[502]6. Cūḷahaṃsajātakavaṇṇanā

Ete haṃsā pakkamantīti idaṃ satthā veḷuvane viharanto ānandatherassa jīvitapariccāgameva ārabbha kathesi .

Tadāpi hi dhammasabhāyaṃ therassa guṇakathaṃ kathentesu bhikkhūsu satthā āgantvā ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvā ‘‘ imāya nāmā ’’ ti vutte ‘‘ na , bhikkhave , idāneva , pubbepi ānandena mamatthāya jīvitaṃ pariccattamevā ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .

AtīteV4.382M4.425 bārāṇasiyaṃ bahuputtako nāma rājā rajjaṃ kāresi .

Khemā nāmassa aggamahesī ahosi .

Tadā mahāsatto suvaṇṇahaṃsayoniyaṃ nibbattitvā navutihaṃsasahassaparivuto cittakūṭe vasi .

Tadāpi devīP4.424 vuttanayeneva supinaṃ disvā rañño suvaṇṇavaṇṇahaṃsassa dhammadesanāsavanadohaḷaṃ ārocesi .

Rājāpi amacce pucchitvā ‘‘ suvaṇṇavaṇṇahaṃsā nāma cittakūṭapabbate vasantī ’’ ti ca sutvā khemaṃ nāma saraṃ kāretvā nānappakārāni nivāpadhaññāni ropāpetvā catūsu kaṇṇesu devasikaṃ abhayaghosanaṃ ghosāpesi , ekañca luddaputtaṃ haṃsānaṃ gahaṇatthāya payojesi .

Tassa payojitākāro ca , tena tattha sakuṇānaṃ upaparikkhitabhāvo ca , suvaṇṇahaṃsānaṃ āgatakāle rañño ārocetvā pāsānaṃ oḍḍitaniyāmo ca , mahāsattassa pāse baddhaniyāmo ca , sumukhassa haṃsasenāpatino tīsu haṃsaghaṭāsu taṃ adisvā nivattanañca sabbaṃ mahāhaṃsajātake ( jā .2.21.89 ādayo ) āvi bhavissati .

Idhāpi mahāsatto yaṭṭhipāse bajjhitvā pāsayaṭṭhiyaṃ olambantoyeva gīvaṃ pasāretvā haṃsānaṃ gatamaggaṃ olokento sumukhaṃ āgacchantaṃ disvā ‘‘ āgatakāle naṃ vīmaṃsissāmī ’’ ti cintetvā tasmiṃ āgate tisso gāthā abhāsi –

133.

‘‘ Ete haṃsā pakkamanti , vakkaṅgā bhayameritā ;

Harittaca hemavaṇṇa , kāmaṃ sumukha pakkama .

134.

‘‘ Ohāya maṃ ñātigaṇā , ekaṃ pāsavasaṃ gataṃ ;

Anapekkhamānā gacchanti , kiṃ eko avahiyyasi .

135.

‘‘ Pateva patataṃ seṭṭha , natthi baddhe sahāyatā ;

Mā anīghāya hāpesi , kāmaṃ sumukha pakkamā ’’ ti .

Tattha bhayameritāti bhayeritā bhayatajjitā bhayacalitā .

Harittaca hemavaṇṇāti dvīhipi vacanehi tamevālapati .

Kāman ti suvaṇṇattaca , suvaṇṇavaṇṇa , sundaramukha ekaṃsena pakkamāhiyeva , kiṃ te idhāgamanenāti vadati .

Ohāyāti maṃ jahitvā uppatitā .

Anapekkhamānāti te mama ñātakā mayi anapekkhāva gacchanti .

Patevāti uppateva .

Mā anīghāyātiM4.426 ito gantvā pattabbāya niddukkhabhāvāya vīriyaṃ mā hāpesi .

TatoP4.425 sumukho paṅkapiṭṭhe nisīditvā gāthamāha –

136.

‘‘ NāhaṃV4.383 dukkhaparetoti , dhataraṭṭha tuvaṃ jahe ;

Jīvitaṃ maraṇaṃ vā me , tayā saddhiṃ bhavissatī ’’ ti .

Tattha dukkhaparetoti mahārāja ,‘‘ tvaṃ maraṇadukkhapareto ’’ ti ettakeneva nāhaṃ taṃ jahāmi .

Evaṃ sumukhena sīhanāde kathite dhataraṭṭho gāthamāha –

137.

‘‘ Etadariyassa kalyāṇaṃ , yaṃ tvaṃ sumukha bhāsasi ;

Tañca vīmaṃsamānohaṃ , patatetaṃ avassajin ’’ ti .

Tattha etadariyassāti yaṃ tvaṃ ‘‘ nāhaṃ taṃ jahe ’’ ti bhāsasi , etaṃ ācārasampannassa ariyassa kalyāṇaṃ uttamavacanaṃ .

Patatetan ti ahañca na taṃ vissajjetukāmova evaṃ avacaṃ , atha kho taṃ vīmaṃsamāno ‘‘ patatū ’’ ti etaṃ vacanaṃ avassajiṃ , gacchāti taṃ avocanti attho .

Evaṃ tesaṃ kathentānaññeva luddaputto daṇḍamādāya vegenāgato .

Sumukho dhataraṭṭhaṃ assāsetvā tassābhimukho gantvā apacitiṃ dassetvā haṃsarañño guṇe kathesi .

Tāvadeva luddo muducitto ahosi .

So tassa muducittakaṃ ñatvā puna gantvā haṃsarājameva assāsento aṭṭhāsi .

Luddopi haṃsarājānaṃ upasaṅkamitvā chaṭṭhaṃ gāthamāha –

138.

‘‘ Apadena padaṃ yāti , antalikkhacaro dijo ;

Ārā pāsaṃ na bujjhi tvaṃ , haṃsānaṃ pavaruttamā ’’ ti .

Tattha apadena padan ti mahārāja , tumhādiso antalikkhacaro dijo apade ākāse padaṃ katvā yāti .

Na bujjhi tvan ti so tvaṃ evarūpo dūratova imaṃ pāsaṃ na bujjhi na jānīti pucchati .

MahāsattoM4.427 āha –

139.

‘‘ Yadā parābhavo hoti , poso jīvitasaṅkhaye ;

Atha jālañca pāsañca , āsajjāpi na bujjhatī ’’ ti .

TatthaV4.384P4.426 yadā parābhavoti samma luddaputta , yadā parābhavo avuḍḍhi vināso sampatto hoti , atha poso jīvitasaṅkhaye patte jālañca pāsañca patvāpi na jānātīti attho .

Luddo haṃsarañño kathaṃ abhinanditvā sumukhena saddhiṃ sallapanto tisso gāthā abhāsi –

140.

‘‘ Ete haṃsā pakkamanti , vakkaṅgā bhayameritā ;

Harittaca hemavaṇṇa , tvaññeva avahiyyasi .

141.

‘‘ Ete bhutvā ca pivitvā ca , pakkamanti vihaṅgamā ;

Anapekkhamānā vakkaṅgā , tvaññeveko upāsasi .

142.

‘‘ Kiṃ nu tyāyaṃ dijo hoti , mutto baddhaṃ upāsasi ;

Ohāya sakuṇā yanti , kiṃ eko avahiyyasī ’’ ti .

Tattha tvaññevāti tvameva ohiyyasīti pucchati .

Upāsasīti payirupāsasi .

Sumukho āha –

143.

‘‘ Rājā me so dijo mitto , sakhā pāṇasamo ca me ;

Neva naṃ vijahissāmi , yāva kālassa pariyāyan ’’ ti .

Tattha yāva kālassa pariyāyan ti luddaputta , yāva jīvitakālassa pariyosānaṃ ahaṃ etaṃ na vijahissāmiyeva .

Taṃ sutvā luddo pasannacitto hutvā ‘‘ sacāhaṃ evaṃ sīlasampannesu imesu aparajjhissāmi , pathavīpi me vivaraṃ dadeyya , kiṃ me rañño santikā laddhena dhanena , vissajjessāmi nan ’’ ti cintetvā gāthamāha –

144.

‘‘ YoM4.428 ca tvaṃ sakhino hetu , pāṇaṃ cajitumicchasi ;

So te sahāyaṃ muñcāmi , hotu rājā tavānugo ’’ ti .

TatthaV4.385 yo ca tvan ti yo nāma tvaṃ .

Soti so ahaṃ .

Tavānugoti esa haṃsarājā tava vasaṃ anugato hotu , tayā saddhiṃ ekaṭṭhāne vasatu .

Evañca pana vatvā dhataraṭṭhaṃ yaṭṭhipāsato otāretvā saratīraṃ netvā pāsaṃ muñcitvā muducittena lohitaṃ dhovitvā nhāruādīniP4.427 paṭipādesi .

Tassa muducittatāya mahāsattassa pāramitānubhāvena ca tāvadeva pādo sacchavi ahosi , baddhaṭṭhānampi na paññāyi .

Sumukho bodhisattaṃ oloketvā tuṭṭhacitto anumodanaṃ karonto gāthamāha –

145.

‘‘ Evaṃ luddaka nandassu , saha sabbehi ñātibhi ;

Yathāhamajja nandāmi , muttaṃ disvā dijādhipan ’’ ti .

Taṃ sutvā luddo ‘‘ gacchatha , sāmī ’’ ti āha .

Atha naṃ mahāsatto ‘‘ kiṃ pana tvaṃ samma , maṃ attano atthāya bandhi , udāhu aññassa āṇattiyā ’’ ti pucchitvā tena tasmiṃ kāraṇe ārocite ‘‘ kiṃ nu kho me itova cittakūṭaṃ gantuṃ seyyo , udāhu nagaran ’’ ti vimaṃsanto ‘‘ mayi nagaraṃ gate luddaputto dhanaṃ labhissati , deviyā dohaḷo paṭippassambhissati , sumukhassa mittadhammo pākaṭo bhavissati , tathā mama ñāṇabalaṃ , khemañca saraṃ abhayadakkhiṇaṃ katvā labhissāmi , tasmā nagarameva gantuṃ seyyo ’’ ti sanniṭṭhānaṃ katvā ‘‘ ludda , tvaṃ amhe kājenādāya rañño santikaṃ nehi , sace no rājā vissajjetukāmo bhavissati , vissajjessatī ’’ ti āha .

Rājāno nāma sāmi , kakkhaḷā , gacchatha tumheti .

Mayaṃ tādisaṃ luddampi mudukaṃ karimha , rañño ārādhane amhākaṃ bhāro , nehiyeva no , sammāti .

So tathā akāsi .

Rājā haṃse disvāva somanassajāto hutvā dvepi haṃse kañcanapīṭhe nisīdāpetvā madhulāje khādāpetvā madhurodakaṃ pāyetvā añjaliṃ paggayha dhammakathaṃ āyāci .

Haṃsarājā tassa sotukāmataṃ viditvā paṭhamaṃ tāva paṭisanthāramakāsiM4.429 .

Tatrimā haṃsassa ca rañño ca vacanapaṭivacanagāthāyo honti –

146.

‘‘ Kaccinnu bhoto kusalaṃ , kacci bhoto anāmayaṃ ;

Kacci raṭṭhamidaṃ phītaṃ , dhammena manusāsasi .

147.

‘‘ KusalaṃP4.428 ceva me haṃsa , atho haṃsa anāmayaṃ ;

Atho raṭṭhamidaṃ phītaṃ , dhammena manusāsahaṃ .

148.

‘‘ KacciV4.386 bhoto amaccesu , doso koci na vijjati ;

Kacci ārā amittā te , chāyā dakkhiṇatoriva .

149.

‘‘ Athopi me amaccesu , doso koci na vijjati ;

Atho ārā amittā me , chāyā dakkhiṇatoriva .

150.

‘‘ Kacci te sādisī bhariyā , assavā piyabhāṇinī ;

Puttarūpayasūpetā , tava chandavasānugā .

151.

‘‘ Atho me sādisī bhariyā , assavā piyabhāṇinī ;

Puttarūpayasūpetā , mama chandavasānugā .

152.

‘‘ Kacci te bahavo puttā , sujātā raṭṭhavaḍḍhana ;

Paññājavena sampannā , sammodanti tato tato .

153.

‘‘ Satameko ca me puttā , dhataraṭṭha mayā sutā ;

Tesaṃ tvaṃ kiccamakkhāhi , nāvarujjhanti te vaco ’’ ti .

Tattha kusalan ti ārogyaṃ , itaraṃ tasseva vevacanaṃ .

Phītan ti kacci te idaṃ raṭṭhaṃ phītaṃ subhikkhaṃ , dhammena ca naṃ anusāsasīti pucchati .

Dosoti aparādho .

Chāyā dakkhiṇatorivāti yathā nāma dakkhiṇadisābhimukhā chāyā na vaḍḍhati , evaṃ te kacci amittā na vaḍḍhantīti vadati .

Sādisīti jātigottakulapadesehi samānā .

Evarūpā hi aticārinī na hoti .

Assavāti vacanapaṭiggāhikā .

Puttarūpayasūpetāti puttehi ca rūpenaM4.430 ca yasena ca upetā .

Paññājavenāti paññāvegena paññaṃ javāpetvā tāni tāni kiccāni paricchindituṃ samatthāti pucchati .

Sammodanti tato tatoti yattha yattha niyuttā honti , tato tato sammodanteva , na virujjhantīti pucchati .

Mayā sutāti mayā vissutā .

Mañhi loko ‘‘ bahuputtarājā ’’ ti vadati , iti te maṃ nissāya vissutā pākaṭā jātāti mayā sutā nāma hontīti vadati .

Tesaṃ tvaṃ kiccamakkhāhīti tesaṃ mama puttānaṃ ‘‘ idaṃ nāma karontū ’’ ti tvaṃ kiccamakkhāhi , na te vacanaṃ avarujjhanti , ovādaṃ nesaṃ dehīti adhippāyenevamāha .

TaṃV4.387 sutvā mahāsatto tassa ovādaṃ dento pañca gāthā abhāsi –

154.

‘‘ Upapannopi ce hoti , jātiyā vinayena vā ;

Atha pacchā kurute yogaṃ , kicche āpāsu sīdati .

155.

‘‘ TassaP4.429 saṃhīrapaññassa , vivaro jāyate mahā ;

Rattimandhova rūpāni , thūlāni manupassati .

156.

‘‘ Asāre sārayogaññū , matiṃ na tveva vindati ;

Sarabhova giriduggasmiṃ , antarāyeva sīdati .

157.

‘‘ Hīnajaccopi ce hoti , uṭṭhātā dhitimā naro ;

Ācārasīlasampanno , nise aggīva bhāsati .

158.

‘‘ Etaṃ me upamaṃ katvā , putte vijjāsu vācaya ;

Saṃvirūḷhetha medhāvī , khette bījaṃva vuṭṭhiyā ’’ ti .

Tattha vinayenāti ācārena .

Pacchā kurute yogan ti yo ce sikkhitabbasikkhāsu daharakāle yogaṃ vīriyaṃ akatvā pacchā mahallakakāle karoti , evarūpo pacchā tathārūpe dukkhe vā āpadāsu vā uppannāsu sīdati , attānaṃ uddharituṃ na sakkoti .

Tassa saṃhīrapaññassāti tassa asikkhitattā tato tato haritabbapaññassa niccaṃ calabuddhino .

Vivaroti bhogādīnaṃ chiddaṃ , parihānīti attho .

Rattimandhoti rattandho .

IdaṃM4.431 vuttaṃ hoti –

‘‘ yathā rattandho rattikāṇo rattiṃ candobhāsādīhi thūlarūpāneva passati , sukhumāni passituṃ na sakkoti , evaṃ asikkhito saṃhīrapañño kismiñcideva bhaye uppanne sukhumāni kiccāni passituṃ na sakkoti , oḷārikeyeva passati , tasmā tava putte daharakāleyeva sikkhāpetuṃ vaṭṭatī ’’ ti .

Asāreti nissāre lokāyatavedasamaye .

Sārayogaññūti sārayutto esa samayoti maññamāno .

Matiṃ na tveva vindatīti bahuṃ sikkhitvāpi paññaṃ na labhatiyeva .

Giriduggasmin ti so evarūpo yathā nāma sarabho attano vasanaṭṭhānaṃ āgacchanto antarāmagge visamampiV4.388 samanti maññamāno giridugge vegenāgacchanto narakapapātaṃ patitvā antarāyeva sīdati , āvāsaṃ na pāpuṇāti , evametaṃ asāraṃ lokāyatavedasamayaṃ sārasaññāya uggahetvā mahāvināsaṃ pāpuṇāti .

Tasmā tava putte atthanissitesu vaḍḍhiāvahesu kiccesu yojetvā sikkhāpehīti .

Nise aggīvāti mahārāja , hīnajātikopi uṭṭhānādiguṇasampanno rattiṃ aggikkhandho viya obhāsati .

Etaṃ meti etaṃ mayā vuttaṃ rattandhañca aggikkhandhañca upamaṃ katvā tava putte vijjāsu vācaya , sikkhitabbayuttāsu sikkhāsu yojehi .

Evaṃ yutto hi yathā sukhette suvuṭṭhiyā bījaṃ saṃvirūhati , tatheva medhāvī saṃvirūhati , yasena ca bhogehi ca vaḍḍhatīti .

EvaṃP4.430 mahāsatto sabbarattiṃ rañño dhammaṃ desesi , deviyā dohaḷo paṭippassambhi .

Mahāsatto aruṇuggamanavelāyameva rājānaṃ pañcasu sīlesu patiṭṭhapetvā appamādena ovaditvā saddhiṃ sumukhena uttarasīhapañjarena nikkhamitvā cittakūṭameva gato .

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘ evaṃ , bhikkhave , pubbepi iminā mamatthāya jīvitaṃ pariccattamevā ’’ ti vatvā jātakaṃ samodhānesi –

‘‘ tadā luddo channo ahosi , rājā sāriputto , devī khemābhikkhunī , haṃsaparisā sākiyagaṇo , sumukho ānando , haṃsarājā pana ahameva ahosin ’’ ti .

Cūḷahaṃsajātakavaṇṇanā chaṭṭhā .

Issues

Catuttho bhāgo

Catuttho bhāgo