1071. SaccasaṃyuttassaV3.323P3.293M3.324 paṭhame samādhiṃ , bhikkhaveti te kira bhikkhū cittekaggatāya parihāyanti , atha nesaṃ satthā – ‘‘ evamete cittekaggataṃ labhitvā , kammaṭṭhānaṃ vaḍḍhetvā , visesaṃ pāpuṇissantī ’’ ti imaṃ desanaṃ ārabhi .

Tasmātiha , bhikkhave ,‘‘ idaṃ dukkhan ’’ ti yogo karaṇīyoti ettha yathābhūtādivasena kāraṇacchedo veditabbo . Idañhi vuttaṃ hoti – bhikkhave , yasmā samāhito bhikkhu cattāri saccāni yathābhūtaṃ pajānāti , tasmā tumhehi ca samāhitehi catunnaṃ saccānaṃ yathābhūtaṃ pajānanatthāya ‘‘ idaṃ dukkhan ’’ ti yogo karaṇīyo . Tathā yasmā cattāri saccāni tathāgatasseva pātubhāvā pākaṭāni honti , yasmā ca tathāgatena suvibhattāni , yasmā ca tesu aparimāṇā vaṇṇā aparimāṇāni padabyañjanāni , yasmā ca tesaṃ appaṭividdhattā vaṭṭaṃ vaḍḍhati , tesaṃ paṭividdhakālato paṭṭhāya na vaḍḍhati , tasmā ‘‘ evaṃ no vaṭṭaṃ na vaḍḍhissatī ’’ ti tumhehi ‘‘ idaṃ dukkhan ’’ ti yogo karaṇīyo .

2. Paṭisallānasuttavaṇṇanā

1072. Dutiyaṃ kāyavivekavikalānaṃ kāyavivekapaṭilābhatthāya vuttaṃ .

3. Paṭhamakulaputtasuttādivaṇṇanā

1076. ChaṭṭheM3.325 abhisambuddhaṃ pakāsesun ti abhisambuddho ahanti evaṃ attānaṃ abhisambuddhaṃ pakāsayiṃsu . Imasmiñhi sutte sabbaññubuddhā ca samaṇagahaṇena gahitā .

1080. DasameP3.294 anekavihitan ti anekavidhaṃ . Tiracchānakathan ti aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtaṃ kathaṃ . Rājakathan tiādīsu rājānaṃ ārabbha ‘‘ mahāsammato mandhātā dhammāsoko evaṃ mahānubhāvo ’’ tiādinā nayena pavattakathā rājakathā . Esa nayo corakathā dīsu . Tesu ‘‘ asuko rājā abhirūpo dassanīyo ’’ tiādinā nayena gehasitakathāva tiracchānakathā hoti . ‘‘ Sopi nāma evaṃ mahānubhāvo khayaṃ gato ’’ ti evaṃ pavattā pana kammaṭṭhānabhāve tiṭṭhati . Coresupi ‘‘ mūladevo evaṃ mahānubhāvo meghamālo evaṃ mahānubhāvo ’’ ti tesaṃ kammaṃ paṭicca ‘‘ aho sūrā ’’ ti gehasitakathāva tiracchānakathā . Yuddhepi bhāratayuddhādīsu ‘‘ asukena asuko evaṃ mārito evaṃ viddho ’’ ti kāmassādavaseneva kathā tiracchānakathā ,‘‘ tepi nāma khayaṃ gatā ’’ ti evaṃ pavattā pana sabbattha kammaṭṭhānameva hoti . Apica annādīsu ‘‘ evaṃ vaṇṇavantaṃ gandhavantaṃ rasavantaṃ phassasampannaṃ khādimha bhuñjimha pivimha paribhuñjimhā ’’ ti kāmassādavasena kathetuṃ na vaṭṭati . Sātthakaṃ pana katvā ‘‘ pubbe evaṃ vaṇṇādisampannaṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ sayanaṃ mālaṃ gandhaṃ vilepanaṃ sīlavantānaṃ adamha , cetiye pūjaṃ akarimhā ’’ ti kathetuṃ vaṭṭati . Ñātikathā dīsupi ‘‘ amhākaṃ ñātakā sūrā samatthā ’’ ti vā ,‘‘ pubbe mayaṃ evaṃ vicitrehi yānehi vicarimhā ’’ ti vā assādavasena vattuṃ na vaṭṭati . Sātthakaṃ pana katvā ‘‘ tepi no ñātakā khayaṃ gatā ’’ ti vā ,‘‘ pubbe mayaṃ evarūpā upāhanā saṅghassa adamhā ’’ ti vā kathetabbā . Gāmakathā dīsupi suniviṭṭhadunniviṭṭhasubhikkhadubbhikkhādivasena vā ‘‘ asukagāmavāsinoV3.325 sūrā samatthā ’’ ti vā evaṃ assādavasena vattuṃ na vaṭṭati , sātthakaṃ pana katvā ‘‘ saddhā pasannā ’’ ti vā ,‘‘ khayaṃ gatā ’’ ti vā vattuṃ vaṭṭati . Nigamanagarajanapadakathāsu pi eseva nayo . Itthikathā piM3.326P3.295 vaṇṇasaṇṭhānādīni paṭicca assādavasena vattuṃ na vaṭṭati ,‘‘ saddhā pasannā khayaṃ gatā ’’ ti evameva vaṭṭati . Sūrakathā pi ‘‘ nandimitto nāma yodho sūro ahosī ’’ ti assādavasena vattuṃ na vaṭṭati ,‘‘ saddho pasanno ahosi , khayaṃ gato ’’ ti evameva vaṭṭati . Surākathātipi pāṭho . Sāpi cesā surākathā ‘‘ evarūpā nāma surā pītā ratijananī hotī ’’ ti assādavaseneva na vaṭṭati , ādīnavavasena pana ‘‘ ummattakasaṃvattanikā ’’ tiādinā nayena vaṭṭati . Visikhākathā pi ‘‘ asukavisikhā suniviṭṭhā dunniviṭṭhā ’’ ti vā ,‘‘ asukavisikhāya vāsino sūrā samatthā ’’ ti vā assādavaseneva vattuṃ na vaṭṭati ,‘‘ saddhā pasannā khayaṃ gatā ’’ ti eccevaṃ vaṭṭati . Kumbhaṭṭhānakathāti udakatitthakathā vuccati , kumbhadāsikathā vā . Sāpi ‘‘ pāsādikā naccituṃ gāyituṃ chekā ’’ ti assādavasena na vaṭṭati ,‘‘ saddhā pasannā ’’ tiādinā nayeneva vaṭṭati . Pubbapetakathāti atītañātikathā . Tattha vattamānañātikathāsadisova vinicchayo . Nānattakathāti purimapacchimakathāhi vimuttā avasesā nānāsabhāvā niratthakakathā . Lokakkhāyikāti ‘‘ ayaṃ loko kena nimmito , asukena nāma nimmito , kāko seto aṭṭhīnaṃ setattā , balākā rattā lohitassa rattattā ’’ ti evamādikā lokāyatavitaṇḍasallāpakathā . Samuddakkhāyikā nāma ‘‘ kasmā samuddo sāgaro , sāgaradevena khanitattā sāgaro , khato meti hatthamuddāya niveditattā samuddo ’’ ti evamādikā niratthakasamuddakkhāyikakathā . Iti bhavo iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā itibhavābhavakathā . Ettha ca bhavoti sassataṃ , abhavoti ucchedaṃ . Bhavoti vuddhi , abhavotiP3.296 hāni . Bhavoti kāmasukhaṃ , abhavoti attakilamatho . Iti imāya chabbidhāya itibhavābhavakathāya saddhiṃ bāttiṃsa tiracchānakathā nāma honti . Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti .

Paṭhamo vaggo .