[469]6. Mahākaṇhajātakavaṇṇanā

KaṇhoV4.161 kaṇho cāti idaṃ satthā jetavane viharanto lokatthacariyaṃ ārabbha kathesi .

Ekadivasañhi bhikkhū dhammasabhāyaṃ nisīditvā ‘‘ yāvañcidaṃ , āvuso , satthā bahujanahitāya paṭipanno attano phāsuvihāraṃ pahāya lokasseva atthaṃ carati , paramābhisambodhiṃ patvā sayaṃ pattacīvaramādāya aṭṭhārasayojanamaggaṃ gantvā pañcavaggiyattherānaṃ dhammacakkaṃ ( saṃ . ni .5.1081; mahāva .13 ādayo ; paṭi . ma .2.30) pavattetvā pañcamiyā pakkhassa anattalakkhaṇasuttaṃ ( saṃ . ni .3.59; mahāva .20 ādayo ) kathetvā sabbesaṃ arahattaṃ adāsi .

Uruvelaṃ gantvā tebhātikajaṭilānaṃ aḍḍhuḍḍhāni pāṭihāriyasahassāni dassetvā pabbājetvā gayāsīse ādittapariyāyaṃ ( saṃ . ni .4.235; mahāva .54) kathetvā jaṭilasahassānaṃ arahattaṃ adāsi , mahākassapassa tīṇi gāvutāniM4.182 paccuggamanaṃ gantvā tīhi ovādehi upasampadaṃ adāsi .

Eko pacchābhattaṃ pañcacattālīsayojanamaggaṃ gantvā pukkusātikulaputtaṃ anāgāmiphale patiṭṭhāpesi , mahākappinassa vīsayojanasataṃ paccuggamanaṃ katvā arahattaṃ adāsi , eko pacchābhattaṃ tiṃsayojanamaggaṃ gantvā tāva kakkhaḷaṃ pharusaṃ aṅgulimālaṃ arahatte patiṭṭhāpesi , tiṃsayojanamaggaṃ gantvā āḷavakaṃ yakkhaṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā kumārassa sotthiṃ akāsi .

Tāvatiṃsabhavane temāsaṃ vasanto asītiyā devatākoṭīnaṃ dhammābhisamayaṃ sampādesi , brahmalokaṃ gantvā bakabrahmuno diṭṭhiṃ bhinditvā dasannaṃ brahmasahassānaṃ arahattaṃ adāsi , anusaṃvaccharaṃ tīsu maṇḍalesu cārikaṃ caramāno upanissayasampannānaṃ manussānaṃ saraṇāni ceva sīlānica maggaphalāni ca deti , nāgasupaṇṇādīnampiP4.181 nānappakāraṃ atthaṃ caratī ’’ ti dasabalassa lokatthacariyaguṇaṃ kathayiṃsu .

Satthā āgantvā ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvā ‘‘ imāya nāmā ’’ ti vutte ‘‘ anacchariyaṃ , bhikkhave , sohaṃ idāni abhisambodhiṃ patvā lokassa atthaṃ careyyaṃ , pubbe sarāgakālepi lokassa atthaṃ acarin ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .

Atīte kassapasammāsambuddhakāle bārāṇasiyaṃ usīnako nāma rājā rajjaṃ kāresi .

Kassapasammāsambuddhe catusaccadesanāya mahājanaṃ kilesabandhanā mocetvā nibbānanagaraṃ pūretvā parinibbute dīghassa addhuno accayena sāsanaṃ osakki .

Bhikkhū ekavīsatiyā anesanāhi jīvikaṃ kappenti , bhikkhū gihisaṃsaggaṃ karonti , puttadhītādīhi vaḍḍhanti .

Bhikkhuniyopi gihisaṃsaggaṃ karonti , puttadhītādīhi vaḍḍhanti .

Bhikkhū bhikkhudhammaṃ , bhikkhuniyo bhikkhunidhammaṃ , uposakā upāsakadhammaṃ , upāsikā upāsikadhammaṃ , brāhmaṇā brāhmaṇadhammaṃ vissajjesuṃ .

Yebhuyyena manussāV4.162 dasa akusalakammapathe samādāya vattiṃsu , matamatā apāyesu paripūresuṃ .

Tadā sakko devarājā nave nave deve apassanto manussalokaṃ oloketvā manussānaṃ apāyesu nibbattitabhāvaṃ ñatvā satthu sāsanaṃ osakkitaṃ disvā ‘‘ kiṃ nu karissāmī ’’ ti cintetvā ‘‘ attheko upāyo , mahājanaṃ tāsetvā bhītabhāvaṃ ñatvā pacchā assāsetvā dhammaṃ desetvā osakkitaṃ sāsanaṃ paggayha aparampi vassasahassaṃ pavattanakāraṇaṃ karissāmī ’’ tiM4.183 sanniṭṭhānaṃ katvā mātalidevaputtaṃ mocappamāṇadāṭhaṃ catūhi dāṭhāhi viniggatarasmiyā bhayānakaṃ katvā gabbhinīnaṃ dassaneneva gabbhapātanasamatthaṃ ghorarūpaṃ ājāneyyappamāṇaṃ kāḷavaṇṇaṃ mahākaṇhasunakhaṃ māpetvā pañcabandhanena bandhitvā rattamālaṃP4.182 kaṇṭhe piḷandhitvā rajjukoṭikaṃ ādāya sayaṃ dve kāsāyāni nivāsetvā pacchāmukhe pañcadhā kese bandhitvā rattamālaṃ piḷandhitvā āropitapavāḷavaṇṇajiyaṃ mahādhanuṃ gahetvā vajiragganārācaṃ nakhena parivaṭṭento vanacarakavesaṃ gahetvā nagarato yojanamatte ṭhāne otaritvā ‘‘ nassati loko , nassati loko ’’ ti tikkhattuṃ saddaṃ anusāvetvā manusse uttāsetvā nagarūpacāraṃ patvā puna saddamakāsi .

Manussā sunakhaṃ disvā utrastā nagaraṃ pavisitvā taṃ pavattiṃ rañño ārocesuṃ .

Rājā sīghaṃ nagaradvārāni pidahāpesi .

Sakkopi aṭṭhārasahatthaṃ pākāraṃ ullaṅghitvā sunakhena saddhiṃ antonagare patiṭṭhahi .

Manussā bhītatasitā palāyitvā gehāni pavisitvā nilīyiṃsu .

Mahākaṇhopi diṭṭhadiṭṭhe manusse upadhāvitvā santāsento rājanivesanaṃ agamāsi .

Rājaṅgaṇe manussā bhayena palāyitvā rājanivesanaṃ pavisitvā dvāraṃ pidahiṃsu .

Usīnakarājāpi orodhe gahetvā pāsādaṃ abhiruhi .

Mahākaṇho sunakho purimapāde ukkhipitvā vātapāne ṭhatvā mahābhussitaṃ bhussi .

Tassa saddo heṭṭhā avīciṃ , upari bhavaggaṃ patvā sakalacakkavāḷaṃ ekaninnādaṃ ahosi .

Vidhurajātake ( jā .2.22.1346 ādayo ) hi puṇṇakayakkharañño , kusajātake ( jā .2.20.1 ādayo ) kusarañño , bhūridattajātake ( jā .2.22.784 ādayo ) sudassananāgarañño , imasmiṃ mahākaṇhajātake ayaṃ saddoti ime cattāro saddā jambudipe mahāsaddā nāma ahesuṃ .

Nagaravāsino bhītatasitā hutvā ekapurisopi sakkena saddhiṃ kathetuṃ nāsakkhi , rājāyeva satiṃ upaṭṭhāpetvā vātapānaṃ nissāya sakkaṃ āmantetvā ‘‘ ambho luddaka , kasmā teP4.183 sunakho bhussatī ’’ ti āha .

‘‘ Chātabhāvena , mahārājā ’’ ti .

‘‘ Tena hi tassa bhattaṃ dāpessāmī ’’ ti antojanassa ca attano ca pakkabhattaṃ sabbaṃ dāpesi .

Taṃ sabbaṃ sunakho ekakabaḷaṃ viya katvā puna saddamakāsi .

Puna rājā pucchitvā ‘‘ idānipi me sunakhoM4.184 chātoyevā ’’ tiV4.163 sutvā hatthiassādīnaṃ pakkabhattaṃ sabbaṃ āharāpetvā dāpesi .

Tasmiṃ ekappahāreneva niṭṭhāpite sakalanagarassa pakkabhattaṃ dāpesi .

Tampi so tatheva bhuñjitvā puna saddamakāsi .

Rājā ‘‘ na esa sunakho , nissaṃsayaṃ esa yakkho bhavissati , āgamanakāraṇaṃ pucchissāmī ’’ ti bhītatasito hutvā pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

61.

‘‘ Kaṇho kaṇho ca ghoro ca , sukkadāṭho pabhāsavā ;

Baddho pañcahi rajjūhi , kiṃ ravi sunakho tavā ’’ ti .

Tattha kaṇho kaṇhoti bhayavasena daḷhīvasena vā āmeḍitaṃ .

Ghoroti passantānaṃ bhayajanako .

Pabhāsavāti dāṭhā nikkhantaraṃsipabhāsena pabhāsavā .

Kiṃ ravīti kiṃ viravi .

Tavesa evarūpo kakkhaḷo sunakho kiṃ karoti , kiṃ mige gaṇhāti , udāhu te amitte , kiṃ te iminā , vissajjehi nanti adhippāyenevamāha .

Taṃ sutvā sakko dutiyaṃ gāthamāha –

62.

‘‘ Nāyaṃ migānamatthāya , usīnaka bhavissati ;

Manussānaṃ anayo hutvā , tadā kaṇho pamokkhatī ’’ ti .

Tassattho – ayañhi ‘‘ migamaṃsaṃ khādissāmī ’’ ti idha nāgato , tasmā migānaṃ attho na bhavissati , manussamaṃsaṃ pana khādituṃ āgato , tasmā tesaṃ anayo mahāvināsakārako hutvā yadā anena manussā vināsaṃ pāpitā bhavissanti , tadā ayaṃ kaṇho pamokkhati , mama hatthato muccissatīti .

Atha naṃ rājā ‘‘ kiṃ pana te bho luddaka-sunakho sabbesaṃyeva manussānaṃ maṃsaṃ khādissati , udāhu tava amittānaññevā ’’ tiP4.184 pucchitvā ‘‘ amittānaññeva me , mahārājā ’’ ti vutte ‘‘ ke pana idha te amittā ’’ ti pucchitvā ‘‘ adhammābhiratā visamacārino , mahārājā ’’ ti vutte ‘‘ kathehi tāva ne amhākan ’’ ti pucchi .

Athassa kathento devarājā dasa gāthā abhāsi –

63.

‘‘ PattahatthāM4.185 samaṇakā , muṇḍā saṅghāṭipārutā ;

Naṅgalehi kasissanti , tadā kaṇho pamokkhati .

64.

‘‘ TapassiniyoV4.164 pabbajitā , muṇḍā saṅghāṭipārutā ;

Yadā loke gamissanti , tadā kaṇho pamokkhati .

65.

‘‘ Dīghottaroṭṭhā jaṭilā , paṅkadantā rajassirā ;

Iṇaṃ codāya gacchanti , tadā kaṇho pamokkhati .

66.

‘‘ Adhicca vede sāvittiṃ , yaññatantañca brāhmaṇā ;

Bhatikāya yajissanti , tadā kaṇho pamokkhati .

67.

‘‘ Mātaraṃ pitaraṃ cāpi , jiṇṇakaṃ gatayobbanaṃ ;

Pahū santo na bharanti , tadā kaṇho pamokkhati .

68.

‘‘ Mātaraṃ pitaraṃ cāpi , jiṇṇakaṃ gatayobbanaṃ ;

Bālā tumheti vakkhanti , tadā kaṇho pamokkhati .

69.

‘‘ Ācariyabhariyaṃ sakhiṃ , mātulāniṃ pitucchakiṃ ;

Yadā loke gamissanti , tadā kaṇho pamokkhati .

70.

‘‘ Asicammaṃ gahetvāna , khaggaṃ paggayha brāhmaṇā ;

Panthaghātaṃ karissanti , tadā kaṇho pamokkhati .

71.

‘‘ Sukkacchavī vedhaverā , thūlabāhū apātubhā ;

Mittabhedaṃ karissanti , tadā kaṇho pamokkhati .

72.

‘‘ Māyāvino nekatikā , asappurisacintakā ;

Yadā loke bhavissanti , tadā kaṇho pamokkhatī ’’ ti .

TatthaP4.185 samaṇakāti ‘‘ mayaṃ samaṇāmhā ’’ ti paṭiññāmattakena hīḷitavohārenevamāha .

Kasissantīti te tadāpi kasantiyeva .

Ayaṃ panaM4.186 ajānanto viya evamāha .

Ayañhissa adhippāyo – ete evarūpā dussīlā mama amittā , yadā mama sunakhena ete māretvā maṃsaṃ khāditaṃV4.165 bhavissati , tadā esa kaṇho ito pañcarajjubandhanā pamokkhatīti .

Iminā upāyena sabbagāthāsu adhippāyayojanā veditabbā .

Pabbajitāti buddhasāsane pabbajitā .

Gamissantīti agāramajjhe pañca kāmaguṇe paribhuñjantiyo vicarissanti .

Dīghottaroṭṭhāti dāṭhikānaṃ vaḍḍhitattā dīghuttaroṭṭhā .

Paṅkadantāti paṅkena malena samannāgatadantā .

Iṇaṃ codāyāti bhikkhācariyāya dhanaṃ saṃharitvā vaḍḍhiyā iṇaṃ payojetvā taṃ codetvā tato laddhena jīvikaṃ kappentā yadā gacchantīti attho .

Sāvittin ti sāvittiñca adhiyitvā .

Yaññatantañcāti yaññavidhāyakatantaṃ , yaññaṃ adhiyitvāti attho .

Bhatikāyāti te te rājarājamahāmatte upasaṅkamitvā ‘‘ tumhākaṃ yaññaṃ yajissāma , dhanaṃ dethā ’’ ti evaṃ bhatiatthāya yadā yaññaṃ yajissanti .

Pahū santoti bharituṃ posetuṃ samatthā samānā .

Bālā tumheti tumhe bālā na kiñci jānāthāti yadā vakkhanti .

Gamissantīti lokadhammasevanavasena gamissanti .

Panthaghātan ti panthe ṭhatvā manusse māretvā tesaṃ bhaṇḍaggahaṇaṃ .

Sukkacchavīti kasāvacuṇṇādighaṃsanena samuṭṭhāpitasukkacchavivaṇṇā .

Vedhaverāti vidhavā apatikā , tāhi vidhavāhi veraṃ carantīti vedhaverā .

Thūlabāhūti pādaparimaddanādīhi samuṭṭhāpitamaṃsatāya mahābāhū .

Apātubhāti apātubhāvā , dhanuppādarahitāti attho .

Mittabhedan ti mithubhedaṃ , ayameva vā pāṭho .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yadā evarūpā itthidhuttā ‘‘ imā amhe na jahissantī ’’ ti sahiraññā vidhavā upagantvā saṃvāsaṃ kappetvā tāsaṃ santakaṃ khāditvā tāhi saddhiṃ mittabhedaṃP4.186 karissantiM4.187 , vissāsaṃ bhinditvā aññaṃ sahiraññaṃ gamissanti , tadā esa te core sabbeva khāditvā muccissati .

Asappurisacintakāti asappurisacittehi paradukkhacintanasīlā .

Tadāti tadā sabbepime ghātetvā khāditamaṃso kaṇho pamokkhatīti .

Evañca pana vatvā ‘‘ ime mayhaṃ , mahārāja , amittā ’’ ti te te adhammakārake pakkhanditvā khāditukāmataṃ viya katvā dasseti .

So tato mahājanassa utrastakāle sunakhaṃ rajjuyā ākaḍḍhitvā ṭhapitaṃ viya katvā luddakavesaṃ vijahitvā attano ānubhāvena ākāse jalamāno ṭhatvā ‘‘ mahārāja , ahaṃ sakko devarājā ,‘ ayaṃ loko vinassatī ’ ti āgato , pamattā hi mahājanā , adhammaṃ vattitvā matamatā sampati apāye pūrenti , devaloko tuccho viyaV4.166 vito , ito paṭṭhāya adhammikesu kattabbaṃ ahaṃ jānissāmi , tvaṃ appamatto hohi , mahārājā ’’ ti catūhi satārahagāthāhi dhammaṃ desetvā manussānaṃ dānasīlesu patiṭṭhāpetvā osakkitasāsanaṃ aññaṃ vassasahassaṃ pavattanasamatthaṃ katvā mātaliṃ ādāya sakaṭṭhānameva gato .

Mahājanā dānasīlādīni puññāni katvā devaloke nibbattiṃsu .

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘ evaṃ bhikkhave pubbepāhaṃ lokassa atthameva carāmī ’’ ti vatvā jātakaṃ samodhānesi –

‘‘ tadā mātali ānando ahosi , sakko pana ahameva ahosin ’’ ti .

Mahākaṇhajātakavaṇṇanā chaṭṭhā .

Issues

Select Version

Catuttho bhāgo

Catuttho bhāgo