ nāyaṃ anuyogo sāvakapāramīñāṇe , sabbaññutaññāṇe pana ayaṃ anuyogo ’’ ti attano sāvakapāramīñāṇe paṭikkhepaṃ akatvāva aviditaṭṭhāne sabbaññutaññāṇe paṭikkhepaṃ karoti . Tena idampi dīpeti – bhagavā mayhaṃ atītānāgatapaccuppannānaṃ buddhānaṃ sīlasamādhipaññāvimuttikāraṇajānanasamatthaṃ sabbaññutaññāṇaṃ natthīti . Etthāti etesu atītādibhedesu buddhesu .

Atha kiñcarahīti atha kasmā evaṃ ñāṇe asati tayā evaṃ kathitanti vadati .

Dhammanvayoti dhammassa paccakkhato ñāṇassa anuyogaṃ anugantvā uppannaṃ anumānañāṇaṃ nayaggāhoM3.244 vidito , sāvakapāramīñāṇe ṭhatvāva iminā ākārena jānāmi bhagavāti vadati . Therassa hi nayaggāho appamāṇo apariyanto . Yathā ca sabbaññutaññāṇassa pamāṇaṃ vā pariyanto vā natthi , evaṃ dhammasenāpatino nayaggāhassa . Tena so – ‘‘ iminā evaṃvidho iminā evaṃvidho , iminā anuttaro iminā anuttaro satthā ’’ ti jānāti . Therassa hi nayaggāho sabbaññutaññāṇagatiko eva .

IdāniP3.211 taṃ nayaggāhaṃ pākaṭaṃ kātuṃ upamaṃ dassento seyyathāpi bhantetiādimāha . Tattha yasmā majjhimadese nagarassa uddhāpapākārādīni thirāni vā hontu dubbalāni vā , sabbaso vā pana mā hontu , corānaṃ āsaṅkā na hoti . Tasmā taṃ aggahetvā paccantimaṃ nagaran ti āha . Daḷhuddhāpan ti thiramūlapākāraṃ . Daḷhapākāratoraṇan ti thirapākārañceva thirapiṭṭhasaṅghāṭañca . Ekadvāran ti kasmā āha ? Bahudvāre hi nagare bahūhi paṇḍitadovārikehi bhavitabbaṃ , ekadvāreva eko vaṭṭati . Therassa ca paññāya sadiso añño natthi , tasmā attano paṇḍitabhāvassa opammatthaṃ ekaṃyeva dovārikaṃ dassetuṃ ‘‘ ekadvāran ’’ ti āha .

Paṇḍitoti paṇḍiccena samannāgato . Byattoti veyyattiyena samannāgato visadañāṇo . MedhāvītiV3.241 ṭhānuppattikapaññāsaṅkhātāya medhāya samannāgato .

Anupariyāyapathan ti anupariyāyanāmakaṃ pākāramaggaṃ . Pākārasandhin ti dvinnaṃ iṭṭhakānaṃ apagataṭṭhānaṃ . Pākāravivaran ti pākārassa chinnaṭṭhānaṃ .

Cetaso upakkileseti pañcanīvaraṇā cittaṃ upakkilissanti kiliṭṭhaṃ karonti upatāpenti viheṭhenti , tasmā ‘‘ cetaso upakkilesā ’’ ti vuccanti . Paññāya dubbalīkaraṇeti nīvaraṇā uppajjamānā anuppannāya paññāya uppajjituṃ na denti , tasmā ‘‘ paññāya dubbalīkaraṇā ’’ ti vuccanti . Supatiṭṭhitacittāti catūsu satipaṭṭhānesu suṭṭhu ṭhapitacittā hutvā . Satta bojjhaṅge yathābhūtan ti satta bojjhaṅge yathāsabhāvena bhāvetvā . Anuttaraṃ sammāsambodhin ti arahattaṃ sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhiṃsūti dasseti . Apicettha satipaṭṭhānāti vipassanā , bojjhaṅgā maggo , anuttarasammāsambodhi arahattaṃ . Satipaṭṭhānāti vā vipassanā , bojjhaṅgāmissakā , sammāsambodhiM3.245 arahattameva . Dīghabhāṇakamahāsīvatthero panāha ‘‘ satipaṭṭhāne vipassanaṃ gahetvā bojjhaṅge maggo ca sabbaññutaññāṇañcātiP3.212 gahite sundaro pañho bhaveyya , na panevaṃ gahitan ’’ ti . Iti thero sabbabuddhānaṃ nīvaraṇappahāne satipaṭṭhānabhāvanāya sambodhiyañca majjhe bhinnasuvaṇṇarajatānaṃ viya nānattābhāvaṃ dasseti .

Idha ṭhatvā upamā saṃsandetabbā – āyasmā hi sāriputto paccantanagaraṃ dassesi , pākāraṃ dassesi , anupariyāyapathaṃ dassesi , dvāraṃ dassesi , paṇḍitadovārikaṃ dassesi , nagaraṃ pavisanakanikkhamanake oḷārike pāṇe dassesi , dovārikassa tesaṃ pāṇānaṃ pākaṭabhāvaṃ dassesi . Tattha kiṃ kena sadisanti ce ? Nagaraṃ viya hi nibbānaṃ , pākāro viya sīlaṃ , anupariyāyapatho viya hirī , dvāraṃ viya ariyamaggo , paṇḍitadovāriko viya dhammasenāpati , nagaraṃ pavisanakanikkhamanakā oḷārikapāṇā viya atītānāgatapaccuppannā buddhā , dovārikassa tesaṃ pāṇānaṃ pākaṭabhāvo viya āyasmato sāriputtassa atītānāgatapaccuppannānaṃ buddhānaṃ sīlasamathādīhi pākaṭabhāvo . Ettāvatā therena bhagavato – ‘‘ evamahaṃ sāvakapāramīñāṇe ṭhatvā dhammanvayena nayaggāhena jānāmī ’’ ti attano sīhanādassa anuyogo dinno hoti .

Tasmāti yasmā ‘‘ na kho metaṃ , bhante , atītānāgatapaccuppannesu arahantesu sammāsambuddhesuV3.242 cetopariyañāṇaṃ atthi , apica dhammanvayo vidito ’’ ti vadati , tasmā . Abhikkhaṇaṃ bhāseyyāsīti punappunaṃ bhāseyyāsi ,‘‘ pubbaṇhe me kathitan ’’ ti mā majjhanhikādīsu na kathayittha ,‘‘ ajja vā me kathitan ’’ ti mā paradivasādīsu na kathayitthāti attho .

Sā pahīyissatīti ‘‘ sāriputtasadisopi nāma ñāṇajavanasampanno sāvako buddhānaṃ cittācāraṃ jānituṃ na sakkoti , evaṃ appameyyā tathāgatā ’’ ti cintentānaṃ yā tathāgate kaṅkhā vā vimati vā , sā pahīyissatīti .