[443]5. Cūḷabodhijātakavaṇṇanā

Yo te imaṃ visālakkhin ti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kodhanaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi .

So kira bhikkhu niyyānike buddhasāsane pabbajitvāpi kodhaṃ niggahetuṃ nāsakkhi , kodhano ahosi upāyāsabahulo , appampi vutto samāno abhisajji kuppi byāpajjiV4.21 patiṭṭhayi .

Satthā tassa kodhanabhāvaṃ sutvā pakkosāpetvā ‘‘ saccaṃ kira tvaṃ kodhano ’’ ti pucchitvā ‘‘ saccaṃ bhante ’’ ti vutte ‘‘ bhikkhu kodho nāma vāretabbo , evarūpo hi idhaloke ca paraloke ca anatthakārako , tvaṃ nikkodhassa buddhassa sāsane pabbajitvā kasmā kujjhasi , porāṇakapaṇḍitā bāhirasāsane pabbajitvāpi kodhaṃ na kariṃsū ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente aññatarasmiṃ kāsinigame eko brāhmaṇo aḍḍho mahaddhano mahābhogo aputtako ahosi , tassa brāhmaṇī puttaṃ patthesi .

Tadā bodhisatto brahmalokā cavitvā tassā kucchiyaṃ nibbatti , tassa nāmaggahaṇadivase ‘‘ bodhikumāro ’’ ti nāmaṃ kariṃsu .

Tassa vayappattakāle takkasilaṃ gantvāM4.23 sabbasippāni uggaṇhitvā paccāgatassa anicchantasseva mātāpitaro samānajātikā kulā kumārikaṃ ānesuṃ .

Sāpi brahmalokā cutāva uttamarūpadharā devaccharapaṭibhāgā .

Tesaṃ anicchamānānaññeva aññamaññaṃ āvāhavivāhaṃ kariṃsu .

Ubhinnaṃ panetesaṃ kilesasamudācāro nāma na bhūtapubbo , saṃrāgavasena aññamaññassa olokanaṃ nāma nāhosi , supinepi methunadhammo nāma na diṭṭhapubbo , evaṃ parisuddhasīlā ahesuṃ .

Athāparabhāge mahāsatto mātāpitūsu kālakatesu tesaṃ sarīrakiccaṃ katvā taṃ pakkositvā ‘‘ bhadde , tvaṃ imaṃP4.23 asītikoṭidhanaṃ gahetvā sukhena jīvāhī ’’ ti āha .

‘‘ Kiṃ karissatha tumhe pana , ayyaputtā ’’ ti ?

‘‘ Mayhaṃ dhanena kiccaṃ natthi , himavantapadesaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā attano patiṭṭhaṃ karissāmī ’’ ti .

‘‘ Kiṃ pana ayyaputta pabbajjā nāma purisānaññeva vaṭṭatī ’’ ti ?

‘‘ Itthīnampi vaṭṭati , bhadde ’’ ti .

‘‘ Tena hi ahaṃ tumhehi chaṭṭitakheḷaṃ na gaṇhissāmi , mayhampi dhanena kiccaṃ natthi , ahampi pabbajissāmī ’’ ti .

‘‘ Sādhu , bhadde ’’ ti .

Te ubhopi mahādānaṃ datvā nikkhamitvā ramaṇīye bhūmibhāge assamaṃ katvā pabbajitvā uñchācariyāya phalāphalehi yāpentā tattha dasamattāni saṃvaccharāni vasiṃsu , jhānaṃ pana nesaṃ na tāva uppajjati .

Te tattha pabbajjāsukheneva dasa saṃvacchare vasitvā loṇambilasevanatthāya janapadacārikaṃ carantā anupubbena bārāṇasiṃ patvā rājuyyāne vasiṃsu .

Athekadivasaṃ rājā uyyānapālaṃ paṇṇākāraṃ ādāya āgataṃ disvā ‘‘ uyyānakīḷikaṃ kīḷissāma , uyyānaṃ sodhehī ’’ ti vatvā tena sodhitaṃ sajjitaṃ uyyānaṃ mahantena parivārena agamāsi .

Tasmiṃ khaṇe te ubhopi janā uyyānassa ekapasse pabbajjāsukhena vītināmetvā nisinnāV4.22 honti .

Atha rājā uyyāne vicaranto te ubhopi nisinnake disvā paramapāsādikaṃ uttamarūpadharaṃ paribbājikaṃ olokento paṭibaddhacitto ahosi .

So kilesavasena kampanto ‘‘ pucchissāmi tāva , ayaṃ paribbājikā imassa kiṃ hotī ’’ ti bodhisattaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ pabbajita ayaṃ te paribbājikā kiṃ hotī ’’ ti pucchi .

Mahārāja , kiñci na hoti , kevalaṃ ekapabbajjāya pabbajitā , apica kho pana me gihikāle pādaparicārikā ahosīti .

Taṃ sutvā rājā ‘‘ ayaṃ kiretassa kiñci na hoti , apica kho pana gihikāle pādaparicārikā kirassa ahosiM4.24 , sace panāhaṃ issariyabalena gahetvā gaccheyyaṃ , kiṃ nu kho esa karissati , pariggaṇhissāmi tāva nan ’’ ti cintetvā upasaṅkamitvā paṭhamaṃ gāthamāha –

49.

‘‘ YoP4.24 te imaṃ visālakkhiṃ , piyaṃ saṃmhitabhāsiniṃ ;

Ādāya balā gaccheyya , kiṃ nu kayirāsi brāhmaṇā ’’ ti .

Tattha saṃmhitabhāsinin ti mandahasitabhāsiniṃ .

Balā gaccheyyāti balakkārena ādāya gaccheyya .

Kiṃ nu kayirāsīti tassa tvaṃ brāhmaṇa kiṃ kareyyāsīti ?

Athassa kathaṃ sutvā mahāsatto dutiyaṃ gāthamāha –

50.

‘‘ Uppajje me na mucceyya , na me mucceyya jīvato ;

Rajaṃva vipulā vuṭṭhi , khippameva nivāraye ’’ ti .

Tassattho – mahārāja , sace imaṃ gahetvā gacchante kismiñci mama abbhantare kopo uppajjeyya , so me anto uppajjitvā na mucceyya , yāvāhaṃ jīvāmi , tāva me na mucceyya .

Nāssa anto ghanasannivāsena patiṭṭhātuṃ dassāmi , atha kho yathā uppannaṃ rajaṃ vipulā meghavuṭṭhi khippaṃ nivāreti , tathā khippameva naṃ mettābhāvanāya niggahetvā vāressāmīti .

Evaṃ mahāsatto sīhanādaṃ nadi .

Rājā panassa kathaṃ sutvāpi andhabālatāya paṭibaddhaṃ attano cittaṃ nivāretuṃ asakkonto aññataraṃ amaccaṃ āṇāpesi ‘‘ imaṃ paribbājikaṃ rājanivesanaṃ nehī ’’ ti .

So ‘‘ sādhū ’’ ti paṭissuṇitvā ‘‘ adhammo loke vattati , ayuttan ’’ tiādīniV4.23 vatvā paridevamānaṃyeva naṃ ādāya pāyāsi .

Bodhisatto tassā paridevanasaddaṃ sutvā ekavāraṃ oloketvā puna na olokesi .

Taṃ rodantiṃ paridevantiṃ rājanivesanameva nayiṃsu .

Sopi bārāṇasirājā uyyāne papañcaṃ akatvāva sīghataraṃ gantvā taṃ paribbājikaṃ pakkosāpetvā mahantena yasena nimantesi .

Sā yasassa aguṇaṃ pabbajāya eva guṇaṃ kathesi .

Rājā kenaci pariyāyena tassā manaṃ alabhanto taṃ ekasmiṃ gabbhe kāretvā cintesi ‘‘ ayaṃ paribbājikā evarūpaṃ yasaṃ na icchati , sopi tāpaso evarūpaṃ mātugāmaṃ gahetvā gacchante kujjhitvā olokitamattampiM4.25 na akāsi , pabbajitā kho pana bahumāyā honti , kiñci payojetvā anatthampi me kareyya , gacchāmiP4.25 tāva jānāmi kiṃ karonto nisinno ’’ ti saṇṭhātuṃ asakkonto uyyānaṃ agamāsi .

Bodhisattopi cīvaraṃ sibbanto nisīdi .

Rājā mandaparivārova padasaddaṃ akaronto saṇikaṃ upasaṅkami .

Bodhisatto rājānaṃ anoloketvā cīvarameva sibbi .

Rājā ‘‘ ayaṃ kujjhitvā mayā saddhiṃ na sallapatī ’’ ti maññamāno ‘‘ ayaṃ kūṭatāpaso ‘ kodhassa uppajjituṃ na dassāmi , uppannampi naṃ khippameva niggaṇhissāmī ’ ti paṭhamameva gajjitvā idāni kodhena thaddho hutvā mayā saddhiṃ na sallapatī ’’ ti saññāya tatiyaṃ gāthamāha –

51.

‘‘ Yaṃ nu pubbe vikatthittho , balamhiva apassito ;

Svajja tuṇhikato dāni , saṅghāṭiṃ sibbamacchasī ’’ ti .

Tattha balamhiva apassitoti balanissito viya hutvā .

Tuṇhikatoti kiñci avadanto .

Sibbamacchasīti sibbanto acchasi .

Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘ ayaṃ rājā kodhavasena maṃ nālapatīti maññati , kathessāmi dānissa uppannassa kodhassa vasaṃ agatabhāvan ’’ ti cintetvā catutthaṃ gāthamāha –

52.

‘‘ Uppajji me na muccittha , na me muccittha jīvato ;

Rajaṃva vipulā vuṭṭhi , khippameva nivārayin ’’ ti .

Tassattho – mahārāja , uppajji me , na na uppajji , na pana me muccittha , nāssa pavisitvā hadaye ṭhātuṃ adāsiṃ , iti so mama jīvato na muccittheva , rajaṃ vipulā vuṭṭhi viya khippameva naṃ nivāresinti .

TaṃV4.24 sutvā rājā ‘‘ kiṃ nu kho esa kopameva sandhāya vadati , udāhu aññaṃ kiñci sippaṃ sandhāya kathesi , pucchissāmi tāva nan ’’ ti cintetvā pucchanto pañcamaṃ gāthamāha –

53.

‘‘ Kiṃ te uppajji no mucci , kiṃ te na mucci jīvato ;

Rajaṃva vipulā vuṭṭhi , katamaṃ taṃ nivārayī ’’ ti .

TatthaP4.26 kiṃ te uppajji no muccīti kiṃ tava uppajji ceva na mucci ca .

TaṃM4.26 sutvā bodhisatto ‘‘ mahārāja , evaṃ kodho bahuādīnavo mahāvināsadāyako , eso mama uppajji , uppannañca naṃ mettābhāvanāya nivāresin ’’ ti kodhe ādīnavaṃ pakāsento –

54.

‘‘ Yamhi jāte na passati , ajāte sādhu passati ;

So me uppajji no mucci , kodho dummedhagocaro .

55.

‘‘ Yena jātena nandanti , amittā dukkhamesino ;

So me uppajji no mucci , kodho dummedhagocaro .

56.

‘‘ Yasmiñca jāyamānamhi , sadatthaṃ nāvabujjhati ;

So me uppajji no mucci , kodho dummedhagocaro .

57.

‘‘ Yenābhibhūto kusalaṃ jahāti , parakkare vipulañcāpi atthaṃ ;

Sa bhīmaseno balavā pamaddī , kodho mahārāja na me amuccatha .

58.

‘‘ Kaṭṭhasmiṃ matthamānasmiṃ , pāvako nāma jāyati ;

Tameva kaṭṭhaṃ ḍahati , yasmā so jāyate gini .

59.

‘‘ Evaṃ mandassa posassa , bālassa avijānato ;

Sārambhā jāyate kodho , sopi teneva ḍayhati .

60.

‘‘ AggīvaV4.25 tiṇakaṭṭhasmiṃ , kodho yassa pavaḍḍhati ;

Nihīyati tassa yaso , kāḷapakkheva candimā .

61.

‘‘ Anedho dhūmaketūva , kodho yassūpasammati ;

Āpūrati tassa yaso , sukkapakkheva candimā ’’ ti .

– imā gāthā āha ;

Tattha na passatīti attatthampi na passati , pageva paratthaṃ .

Sādhu passatīti attatthaṃ paratthaṃ ubhayatthampi sādhu passati .

Dummedhagocaroti nippaññānaṃ ādhārabhūto gocaro .

Dukkhamesinoti dukkhaṃ icchantā .

Sadatthan ti attanoM4.27 atthabhūtaṃ atthato ceva dhammato ca vuddhiṃ .

Parakkareti vipulampi atthaṃ uppannaṃ parato kāreti , apanetha , na me iminā atthoti vadati .

Sa bhīmasenoti so kodho bhīmāya bhayajananiyā mahatiyā kilesasenāyaP4.27 samannāgato .

Pamaddīti attano balavabhāvena uḷārepi satte gahetvā attano vase karaṇena maddanasamattho .

Na me amuccathāti mama santikā mokkhaṃ na labhati , hadaye vā pana me khīraṃ viya muhuttaṃ dadhibhāvena na patiṭṭhahitthātipi attho .

Kaṭṭhasmiṃ matthamānasmin ti araṇīsahitena matthiyamāne ,‘‘ maddamānasmin ’’ tipi pāṭho .

Yasmāti yato kaṭṭhā jāyati , tameva ḍahati .

Ginīti aggi .

Bālassa avijānatoti bālassa avijānantassa .

Sārambhā jāyateti ahaṃ tvanti ākaḍḍhanavikaḍḍhanaṃ karontassa karaṇuttariyalakkhaṇā sārambhā araṇīmatthanā viya pāvako kodho jāyati .

Sopi tenevāti sopi bālo teneva kodhena kaṭṭhaṃ viya agginā ḍayhati .

Anedho dhūmaketūvāti anindhano aggi viya .

Tassāti tassa adhivāsanakhantiyā samannāgatassa puggalassa sukkapakkhe cando viya laddho yaso aparāparaṃ āpūratīti .

Rājā mahāsattassa dhammakathaṃ sutvā tuṭṭho ekaṃ amaccaṃ āṇāpetvā paribbājikaṃ āharāpetvā ‘‘ bhante nikkodhatāpasa , ubhopi tumhe pabbajjāsukhena vītināmentā idheva uyyāne vasatha , ahaṃ vo dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ karissāmī ’’ ti vatvā khamāpetvā vanditvā pakkāmi .

Te ubhopi tattheva vasiṃsu .

Aparabhāge paribbājikā kālamakāsi .

Bodhisatto tassā kālakatāya himavantaṃ pavisitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi .

SatthāV4.26 imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi , saccapariyosāne kodhano bhikkhu anāgāmiphale patiṭṭhahi .

Tadā paribbājikā rāhulamātā ahosi , rājā ānando , paribbājako pana ahameva ahosinti .

Cūḷabodhijātakavaṇṇanā pañcamā .

Issues

Select Version

Catuttho bhāgo

Catuttho bhāgo