Issues
Editor
Settings
Versions
Select Version
sāsanāre-သာသနာရေး
မြန်မာဘာသာ
(SN)Mahāvaggo
(SN)Mahāvaggo

Cundasuttavaṇṇanā

Author： _System_commentary_ @ Administrator

3. Cundasuttavaṇṇanā

379. Tatiye magadhesūti evaṃnāmake janapade .
Nālakagāmaketi rājagahassa avidūre attano kulasantake evaṃnāmake gāme .
Cundo samaṇuddesotiM3.246 ayaṃ thero dhammasenāpatissaP3.213 kaniṭṭhabhātiko , taṃ bhikkhū anupasampannakāle ‘‘ cundo samaṇuddeso ’’ ti samudācaritvā therakālepi tatheva samudācariṃsu . Tena vuttaṃ ‘‘ cundo samaṇuddeso ’’ ti . Upaṭṭhāko hotīti mukhodakadantakaṭṭhadānena ceva pariveṇasammajjana-piṭṭhiparikammakaraṇa-pattacīvaraggahaṇena ca upaṭṭhānakaro hoti .
Parinibbāyīti anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto . Katarasmiṃ kāleti ? Bhagavato parinibbānasaṃvacchare . Tatrāyaṃ anupubbikathā – bhagavā kira vutthavasso veḷuvagāmakā nikkhamitvā ‘‘ sāvatthiṃ gamissāmī ’’ ti āgatamaggeneva paṭinivattanto anupubbena sāvatthiṃ patvā jetavanaṃ pāvisi . Dhammasenāpati bhagavato vattaṃ dassetvā divāṭṭhānaṃ gato , so tattha antevāsikesu vattaṃ dassetvā paṭikkantesu divāṭṭhānaṃ sammajjitvā cammakhaṇḍaṃ paññāpetvā pāde pakkhāletvā pallaṅkaṃ ābhujitvā phalasamāpattiṃ pāvisi . Athassa yathā paricchedena tato vuṭṭhitassa ayaṃ parivitakko udapādi ‘‘ buddhā nu kho paṭhamaṃ parinibbāyanti , udāhu aggasāvakāti , tato ‘‘ aggasāvakā paṭhaman ’’ ti ñatvā attano āyusaṅkhāraṃ olokesi . So ‘‘ sattāhameva me āyusaṅkhārā pavattissantī ’’ ti ñatvā ‘‘ kattha parinibbāyissāmī ’’ ti cintesi . Tato ‘‘ rāhulo tāvatiṃsesu parinibbuto , aññāsikoṇḍaññatthero chaddantadahe , ahaṃ kattha parinibbāyissāmī ’’ ti punappunaṃ cintento mātaraṃ ārabbha satiṃ uppādesi – ‘‘ mayhaṃ mātā sattannaṃV3.243 arahantānaṃ mātā hutvāpi buddhadhammasaṅghesu appasannā , atthi nu kho tassā upanissayo , natthi nu kho ’’ ti . Sotāpattimaggassa upanissayaṃ disvā ‘‘ kassa desanāya abhisamayo bhavissatī ’’ ti olokento ‘‘ mameva dhammadesanāya bhavissati , na aññassa . Sace kho panāhaṃ appossukko bhaveyyaṃ , bhavissanti me vattāro – ‘‘ sāriputtatthero avasesajanānampi avassayo hoti . Tathā hissa samacittasuttantadesanādivase ( a . ni .2.33-37) koṭisatasahassadevatā arahattaṃ pattā , tayo magge paṭividdhadevatānaṃ gaṇanā natthi , aññesu ca ṭhānesu anekā abhisamayāM3.247 dissanti , there ca cittaṃ pasādetvā sagge nibbattāneva asīti kulasahassāni , so dāni sakamātumicchādassanamattampi harituṃP3.214 nāsakkhī ’’ ti . Tasmā mātaraṃ micchādassanā mocetvā jātovarakeyeva parinibbāyissāmī ’’ ti sanniṭṭhānaṃ katvā ‘‘ ajjeva bhagavantaṃ anujānāpetvā nikkhamissāmī ’’ ti cundattheraṃ āmantesi – ‘‘ āvuso , cunda , amhākaṃ pañcasatāya bhikkhuparisāya saññaṃ dehi . ‘ Gaṇhathāvuso pattacīvarāni , dhammasenāpati nālakagāmaṃ gantukāmo ’’’ ti . Thero tathā akāsi . Bhikkhū senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya therassa santikaṃ agamaṃsu . Thero senāsanaṃ saṃsāmetvā divāṭṭhānaṃ sammajjitvā divāṭṭhānadvāre ṭhatvā divāṭṭhānaṃ oloketvā ‘‘ idaṃ dāni pacchimadassanaṃ , puna āgamanaṃ natthī ’’ ti pañcasatabhikkhūhi parivuto bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā bhagavantaṃ etadavoca ‘‘ anujānātu me bhante bhagavā , anujānātu sugato . Parinibbānakālo me , ossaṭṭho me āyusaṅkhāro ’’ ti . Buddhā pana yasmā ‘‘ parinibbāhī ’’ ti vutte maraṇavaṇṇaṃ saṃvaṇṇentīti ,‘‘ mā parinibbāhī ’’ ti vutte vaṭṭassa guṇaṃ kathentīti micchādiṭṭhikā dosaṃ āropessanti , tasmā tadubhayampi na vadanti . Tena naṃ bhagavā – ‘‘ kattha parinibbāyissasi sāriputtā ’’ ti vatvā – ‘‘ atthi , bhante , magadhesu nālakagāme jātovarako , tatthāhaṃ parinibbāyissāmī ’’ ti vutte – ‘‘ yassa dāni tvaṃ , sāriputta , kālaṃ maññasi , idāni pana te jeṭṭhakaniṭṭhabhātikānaṃ tādisassa bhikkhuno dassanaṃ dullabhaṃ bhavissati , desehi nesaṃ dhamman ’’ ti āha . Thero – ‘‘ satthā mayhaṃ iddhivikubbanapubbaṅgamaṃ dhammadesanaṃ paccāsīsatī ’’ ti ñatvā bhagavantaṃ vanditvā tālappamāṇaṃ ākāsaṃ abbhuggantvā oruyha dasabalassa pāde vandi , puna dvitālappamāṇaṃ abbhuggantvā oruyha dasabalassa pāde vandi , etenupāyena sattatālappamāṇaṃ abbhuggantvāV3.244 anekāni pāṭihāriyasatāni dassento dhammakathaṃP3.215 ārabhi . Dissamānenapi kāyena katheti , adissamānenapi . Uparimena vā heṭṭhimena vā upaḍḍhakāyena katheti adissamānenapi dissamānenapi , kālena candavaṇṇaṃ dasseti , kālena sūriyavaṇṇaṃ , kālena pabbatavaṇṇaṃ , kālena samuddavaṇṇaṃ , kālena cakkavattirājā hoti , kālena vessavaṇamahārājā , kālena sakkoM3.248 devarājā , kālena mahābrahmāti evaṃ anekāni pāṭihāriyasatāni dassento dhammakathaṃ kathesi . Sakalanagaraṃ sannipati . Thero oruyha dasabalassa pāde vanditvā aṭṭhāsi . Atha naṃ satthā āha – ‘‘ ko nāmo ayaṃ sāriputta dhammapariyāyo ’’ ti . Sīhavikīḷito nāma , bhanteti . Taggha , sāriputta , sīhavikīḷito taggha , sāriputta , sīhavikīḷitoti . Thero alattakavaṇṇe hatthe pasāretvā satthu suvaṇṇakacchapasadise pāde gopphakesu gahetvā – ‘‘ bhante , imesaṃ pādānaṃ vandanatthāya kappasatasahassādhikaṃ asaṅkhyeyyaṃ pāramiyo pūritā , so me manoratho matthakaṃ patto , ito dāni paṭṭhāya paṭisandhivasena na puna ekaṭṭhāne sannipāto samāgamo atthi , chinno esa vissāso , anekehi buddhasatasahassehi paviṭṭhaṃ ajaraṃ amaraṃ khemaṃ sukhaṃ sītalaṃ abhayaṃ nibbānapuraṃ pavisissāmi , sace me kiñci kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā na rocetha , khamatha taṃ bhagavā , gamanakālo mayhan ’’ ti . Khamāmi te , sāriputta , na kho pana te kiñci kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā mayhaṃ aruccanakaṃ atthi , yassa dāni tvaṃ , sāriputta , kālaṃ maññasīti . Iti bhagavatā anuññātasamanantaraṃ satthu pāde vanditvā uṭṭhitamatte āyasmante sāriputte sinerucakkavāḷahimavantaparibhaṇḍapabbate dhārayamānāpi – ‘‘ ajja imaṃ guṇarāsiṃ dhāretuṃ na sakkomī ’’ ti vadantī viya ekappahāreneva viravamānā mahāpathavī yāva udakapariyantā akampi , ākāse devadundubhiyo phaliṃsu , mahāmegho uṭṭhahitvā pokkharavassaṃ vassi . Satthā – ‘‘ dhammasenāpatiṃ paṭipādessāmī ’’ ti dhammāsanāP3.216 vuṭṭhāya gandhakuṭiabhimukho gantvā maṇiphalake aṭṭhāsi . Thero tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā – ‘‘ bhagavā ito kappasatasahassādhikassa asaṅkhyeyyassa upari anomadassīsammāsambuddhassa pādamūle nipajjitvā tumhākaṃ dassanaṃ patthesiṃ , sā me patthanā samiddhā , diṭṭhā tumhe , taṃ paṭhamadassanaṃ , idaṃ pacchimadassanaṃ . Puna tumhākaṃ dassanaṃ natthī ’’ ti vatvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃV3.245 añjaliṃ paggayha yāva dassanavisayā abhimukhova paṭikkamitvāM3.249 vanditvā pakkāmi . Puna mahāpathavī dhāretuṃ asakkontī udakapariyantaṃ katvā akampi . Bhagavā parivāretvā ṭhite bhikkhū āha – ‘‘ anugacchatha , bhikkhave , tumhākaṃ jeṭṭhabhātikan ’’ ti . Tasmiṃ khaṇe catassopi parisā sammāsambuddhaṃ ekakaṃyeva jetavane ohāya niravasesā nikkhamiṃsu . Sāvatthinagaravāsinopi – ‘‘ sāriputtatthero kira sammāsambuddhaṃ āpucchitvā parinibbāyitukāmo nikkhanto , passissāma nan ’’ ti nagaradvārāni nirokāsāni karontā nikkhamitvā gandhamālādihatthā kese vikiritvā – ‘‘ idāni mayaṃ kahaṃ mahāpañño nisinno , kahaṃ dhammasenāpati nisinno ’’ ti pucchantā – ‘‘ kassa santikaṃ gamissāma , kassa hatthe satthāraṃ ṭhapetvā thero pakkanto ’’ tiādinā nayena paridevantā rodantā theraṃ anubandhiṃsu . Thero mahāpaññāya ṭhitattā – ‘‘ sabbesaṃ anatikkamanīyo esa maggo ’’ ti mahājanaṃ ovaditvā – ‘‘ tumhepi , āvuso , tiṭṭhatha , mā dasabale pamādaṃ āpajjitthā ’’ ti bhikkhusaṅghampi nivattetvā attano parisāyeva saddhiṃ pakkāmi . Yepi manussā – ‘‘ pubbe ayyo paccāgamanacārikaṃ carati , idaṃ idāni gamanaṃ na puna paccāgamanāyā ’’ ti paridevantā anubandhiṃsuyeva . Tepi – ‘‘ appamattā , āvuso , hotha , evaṃbhāvino nāma saṅkhārā ’’ ti nivattesi . Atha kho āyasmā sāriputto sabbattha ekarattivāsena antarāmagge sattāhaṃ manussānaṃP3.217 saṅgahaṃ karonto sāyaṃ nālakagāmaṃ patvā gāmadvāre nigrodharukkhamūle aṭṭhāsi . Atha uparevato nāma therassa bhāgineyyo bahigāmaṃ gacchanto theraṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā aṭṭhāsi . Thero taṃ āha – ‘‘ atthi gehe te ayyikā ’’ ti . Āma bhanteti . Gaccha amhākaṃ idhāgatabhāvaṃ ārocehi . ‘‘ Kasmā āgato ’’ ti ca vutte – ‘‘ ajja kira ekadivasaṃ antogāme vasissati , jātovarakaṃ paṭijaggatha , pañcannañca kira bhikkhusatānaṃ vasanaṭṭhānaṃ jānāthā ’’ ti . So gantvā – ‘‘ ayyike mayhaṃ mātulo āgato ’’ ti āha . Idāni kuhinti ? Gāmadvāreti . Ekakova , aññopi koci atthīti ? Atthi pañcasatā bhikkhūti . Kiṃkāraṇā āgatoti ? So taṃ pavattiṃ ārocesi . Brāhmaṇī – ‘‘ kiṃ nu kho ettakānaṃ vasanaṭṭhānaṃ paṭijaggāpetiM3.250 , daharakāle pabbajitvā mahallakakāle gihī hotukāmo ’’ ti cintentī jātovarakaṃ paṭijaggāpetvā pañcasatānaṃ vasanaṭṭhānaṃ kāretvā daṇḍadīpikā jāletvā therassa pāhesi . TheroV3.246 bhikkhūhi saddhiṃ pāsādaṃ āruyha jātovarakaṃ pavisitvā nisīdi , nisīditvā ‘‘ tumhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ gacchathā ’’ ti bhikkhū uyyojesi . Tesu gatamattesuyeva therassa kharo ābādho uppajji , lohitapakkhandikā māraṇantikā vedanā vattanti . Ekaṃ bhājanaṃ pavisati , ekaṃ nikkhamati . Brāhmaṇī – ‘‘ mama puttassa pavatti mayhaṃ na ruccatī ’’ ti attano vasanagabbhadvāraṃ nissāya aṭṭhāsi . Cattāro mahārājāno ‘‘ dhammasenāpati kuhiṃ viharatī ’’ ti olokentā nālakagāme jātovarake parinibbānamañce nipanno , pacchimadassanaṃ gamissāmā ’’ ti āgamma vanditvā aṭṭhaṃsu . Ke tumheti ? Mahārājāno bhanteti . Kasmā āgatatthāti ? Gilānupaṭṭhākā bhavissāmāti . ‘‘ Hotu , atthi gilānupaṭṭhāko , gacchatha tumhe ’’ ti uyyojesi . Tesaṃ gatāvasāne teneva nayena sakko devānamindo . Tasmiṃ gate mahābrahmā ca āgamiṃsu . Tepi tatheva thero uyyojesi . Brāhmaṇī devatānaṃ āgamanañca gamanañca disvā ‘‘ ke nu kho ete mama puttaṃ vanditvā gacchantī ’’ ti therassaP3.218 gabbhadvāraṃ gantvā ‘‘ tāta , cunda , kā pavattī ’’ ti pucchi . So taṃ pavattiṃ ācikkhitvā ‘‘ mahāupāsikā , bhante , āgatā ’’ ti āha . Thero ‘‘ kasmā avelāya āgatā ’’ ti pucchi . Sā ‘‘ tuyhaṃ , tāta , dassanatthāyā ’’ ti vatvā ‘‘ tāta , paṭhamaṃ ke āgatā ’’ ti pucchi . Cattāro mahārājāno upāsiketi . Tāta , tvaṃ catūhi mahārājehi mahantataroti ? Ārāmikasadisā ete upāsike , amhākaṃ satthu paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya khaggahatthā hutvā ārakkhaṃ akaṃsūti . Tesaṃ tāta gatāvasāne ko āgatoti ? Sakko devānamindoti . Devarājatopi tvaṃ tāta mahantataroti ? Bhaṇḍaggāhakasāmaṇerasadiso esa upāsike , amhākaṃ satthu tāvatiṃsato otaraṇakāle pattacīvaraṃ gahetvā otiṇṇoti . Tassa tāta gatāvasāne jotayamāno viya ko āgatoti ? Upāsike , tuyhaṃ bhagavā ca satthā ca mahābrahmā nāma esoti . Mayhaṃ bhagavatoM3.251 mahābrahmatopi tvaṃ , tāta , mahantataroti ? Āma upāsike , ete nāma kira amhākaṃ satthu jātadivase cattāro mahābrahmāno mahāpurisaṃ suvaṇṇajālena paṭiggaṇhiṃsūti . Atha brāhmaṇiyā – ‘‘ puttassa tāva me ayaṃ ānubhāvo , kīdiso vata mayhaṃ puttassa bhagavatoV3.247 satthu ānubhāvo bhavissatī ’’ ti cintayantiyā sahasā pañcavaṇṇā pīti uppajjitvā sakalasarīraṃ phari . Thero – ‘‘ uppannaṃ me mātu pītisomanassaṃ , ayaṃ dāni kālo dhammadesanāyā ’’ ti cintetvā ‘‘ kiṃ cintesi mahāupāsike ’’ ti āha . Sā ‘‘ puttassa tāva me ayaṃ guṇo , satthu panassa kīdiso bhavissatīti idaṃ , tāta , cintemī ’’ ti āha . Mahāupāsike , mayhaṃ satthujātakkhaṇe mahābhinikkhamane sambodhiyaṃ dhammacakkappavattane ca dasasahassilokadhātu kampittha . Sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanena samo nāma natthi , itipi so bhagavāti vitthāretvā buddhaguṇapaṭisaṃyuttaṃ dhammadesanaṃ kathesi . Brāhmaṇī piyaputtassa dhammadesanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhāya puttaṃ āha – ‘‘ tāta upatissa , kasmā evamakāsi , evarūpaṃ nāma amataṃ mayhaṃ ettakaṃ kālaṃ na adāsī ’’ ti . Thero – ‘‘ dinnaṃ dāni me mātu rūpasāriyāP3.219 brāhmaṇiyā posāvanikamūlaṃ , ettakena vaṭṭissatī ’’ ti cintetvā – ‘‘ gaccha mahāupasike ’’ ti brāhmaṇiṃ uyyojetvā – ‘‘ cunda kā velā ’’ ti āha . Balavapaccūsakālo , bhanteti . Bhikkhusaṅghaṃ sannipātehīti . Sannipatito bhante bhikkhusaṅghoti . ‘‘ Maṃ ukkhipitvā nisīdāpehi cundā ’’ ti ukkhipitvā nisīdāpesi . Thero bhikkhū āmantesi – ‘‘ āvuso catucattālīsaṃ vo vassāni mayā saddhiṃ vicarantānaṃ yaṃ me kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā na rocetha , taṃ khamatha āvuso ’’ ti . Ettakaṃ , bhante , amhākaṃ chāyā viya tumhe amuñcitvā vicarantānaṃ aruccanakaṃ nāma natthi , tumhe pana amhākaṃ khamathāti . Atha thero mahācīvaraṃ saṅkaḍḍhitvā mukhaṃ pidhāya dakkhiṇena passena nipanno satthā viya nava anupubbasamāpattiyo anulomapaṭilomato samāpajjitvā puna paṭhamajjhānaṃ ādiṃ katvā yāva catutthajjhānā samāpajjiM3.252 . Tato vuṭṭhāya anantaraṃyeva mahāpathaviṃ unnādento anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi . Upāsikā – ‘‘ kiṃ nu kho me putto , na kiñci kathetī ’’ ti uṭṭhāya piṭṭhipāde parimajjantī parinibbutabhāvaṃ ñatvā mahāsaddaṃ kurumānā pādesu nipatitvā – ‘‘ tāta mayaṃ ito pubbe tava guṇaṃ na jānimhā , idāni pana taṃ ādiṃ katvā anekasate anekasahasse anekasatasahasse bhikkhū imasmiṃ nivesane nisīdāpetvā bhojetuṃ na labhimhā , cīvarehi acchādetuṃ na labhimhā , vihārasataṃ vihārasahassaṃ kāretuṃ na labhimhā ’’ ti yāva aruṇuggamanā parideviV3.248 . Aruṇe uggatamatteyeva suvaṇṇakāre pakkosāpetvā suvaṇṇagabbhaṃ vivarāpetvā suvaṇṇaghaṭiyo mahātulāya tulāpetvā – ‘‘ pañca kūṭāgārasatāni pañca agghikasatāni karothā ’’ ti dāpeti . Sakkopi devarājā vissakammadevaputtaṃ āmantetvā – ‘‘ tāta dhammasenāpati parinibbuto , pañca kūṭāgārasatāni pañca agghikasatāni ca māpehī ’’ ti āha . Iti upāsikāya kāritāni ca vissakammena nimmitāni ca sabbānipi dvesahassāni ahesuṃ . Tato nagaramajjhe sāramayaṃ mahāmaṇḍapaṃ kāretvā maṇḍapamajjhe mahākūṭāgāraṃ ṭhapetvāP3.220 sesāni parivārasaṅkhepena ṭhapetvā sādhukīḷikaṃ ārabhiṃsu . Devānaṃ antare manussā , manussānaṃ antare devā ahesuṃ . Revatī nāma ekā therassa upaṭṭhāyikā – ‘‘ ahaṃ therassa pūjaṃ karissāmī ’’ ti suvaṇṇapupphānaṃ tayo kumbhe kāresi . ‘‘ Therassa pūjaṃ karissāmī ’’ ti sakko devarājā aḍḍhateyyakoṭināṭakehi parivārito otari . ‘‘ Sakko otaratī ’’ ti mahājano pacchāmukho paṭikkami . Tattha sāpi upāsikā paṭikkamamānā garubhārattā ekamantaṃ apasakkituṃ asakkontī manussānaṃ antare pati . Manussā apassantā taṃ madditvā agamiṃsu . Sā tattheva kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane kanakavimāne nibbatti . Nibbattakkhaṇeyevassā ratanakkhandho viya tigāvutappamāṇo attabhāvo ahosi saṭṭhisakaṭapūrappamāṇaalaṅkārapaṭimaṇḍitā accharāsahassaparivāritā . Athassā dibbaṃ sabbakāyikādāsaṃ purato ṭhapayiṃsuM3.253 . Sā attano sirisampattiṃ disvā – ‘‘ uḷārā ayaṃ sampatti , kiṃ nu kho me kammaṃ katan ’’ ti cintayamānā addasa – ‘‘ mayā sāriputtattherassa parinibbutaṭṭhāne tīhi suvaṇṇapupphakumbhehi pūjā katā , mahājano maṃ madditvā gato , sāhaṃ tattha kālaṃ katvā idhūpapannā , theraṃ nissāya laddhaṃ idāni puññavipākaṃ manussānaṃ kathessāmī ’’ ti saha vimāneneva otari . Mahājano dūratova disvā – ‘‘ kiṃ nu kho dve sūriyā uṭṭhitā ’’ ti ? Olokento – ‘‘ vimāne āgacchante kūṭāgārasaṇṭhānaṃ paññāyati , nāyaṃ sūriyo , vimānametaṃ ekan ’’ ti āha . Tampi vimānaṃ tāvadeva āgantvā therassa dārucitakamatthake vehāsaṃ aṭṭhāsi . Devadhītā vimānaṃ ākāseyeva ṭhapetvā pathaviṃ otari . Mahājano – ‘‘ kā tvaṃ , ayye ’’ ti ? Pucchi . ‘‘ Na maṃ tumhe jānātha , revatī nāmāhaṃ , tīhi suvaṇṇapupphakumbhehi theraṃ pūjaṃ katvā manussehi madditāV3.249 kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbattā , passatha me sirisampattiṃ , tumhepi dāni dānāni detha , puññāni karothā ’’ ti kusalakiriyāya vaṇṇaṃ kathetvā therassa citakaṃ padakkhiṇaṃ katvā vanditvā attano devaṭṭhānaṃyeva gatā . MahājanopiP3.221 sattāhaṃ sādhukīḷikaṃ kīḷitvā sabbagandhehi citakaṃ akāsi , citakā ekūnaratanasatikā ahosi . Therassa sarīraṃ citakaṃ āropetvā usīrakalāpakehi ālimpesuṃ . Āḷāhane sabbarattiṃ dhammassavanaṃ pavatti . Anuruddhatthero sabbagandhodakena therassa citakaṃ nibbāpesi . Cundatthero dhātuyo parissāvane pakkhipitvā – ‘‘ na dāni mayā idheva sakkā ṭhātuṃ , mayhaṃ jeṭṭhabhātikassa dhammasenāpatisāriputtattherassa parinibbutabhāvaṃ sammāsambuddhassa ārocessāmī ’’ ti dhātuparissāvanaṃ therassa ca pattacīvaraṃ gahetvā sāvatthiṃ agamāsi . Ekaṭṭhānepi ca dve rattiyo avasitvā sabbattha ekarattivāseneva sāvatthiṃ pāpuṇi .
Tamatthaṃ dassetuṃ atha kho cundo samaṇuddesotiādi vuttaṃ . Tattha yenāyasmā ānandoti yena attano upajjhāyo dhammabhaṇḍāgāriko āyasmā ānando , tenupasaṅkami . Kasmā panesa ujukaṃM3.254 satthu santikaṃ agantvā therassa santikaṃ agamāsīti ? Satthari ca there ca gāravena . Jetavanamahāvihāre pokkharaṇiyaṃ kirassa nhatvā paccuttaritvā sunivatthasupārutassa etadahosi – ‘‘ buddhā nāma mahāpāsāṇacchattaṃ viya garuno , phaṇakatasappa sīhabyagghamattavaravāraṇādayo viya ca durāsadā , na sakkā mayā ujukameva satthu santikaṃ gantvā kathetuṃ , kassa nu kho santikaṃ gantabban ’’ ti . Tato cintesi – ‘‘ upajjhāyo me dhammabhaṇḍāgāriko jeṭṭhabhātikattherassa uttamasahāyo , tassa santikaṃ gantvā taṃ ādāya satthārā saddhiṃ kathessāmī ’’ ti satthari ceva there ca gāravena upasaṅkami .
Idamassa pattacīvaran ti ‘‘ ayamassa paribhogapatto , idaṃ dhātuparissāvanan ’’ ti evaṃ ekekaṃ ācikkhi .
Pāḷiyaṃ pana ‘‘ idamassa pattacīvaran ’’ ti ettakameva vuttaṃ .
Kathāpābhatan ti kathāmūlaṃ . Mūlañhi pābhatan ti vuccati . Yathāha – ‘‘ AppakenapiP3.222 medhāvī , pābhatena vicakkhaṇo ; Samuṭṭhāpeti attānaṃ , aṇuṃ aggiṃva sandhaman ’’ ti .( jā .1.1.4); BhagavantaṃV3.250 dassanāyāti bhagavantaṃ dassanatthāya . Kiṃ paniminā bhagavā na diṭṭhapubboti ? No na diṭṭhapubbo . Ayañhi āyasmā divā nava vāre , rattiṃ nava vāreti ekāhaṃ aṭṭhārasa vāre upaṭṭhānameva gacchati . Divasassa pana satavāraṃ vā sahassavāraṃ vā gantukāmo samānopi na akāraṇā gacchati , ekaṃ pañhadvāraṃ gahetvāva gacchati . So taṃdivasaṃ tena kathāpābhatena gantukāmo evamāha .
Idamassa pattacīvaran ti theropi – ‘‘ idaṃ tassa pattacīvaraṃ , idañca dhātuparissāvanan ’’ ti pāṭiyekkaṃyeva dassetvā ācikkhi .
Satthā hatthaṃ pasāretvā dhātuparissāvanaṃ gahetvā hatthatale ṭhapetvā bhikkhū āmantesi – ‘‘ yo so , bhikkhave , bhikkhu purimadivase anekāni pāṭihāriyasatāni katvā parinibbānaṃ anujānāpesi , tassa idāni imā saṅkhavaṇṇasannibhā dhātuyova paññāyanti , kappasatasahassādhikaṃ asaṅkhyeyyaṃ pūritapāramī esa , bhikkhave , bhikkhu , mayā pavattitaṃ dhammacakkaṃM3.255 anupavattako esa bhikkhu , paṭiladdhadutiyaāsano esa bhikkhu , pūritasāvakasannipāto esa bhikkhu , ṭhapetvā maṃ dasasu cakkavāḷasahassesu paññāya asadiso esa bhikkhu , mahāpañño esa bhikkhu , puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño esa bhikkhu , appiccho esa bhikkhu , santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho āraddhavīriyo codako pāpagarahī esa bhikkhu , pañca jātisatāni paṭiladdhamahāsampattiyo pahāya pabbajito esa bhikkhu , mama sāsane pathavīsamakhantiko esa bhikkhu , chinnavisāṇausabhasadiso esa bhikkhu , caṇḍālaputtasadisanīcacitto esa bhikkhu . Passatha , bhikkhave , mahāpaññassa dhātuyo , passatha , bhikkhave , puthupaññassa hāsapaññassa javanapaññassa tikkhapaññassa nibbedhikapaññassa appicchassa santuṭṭhassa pavivittassa asaṃsaṭṭhassa āraddhavīriyassaP3.223 , codakassa , passatha , bhikkhave , pāpagarahissa dhātuyoti . ‘‘ Yo pabbajī jātisatāni pañca , Pahāya kāmāni manoramāni ; Taṃ vītarāgaṃ susamāhitindriyaṃ , Parinibbutaṃ vandatha sāriputtaṃ . ‘‘ KhantibaloV3.251 pathavisamo na kuppati , Na cāpi cittassa vasena vattati ; Anukampako kāruṇiko ca nibbuto , Parinibbutaṃ vandatha sāriputtaṃ . ‘‘ Caṇḍālaputto yathā nagaraṃ paviṭṭho , Nīcamano carati kaḷopihattho ; Tathā ayaṃ viharati sāriputto , Parinibbutaṃ vandatha sāriputtaṃ . ‘‘ Usabho yathā chinnavisāṇako , Aheṭhayanto carati purantare vane ; Tathā ayaṃ viharati sāriputto , Parinibbutaṃ vandatha sāriputtan ’’ ti . ItiM3.256 bhagavā pañcahi gāthāsatehi therassa vaṇṇaṃ kathesi . Yathā yathā bhagavā therassa vaṇṇaṃ kathesi , tathā tathā ānandatthero sandhāretuṃ na sakkoti , biḷāramukhe pakkhantakukkuṭo viya pavedhati . Tenāha apica me , bhante , madhurakajāto viya kāyoti sabbaṃ vitthāretabbaṃ . Tattha madhurakajātotiādīnaṃ attho vuttoyeva . Idha pana dhammāti uddesaparipucchādhammā adhippetā . Tassa hi uddesaparipucchādhamme agahite vā gahetuṃ , gahite vā sajjhāyaṃ kātuṃ cittaṃ na pavattati .
Atha satthā pañcapasādavicitrāni akkhīni ummīletvā theraṃ olokento ‘‘ assāsessāmi nan ’’ ti assāsento kiṃ nu kho te , ānanda , sāriputtotiādimāha . Tattha sīlakkhandhan ti lokiyalokuttarasīlaṃ . Samādhipaññāsu pi eseva nayo . Vimutti pana lokuttarāva . VimuttiñāṇadassanaṃP3.224 paccavekkhaṇañāṇaṃ , taṃ lokiyameva .
Ovādakoti ovādadāyako . Otiṇṇoti otiṇṇesu vatthūsu nānappakārena otaraṇasīlo . Viññāpakoti dhammakathākāle atthañca kāraṇañca viññāpetā . Sandassakoti khandhadhātuāyatanavasena tesaṃ tesaṃ dhammānaṃV3.252 dassetā . Samādapakoti ‘‘ idañcidañca gaṇhathā ’’ ti evaṃ gaṇhāpako . Samuttejakoti abbhussāhako . Sampahaṃsakoti paṭiladdhaguṇehi modāpako jotāpako . Akilāsu dhammadesanāyāti dhammadesanaṃ ārabhitvā ‘‘ sīsaṃ vā me rujjati , hadayaṃ vā kucchi vā piṭṭhi vā ’’ ti evaṃ osakkanākāravirahito nikkilāsu visārado ekassāpi dvinnampi sīhavegeneva pakkhandati . Anuggāhako sabrahmacārīnan ti padassa attho khandhakavagge vitthāritova .
Dhammojaṃ dhammabhogan ti ubhayenapi dhammaparibhogova kathito . Dhammānuggahan ti dhammena anuggahaṇaṃ .
Satthā ‘‘ ativiya ayaṃ bhikkhu kilamatī ’’ ti puna taṃ assāsento nanu taṃ , ānanda , mayātiādimāha . Tattha piyehi manāpehīti mātāpitābhātābhaginīādikehi jātiyā nānābhāvo , maraṇena vinābhāvo , bhavena aññathābhāvo .
Taṃ kutettha , ānanda , labbhāti tan tiM3.257 tasmā . Yasmā sabbehi piyehi manāpehi nānābhāvo , tasmā dasa pāramiyo pūretvāpi sambodhiṃ patvāpi dhammacakkaṃ pavattetvāpi yamakapāṭihāriyaṃ dassetvāpi devorohanaṃ katvāpi yaṃ taṃ jātaṃ bhūtaṃ saṅkhataṃ palokadhammaṃ , taṃ tathāgatassāpi sarīraṃ mā palujjīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati , rodantenapi kandantenapi na sakkā taṃ kāraṇaṃ laddhunti .
So palujjeyyāti so bhijjeyya .
Evameva khoti ettha yojanasatubbedho mahājamburukkho viya bhikkhusaṅgho tassa dakkhiṇadisaṃ gato paññāsayojaniko mahākhandho viya dhammasenāpati . Tasmiṃ mahākhandhe bhinne tato paṭṭhāya anupubbena vaḍḍhitvā pupphaphalādīhi taṃ ṭhānaṃ pūretuṃ samatthassa aññassa khandhassa abhāvo viya there parinibbute soḷasannaṃ paññānaṃ matthakaṃ pattassa aññassa dakkhiṇāsane nisīdanasamatthassa sāriputtasadisassa bhikkhuno abhāvo . Tāya paribhinnāya so rukkho viyaP3.225 bhikkhusaṅgho khandhotveva jātoti veditabbo .
Tasmāti yasmā sabbaṃ saṅkhataṃ palokadhammaṃ , taṃ mā palujjīti na sakkā laddhuṃ , tasmā .