[497]1. Mātaṅgajātakavaṇṇanā

KutoV4.338P4.375M4.376 nu āgacchasi dummavāsīti idaṃ satthā jetavane viharanto udenaṃ nāma vaṃsarājānaṃ ārabbha kathesi .

Tasmiñhi kāle āyasmā piṇḍolabhāradvājo jetavanato ākāsena gantvā yebhuyyena kosambiyaṃ udenassa rañño uyyānaṃ divāvihārāya gacchati .

Thero kira purimabhave rajjaṃ kārento dīghamaddhānaṃ tasmiṃ uyyāne mahāparivāro sampattiṃ anubhavi .

So tena pubbāciṇṇena yebhuyyena tattheva divāvihāraṃ nisīditvā phalasamāpattisukhena vītināmeti .

Tasmiṃ ekadivasaṃ tattha gantvā supupphitasālamūle nisinne udeno sattāhaṃ mahāpānaṃ pivitvā ‘‘ uyyānakīḷaṃ kīḷissāmī ’’ ti mahantena parivārena uyyānaṃ gantvā maṅgalasilāpaṭṭe aññatarāya itthiyā aṅke nipanno surāmadamattatāya niddaṃ okkami .

Gāyantā nisinnitthiyo tūriyāni chaḍḍetvā uyyānaṃ pavisitvā pupphaphalādīni vicinantiyo theraṃ disvā gantvā vanditvā nisīdiṃsu .

Thero tāsaṃ dhammakathaṃ kathento nisīdi .

Itarāpi itthī aṅkaṃ cāletvā rājānaṃ pabodhetvā ‘‘ kuhiṃ tā vasaliyo gatā ’’ ti vutte ‘‘ ekaṃ samaṇaṃ parivāretvā nisinnā ’’ ti āha .

So kuddho gantvā theraṃ akkositvā paribhāsitvā ‘‘ handāhaṃ , taṃ samaṇaṃ tambakipillakehi khādāpessāmī ’’ ti kodhavasena therassa sarīre tambakipillakapuṭaṃ bhindāpesi .

Thero ākāse ṭhatvā tassovādaṃ datvā jetavane gandhakuṭidvāreyeva otaritvā tathāgatena ‘‘ kuto āgatosī ’’ ti puṭṭho thero tamatthaṃ ārocesi .

Satthā ‘‘ na kho , bhāradvāja , udeno idāneva pabbajite viheṭheti , pubbepi viheṭhesiyevā ’’ ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari .

AtīteP4.376 bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente tadā mahāsatto bahinagare caṇḍālayoniyaṃ nibbatti ,‘‘ mātaṅgo ’’ tissa nāmaṃ kariṃsu .

AparabhāgeM4.377 viññutaṃ patto ‘‘ mātaṅgapaṇḍito ’’ ti pākaṭo ahosi .

Tadā bārāṇasiseṭṭhino dhītā diṭṭhamaṅgalikā nāma ekamāsadvemāsavārena mahāparivārā uyyānaṃ kīḷituṃ gacchati .

Athekadivasaṃ mahāsatto kenaci kammena nagaraṃ pavisanto antaradvāre diṭṭhamaṅgalikaṃ disvā ekamantaṃ apagantvā allīyitvā aṭṭhāsi .

DiṭṭhamaṅgalikāV4.339 sāṇiyā antarena olokentī taṃ disvā ‘‘ ko eso ’’ ti pucchitvā ‘‘ caṇḍālo ayye ’’ ti vutte ‘‘ adiṭṭhapubbayuttakaṃ vata passāmī ’’ ti gandhodakena akkhīni dhovitvā tato nivatti .

Tāya saddhiṃ nikkhantajano ‘‘ are , duṭṭha caṇḍāla , ajja taṃ nissāya amhākaṃ amūlakaṃ surābhattaṃ naṭṭhan ’’ ti kodhābhibhūto mātaṅgapaṇḍitaṃ hatthehi ca pādehi ca pothetvā visaññiṃ katvā pakkāmi .

So muhuttaṃ vītināmetvā paṭiladdhasañño cintesi ‘‘ diṭṭhamaṅgalikāya parijano maṃ niddosaṃ akāraṇena pothesi , diṭṭhamaṅgalikaṃ labhitvāva uṭṭhahissāmi , no alabhitvā ’’ ti adhiṭṭhāya gantvā tassā pitu nivesanadvāre nipajji .

So ‘‘ kena kāraṇena nipannosī ’’ ti vutte ‘‘ aññaṃ kāraṇaṃ natthi , diṭṭhamaṅgalikāya me attho ’’ ti āha .

Eko divaso atīto , tathā dutiyo , tatiyo , catuttho , pañcamo , chaṭṭho ca .

Bodhisattānaṃ adhiṭṭhānaṃ nāma samijjhati , tasmā sattame divase diṭṭhamaṅgalikaṃ nīharitvā tassa adaṃsu .

Atha naṃ sā ‘‘ uṭṭhehi , sāmi , tumhākaṃ gehaṃ gacchāmā ’’ ti āha .

Bhadde , tava parijanenamhi supothito dubbalo , maṃ ukkhipitvā piṭṭhiṃ āropetvā ādāya gacchāhīti .

Sā tathā katvā nagaravāsīnaṃ passantānaññeva nagarā nikkhamitvā caṇḍālagāmakaṃ gatā .

Atha naṃ mahāsatto jātisambhedavītikkamaṃ akatvāva katipāhaṃ gehe vasāpetvā cintesi ‘‘ ahametaṃ lābhaggayasaggappattaṃ karonto pabbajitvāva kātuṃ sakkhissāmi , na itarathā ’’ tiP4.377 .

Atha naṃ āmantetvā ‘ bhadde , mayi araññato kiñci anāharante amhākaṃ jīvikā nappavattati , yāva mamāgamanā mā ukkaṇṭhi , ahaṃ araññaṃ gamissāmī ’’ ti vatvā gehavāsinopi ‘‘ imaṃ mā pamajjitthā ’’ ti ovaditvā araññaṃ gantvā samaṇapabbajjaṃ pabbajitvā appamatto sattame divase aṭṭha samāpattiyo ca pañca abhiññāyo ca uppādetvā ‘‘ idāni diṭṭhamaṅgalikāyaM4.378 avassayo bhavituṃ sakkhissāmī ’’ ti iddhiyā gantvā caṇḍālagāmadvāre otaritvā diṭṭhamaṅgalikāya gehadvāraṃ agamāsi .

Sā tassāgamanaṃ sutvā gehato nikkhamitvā ‘‘ sāmi , kasmā maṃ anāthaṃ katvā pabbajitosī ’’ ti paridevi .

Atha naṃ ‘‘ bhadde , mā cintayi , tava porāṇakayasato idāni mahantataraṃ yasaṃ karissāmi , apica kho pana ‘ na mayhaṃ mātaṅgapaṇḍito sāmiko , mahābrahmā me sāmiko ’ ti ettakaṃ parisamajjhe vattuṃ sakkhissasī ’ ti āha .

‘‘ Āma , sāmi , sakkhissāmī ’’ ti .

‘‘ Tena hi ‘‘ idāni te sāmiko kuhinti puṭṭhā ‘ brahmalokaṃ gato ’ ti vatvā ‘ kadā āgamissatī ’ ti vutte ‘ ito sattame divase puṇṇamāyaṃ candaṃ bhinditvā āgamissatī ’ ti vadeyyāsī ’’ ti naṃ vatvā mahāsatto himavantameva gato .

DiṭṭhamaṅgalikāpiV4.340 bārāṇasiyaṃ mahājanassa majjhe tesu tesu ṭhānesu tathā kathesi .

Mahājano ‘‘ aho mahābrahmā samāno diṭṭhamaṅgalikaṃ na gacchati , evametaṃ bhavissatī ’’ ti saddahi .

Bodhisattopi puṇṇamadivase candassa gaganamajjhe ṭhitakāle brahmattabhāvaṃ māpetvā sakalaṃ kāsiraṭṭhaṃ dvādasayojanikaṃ bārāṇasinagarañca ekobhāsaṃ katvā candamaṇḍalaṃ bhinditvā otaritvā bārāṇasiyā uparūpari tikkhattuṃ paribbhamitvā mahājanena gandhamālādīhi pūjiyamāno caṇḍālagāmakābhimukho ahosi .

Brahmabhattā sannipatitvā caṇḍālagāmakaṃ gantvā diṭṭhamaṅgalikāya gehaṃ suddhavatthehi chādetvā bhūmiṃ catujjātiyagandhehi opuñchitvā pupphāni vikiritvā dhūmaṃP4.378 datvā celavitānaṃ pasāretvā mahāsayanaṃ paññapetvā gandhatelehi dīpaṃ jāletvā dvāre rajatapaṭṭavaṇṇavālukaṃ okiritvā pupphāni vikiritvā dhaje bandhiṃsu .

Evaṃ alaṅkate gehe mahāsatto otaritvā anto pavisitvā thokaṃ sayanapiṭṭhe nisīdi .

Tadā diṭṭhamaṅgalikā utunī hoti .

Athassā aṅguṭṭhakena nābhiṃ parāmasi , kucchiyaṃ gabbho patiṭṭhāsi .

Atha naṃ mahāsatto āmantetvā ‘‘ bhadde , gabbho te patiṭṭhito , tvaṃ puttaṃ vijāyissasi , tvampi puttopi te lābhaggayasaggappattā bhavissatha , tava pādadhovanaudakaṃ sakalajambudīpe rājūnaṃ abhisekodakaṃ bhavissati , nahānodakaṃ pana te amatosadhaṃ bhavissati , ye taṃ sīse āsiñcissanti , te sabbarogehi muccissanti , kāḷakaṇṇiṃM4.379 parivajjessanti , tava pādapiṭṭhe sīsaṃ ṭhapetvā vandantā sahassaṃ dassanti , sotapathe ṭhatvā vandantā sataṃ dassanti , cakkhupathe ṭhatvā vandantā ekaṃ kahāpaṇaṃ datvā vandissanti , appamattā hohī ’’ ti naṃ ovaditvā gehā nikkhamitvā mahājanassa passantasseva uppatitvā candamaṇḍalaṃ pāvisi .

Brahmabhattā sannipatitvā ṭhitakāva rattiṃ vītināmetvā pātova diṭṭhamaṅgalikaṃ suvaṇṇasivikaṃ āropetvā sīsena ukkhipitvā nagaraṃ pavisiṃsu .

‘‘ Mahābrahmabhariyā ’’ ti taṃ upasaṅkamitvā mahājano gandhamālādīhi pūjesi .

Pādapiṭṭhe sīsaṃ ṭhapetvā vandituṃ labhantā sahassatthavikaṃ denti , sotapathe ṭhatvā vandituṃ labhantā sataṃ denti , cakkhupathe ṭhatvā vandituṃ labhantā ekaṃ kahāpaṇaṃ denti .

Evaṃ dvādasayojanikaṃ bārāṇasiṃ taṃ gahetvā vicarantā aṭṭhārasakoṭidhanaṃ labhiṃsu .

Atha naṃ nagaraṃ pariharitvā ānetvā nagaramajjhe mahāmaṇḍapaṃ kāretvā sāṇiṃ parikkhipitvā mahāsayanaṃ paññapetvā mahantena sirisobhaggena tattha vasāpesuṃ .

Maṇḍapasantikeyeva sattadvārakoṭṭhaṃ sattabhūmikaṃ pāsādaṃ kātuṃ ārabhiṃsu , mahantaṃ navakammaṃ ahosi .

Diṭṭhamaṅgalikā maṇḍapeyeva puttaṃ vijāyi .

Athassa nāmaggahaṇadivase brāhmaṇā sannipatitvāV4.341P4.379 maṇḍape jātattā ‘‘ maṇḍabyakumāro ’’ ti nāmaṃ kariṃsu .

Pāsādo pana dasahi māsehi niṭṭhito .

Tato paṭṭhāya sā mahantena yasena tasmiṃ vasati , maṇḍabyakumāropi mahantena parivārena vaḍḍhati .

Tassa sattaṭṭhavassakāleyeva jambudīpatale uttamācariyā sannipatiṃsu .

Te taṃ tayo vede uggaṇhāpesuṃ .

So soḷasavassakālato paṭṭhāya brāhmaṇānaṃ bhattaṃ paṭṭhapesi , nibaddhaṃ soḷasa brāhmaṇasahassāni bhuñjanti .

Catutthe dvārakoṭṭhake brāhmaṇānaṃ dānaṃ deti .

Athekasmiṃ mahāmahadivase gehe bahuṃ pāyāsaṃ paṭiyādesuṃ .

Soḷasa brāhmaṇasahassāni catutthe dvārakoṭṭhake nisīditvā suvaṇṇarasavaṇṇena navasappinā pakkamadhukhaṇḍasakkharāhi ca abhisaṅkhataṃ pāyāsaṃ paribhuñjanti .

Kumāropi sabbālaṅkārapaṭimaṇḍito suvaṇṇapādukā āruyha hatthena kañcanadaṇḍaṃ gahetvā ‘‘ idha sappiṃ detha , idha madhun ’’ ti vicārento carati .

Tasmiṃ khaṇe mātaṅgapaṇḍito himavante assamapadeM4.380 nisinno ‘‘ kā nu kho diṭṭhamaṅgalikāya puttassa pavattī ’’ ti olokento tassa atitthe pakkhandabhāvaṃ disvā ‘‘ ajjeva gantvā māṇavaṃ dametvā yattha dinnaṃ mahapphalaṃ hoti , tattha dānaṃ dāpetvā āgamissāmī ’’ ti cintetvā ākāsena anotattadahaṃ gantvā mukhadhovanādīni katvā manosilātale ṭhito rattadupaṭṭaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā paṃsukūlasaṅghāṭiṃ pārupitvā mattikāpattaṃ ādāya ākāsenāgantvā catutthe dvārakoṭṭhake dānaggeyeva otaritvā ekamantaṃ aṭṭhāsi .

Maṇḍabyo kumāro ito cito ca olokento taṃ disvā ‘‘ evaṃvirūpo saṅkārayakkhasadiso ayaṃ pabbajito imaṃ ṭhānaṃ āgacchanto kuto nu kho āgacchatī ’’ ti tena saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha –

‘‘ KutoP4.380 nu āgacchasi dummavāsī , otallako paṃsupisācakova ;

Saṅkāracoḷaṃ paṭimuñca kaṇṭhe , ko re tuvaṃ hosi adakkhiṇeyyo ’’ ti .

Tattha dummavāsīti anañjitaamaṇḍitaghaṭitasaṅghāṭikapilotikavasano .

Otallakoti lāmako olambavilambanantakadharo vā .

Paṃsupisācakovāti saṅkāraṭṭhāne pisācako viya .

Saṅkāracoḷan ti saṅkāraṭṭhāne laddhapilotikaṃ .

Paṭimuñcāti paṭimuñcitvā .

Adakkhiṇeyyoti tvaṃ adakkhiṇeyyo imesaṃ paramadakkhiṇeyyānaṃ nisinnaṭṭhānaṃ eko hutvā kuto āgato .

Taṃ sutvā mahāsatto muducitteneva tena saddhiṃ sallapanto dutiyaṃ gāthamāha –

‘‘ AnnaṃV4.342 tavedaṃ pakataṃ yasassi , taṃ khajjare bhuñjare piyyare ca ;

Jānāsi maṃ tvaṃ paradattūpajīviṃ , uttiṭṭhapiṇḍaṃ labhataṃ sapāko ’’ ti .

Tattha pakatan ti paṭiyattaṃ .

Yasassīti parivārasampanna .

Taṃ khajjareti taṃ khajjanti ca bhuñjanti ca pivanti ca .

Kiṃkāraṇā mayhaṃ kujjhasi ?

Uttiṭṭhapiṇḍan ti upatiṭṭhitvāM4.381 labhitabbapiṇḍaṃ , uṭṭhāya ṭhitehi vā dīyamānaṃ heṭṭhā ṭhatvā labhitabbapiṇḍaṃ .

Labhataṃ sapākoti sapāko caṇḍālopi labhatu .

Jātisampannā hi yattha katthaci labhanti , sapākacaṇḍālassa pana ko deti , dullabhapiṇḍo ahaṃ , tasmā me jīvitapavattanatthaṃ bhojanaṃ dāpehi , kumārāti .

TatoV4.343 maṇḍabyo gāthamāha –

‘‘ Annaṃ mamedaṃ pakataṃ brāhmaṇānaṃ , attatthāya saddahato mamedaṃ ;

Apehi etto kimidhaṭṭhitosi , na mādisā tumhaṃ dadanti jammā ’’ ti .

TatthaP4.381 attatthāyāti attano vaḍḍhiatthāya .

Apehi ettoti imamhā ṭhānā apagaccha .

Na mādisāti mādisā jātisampannānaṃ udiccabrāhmaṇānaṃ dānaṃ denti , na tuyhaṃ caṇḍālassa , gaccha , jammāti .

Tato mahāsatto gāthamāha –

‘‘ Thale ca ninne ca vapanti bījaṃ , anūpakhette phalamāsamānā ;

Etāya saddhāya dadāhi dānaṃ , appeva ārādhaye dakkhiṇeyye ’’ ti .

Tassattho – kumāra , sassaphalaṃ āsīsamānā tīsupi khettesu bījaṃ vapanti .

Tattha ativuṭṭhikāle thale sassaṃ sampajjati , ninne pūtikaṃ hoti , anūpakhette nadiñca taḷākañca nissāya kataṃ oghena vuyhati .

Mandavuṭṭhikāle thale khette vipajjati , ninne thokaṃ sampajjati , anūpakhette sampajjateva .

Samavuṭṭhikāle thale khette thokaṃ sampajjati , itaresu sampajjateva .

Tasmā yathā phalamāsīsamānā tīsupi khettesu vapanti , tathā tvampi etāya phalasaddhāya āgatāgatānaṃ sabbesaṃyeva dānaṃ dehi , appeva nāma evaṃ dadanto dakkhiṇeyye ārādheyyāsi labheyyāsīti .

TatoM4.382 maṇḍabyo gāthamāha –

‘‘ Khettāni mayhaṃ viditāni loke , yesāhaṃ bījāni patiṭṭhapemi ;

Ye brāhmaṇā jātimantūpapannā , tānīdha khettāni supesalānī ’’ ti .

Tattha yesāhan ti yesu ahaṃ .

Jātimantūpapannāti jātiyā ca mantehi ca upapannā .

Tato mahāsatto dve gāthā abhāsi –

‘‘ Jātimado ca atimānitā ca , lobho ca doso ca mado ca moho ;

Ete aguṇā yesu ca santi sabbe , tānīdha khettāni apesalāni .

‘‘ Jātimado ca atimānitā ca , lobho ca doso ca mado ca moho ;

EteP4.382 aguṇā yesu na santi sabbe , tānīdha khettāni supesalānī ’’ ti .

Tattha jātimadoti ‘‘ ahamasmi jātisampanno ’’ ti evaṃ uppannamāno .

Atimānitā cāti ‘‘ añño mayā saddhiṃ jātiādīhi sadiso natthī ’’ ti atikkamma pavattamāno .

Lobhādayo lubbhanadussanamajjanamuyhanamattāva .

Apesalānīti evarūpā puggalā āsīvisabharitā viya vammikā appiyasīlā honti .

Evarūpānaṃ dinnaṃ na mahapphalaṃ hoti , tasmā mā etesaṃ supesalakhettabhāvaṃ maññittha .

Na hi jātimantā saggadāyakā .

Ye pana jātimānādirahitā ariyā , tāni khettāni supesalāni , tesu dinnaṃ mahapphalaṃ , te saggadāyakā hontīti .

Iti so mahāsatte punappunaṃ kathente kujjhitvā ‘‘ ayaṃ ativiya bahuṃ vippalapati , kuhiṃ gatā ime dovārikā , nayimaṃ caṇḍālaṃ nīharantī ’’ ti gāthamāha –

‘‘ KvetthaM4.383 gatā upajotiyo ca , upajjhāyo atha vā gaṇḍakucchi ;

Imassa daṇḍañca vadhañca datvā , gale gahetvā khalayātha jamman ’’ ti .

Tattha kvettha gatāti imesu tīsu dvāresu ṭhapitā upajotiyo ca upajjhāyo ca gaṇḍakucchi cāti tayo dovārikā kuhiṃ gatāti attho .

TepiV4.344 tassa vacanaṃ sutvā vegenāgantvā vanditvā ‘‘ kiṃ karoma devā ’’ ti āhaṃsu .

‘‘ Ayaṃ vo jammo caṇḍālo diṭṭho ’’ ti ?

‘‘ Na passāma deva , kutoci āgatabhāvaṃ na jānāmā ’’ ti .

‘‘ Ko cesa māyākāro vā vijjādharo vā bhavissati , idāni kiṃ tiṭṭhathā ’’ ti .

‘‘ Kiṃ karoma devā ’’ ti ?

‘‘ Imassa mukhameva pothetvā bhindantā daṇḍaveḷupesikāhi piṭṭhicammaṃ uppāṭentā vadhañca datvā gale gahetvā etaṃ jammaṃ khalayātha , ito nīharathā ’’ ti .

Mahāsatto tesu attano santikaṃ anāgatesveva uppatitvā ākāse ṭhito gāthamāha –

‘‘ GiriṃP4.383 nakhena khaṇasi , ayo dantehi khādasi ;

Jātavedaṃ padahasi , yo isiṃ paribhāsasī ’’ ti .

Tattha jātavedaṃ padahasīti aggiṃ gilituṃ vāyamasi .

Imañca pana gāthaṃ vatvā mahāsatto passantasseva māṇavassa ca brāhmaṇānañca ākāse pakkhandi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

10.

‘‘ Idaṃ vatvāna mātaṅgo , isi saccaparakkamo ;

Antalikkhasmiṃ pakkāmi , brāhmaṇānaṃ udikkhatan ’’ ti .

Tattha saccaparakkamoti sabhāvaparakkamo .

So pācīnadisābhimukho gantvā ekāya vīthiyā otaritvā ‘‘ padavaḷañjaṃ paññāyatū ’’ ti adhiṭṭhāya pācīnadvārasamīpe piṇḍāya caranto missakabhattaṃ saṃkaḍḍhitvā ekissaṃ sālāyaṃ nisīditvā missakabhattaṃ paribhuñjiM4.384 .

Nagaradevatā ‘‘ ayaṃ amhākaṃ ayyaṃ viheṭhetvā kathetī ’’ ti asahamānā āgamiṃsu .

Athassa jeṭṭhakayakkho maṇḍabyassa gīvaṃ gahetvā parivattesi , sesadevatā sesabrāhmaṇānaṃ gīvaṃ gaṇhitvā parivattesuṃ .

Bodhisatte muducittatāya pana ‘‘ tassa putto ’’ ti naṃ na mārenti , kevalaṃ kilamentiyeva .

Maṇḍabyassa sīsaṃ parivattitvā piṭṭhipassābhimukhaṃ jātaṃ , hatthapādā ujukā thaddhāva aṭṭhaṃsu , akkhīni kālakatasseva parivattiṃsu .

So thaddhasarīrova nipajji , sesabrāhmaṇā mukhena kheḷaṃ vamantā aparāparaṃ parivattantiV4.345 .

Māṇavā ‘‘ ayye , puttassa te kiṃ jātan ’’ ti diṭṭhamaṅgalikāya ārocayiṃsu .

Sā vegena gantvā puttaṃ disvā ‘‘ kimetan ’’ ti vatvā gāthamāha –

11.

‘‘ Āvellitaṃ piṭṭhito uttamaṅgaṃ , bāhuṃ pasāreti akammaneyyaṃ ;

Setāni akkhīni yathā matassa , ko me imaṃ puttamakāsi evan ’’ ti .

TatthaP4.384 āvellitan ti parivattitaṃ .

Athassā tasmiṃ ṭhāne ṭhitajano ārocetuṃ gāthamāha –

12.

‘‘ Idhāgamā samaṇo dummavāsī , otallako paṃsupisācakova ;

Saṅkāracoḷaṃ paṭimuñca kaṇṭhe , so te imaṃ puttamakāsi evan ’’ ti .

Sā taṃ sutvāva cintesi ‘‘ aññassetaṃ balaṃ natthi , nissaṃsayaṃ mātaṅgapaṇḍito bhavissati , sampannamettābhāvano kho pana dhīro na ettakaṃ janaṃ kilametvā gamissati , kataraṃ nu kho disaṃ gato bhavissatī ’’ ti .

Tato pucchantī gāthamāha –

13.

‘‘ Katamaṃ disaṃ agamā bhūripañño , akkhātha me māṇavā etamatthaṃ ;

Gantvāna taṃ paṭikaremu accayaṃ , appeva naṃ putta labhemu jīvitan ’’ ti .

TatthaM4.385 gantvānāti tassa santikaṃ gantvā .

Taṃ paṭikaremu accayan ti taṃ accayaṃ paṭikarissāma desessāma , khamāpessāma nanti .

Putta labhemu jīvitan ti appeva nāma puttassa jīvitaṃ labheyyāma .

Athassā tattha ṭhitā māṇavā kathentā gāthamāhaṃsu –

14.

‘‘ Vehāyasaṃ agamā bhūripañño , pathaddhuno pannaraseva cando ;

Api cāpi so purimadisaṃ agacchi , saccappaṭiñño isi sādhurūpo ’’ ti .

TatthaV4.346 pathaddhunoti ākāsapathasaṅkhātassa addhuno majjhe ṭhito pannarase cando viya .

Api cāpi soti apica kho pana so puratthimaṃ disaṃ gato .

Sā tesaṃ vacanaṃ sutvā ‘‘ mama sāmikaṃ upadhāressāmī ’’ ti suvaṇṇakalasasuvaṇṇasarakāni gāhāpetvā dāsigaṇaparivutā tena padavaḷañjassa adhiṭṭhitaṭṭhānaṃ patvā tenānusārena gacchantī tasmiṃ pīṭhikāya nisīditvā bhuñjamāne tassa santikaṃ gantvāP4.385 vanditvā aṭṭhāsi .

So taṃ disvā thokaṃ odanaṃ patte ṭhapesi .

Diṭṭhamaṅgalikā suvaṇṇakalasena tassa udakaṃ adāsi .

So tattheva hatthaṃ dhovitvā mukhaṃ vikkhālesi .

Atha naṃ sā ‘‘ kena me puttassa so vippakāro kato ’’ ti pucchantī gāthamāha –

15.

‘‘ Āvellitaṃ piṭṭhito uttamaṅgaṃ , bāhuṃ pasāreti akammaneyyaṃ ;

Setāni akkhīni yathā matassa , ko me imaṃ puttamakāsi evan ’’ ti .

Tato parā tesaṃ vacanapaṭivacanagāthā honti –

16.

‘‘ Yakkhā have santi mahānubhāvā , anvāgatā isayo sādhurūpā ;

Te duṭṭhacittaṃ kupitaṃ viditvā , yakkhā hi te puttamakaṃsu evaṃ .

17.

‘‘ YakkhāM4.386 ca me puttamakaṃsu evaṃ , tvaññeva me mā kuddho brahmacāri ;

Tumheva pāde saraṇaṃ gatāsmi , anvāgatā puttasokena bhikkhu .

18.

‘‘ Tadeva hi etarahi ca mayhaṃ , manopadoso na mamatthi koci ;

Putto ca te vedamadena matto , atthaṃ na jānāti adhicca vede .

19.

‘‘ Addhā have bhikkhu muhuttakena , sammuyhateva purisassa saññā ;

Ekāparādhaṃ khama bhūripañña , na paṇḍitā kodhabalā bhavantī ’’ ti .

Tattha yakkhāti nagarapariggāhakayakkhā .

Anvāgatāti anu āgatā , isayo sādhurūpā guṇasampannāti evaṃ jānamānāti attho .

Teti te isīnaṃ guṇaṃ ñatvā tava puttaṃ duṭṭhacittaṃ kupitacittaṃ viditvā .

Tvaññeva meti saceP4.386 yakkhā kupitā evamakaṃsu , karontu , devatā nāmaV4.347 pānīyauḷuṅkamattena santappetuṃ sakkā , tasmāhaṃ tesaṃ na bhāyāmi , kevalaṃ tvaññeva me puttassa mā kujjhi .

Anvāgatāti āgatāsmi .

Bhikkhūti mahāsattaṃ ālapantī puttassa jīvitadānaṃ yācati .

Tadeva hīti diṭṭhamaṅgalike tadā tava puttassa maṃ akkosanakāle ca mayhaṃ manopadoso natthi , etarahi ca tayi yācamānāyapi mama tasmiṃ manopadoso natthiyeva .

Vedamadenāti ‘‘ tayo vedā me uggahitā ’’ ti madena .

Adhiccāti vede uggahetvāpi atthānatthaṃ na jānāti .

Muhuttakenāti yaṃ kiñci uggahetvā muhuttakeneva .

Evaṃ tāya khamāpiyamāno mahāsatto ‘‘ tena hi etesaṃ yakkhānaṃ palāyanatthāya amatosadhaṃ dassāmī ’’ ti vatvā gāthamāha –

20.

‘‘ IdañcaM4.387 mayhaṃ uttiṭṭhapiṇḍaṃ , tava maṇḍabyo bhuñjatu appapañño ;

Yakkhā ca te naṃ na viheṭhayeyyuṃ , putto ca te hessati so arogo ’’ ti .

Tattha uttiṭṭhapiṇḍan ti ucchiṭṭhakapiṇḍaṃ ,‘‘ ucchiṭṭhapiṇḍan ’’ tipi pāṭho .

Sā mahāsattassa vacanaṃ sutvā ‘‘ detha , sāmi , amatosadhan ’’ ti suvaṇṇasarakaṃ upanāmesi .

Mahāsatto ucchiṭṭhakakañjikaṃ tattha āsiñcitvā ‘‘ paṭhamaññeva ito upaḍḍhaṃ tava puttassa mukhe osiñcitvā sesaṃ cāṭiyaṃ udakena missetvā sesabrāhmaṇānaṃ mukhe osiñcehi , sabbepi nirogā bhavissantī ’’ ti vatvā uppatitvā himavantameva gato .

Sāpi taṃ sarakaṃ sīsenādāya ‘‘ amatosadhaṃ me laddhan ’’ ti vadantī nivesanaṃ gantvā paṭhamaṃ puttassa mukhe kañjikaṃ osiñci , yakkho palāyi .

Itaro paṃsuṃ puñchanto uṭṭhāya ‘‘ amma kimetan ’’ ti āha .

Tayā kataṃ tvameva jānissasi .

Ehi , tāta , tava dakkhiṇeyyānaṃ tesaṃ vippakāraṃ passāti .

So te disvā vippaṭisārī ahosi .

AthaP4.387 naṃ mātā ‘‘ tāta maṇḍabya , tvaṃ bālo dānassa mahapphalaṭṭhānaṃ na jānāsi , dakkhiṇeyyā nāma evarūpā na honti , mātaṅgapaṇḍitasadisāva honti , ito paṭṭhāya mā etesaṃ dussīlānaṃ dānamadāsi , sīlavantānaṃ dehī ’’ ti vatvā āha –

21.

‘‘ Maṇḍabya bālosi parittapañño , yo puññakkhettānamakovidosi ;

Mahakkasāvesu dadāsi dānaṃ , kiliṭṭhakammesu asaññatesu .

22.

‘‘ JaṭāV4.348 ca kesā ajinā nivatthā , jarūdapānaṃva mukhaṃ parūḷhaṃ ;

Pajaṃ imaṃ passatha dummarūpaṃ , na jaṭājinaṃ tāyati appapaññaṃ .

23.

‘‘ YesaṃM4.388 rāgo ca doso ca , avijjā ca virājitā ;

Khīṇāsavā arahanto , tesu dinnaṃ mahapphalan ’’ ti .

Tattha mahakkasāvesūti mahākasāvesu mahantehi rāgakasāvādīhi samannāgatesu .

Jaṭā ca kesāti tāta maṇḍabya , tava dakkhiṇeyyesu ekaccānaṃ kesā jaṭā katvā baddhā .

Ajinā nivatthāti sakhurāni ajinacammāni nivatthā .

Jarūdapānaṃ vāti tiṇagahanena jiṇṇakūpo viya mukhaṃ dīghamassutāya parūḷhaṃ .

Pajaṃ iman ti imaṃ evarūpaṃ anañjitāmaṇḍitalūkhavesaṃ pajaṃ passatha .

Na jaṭājinan ti etaṃ jaṭājinaṃ imaṃ appapaññaṃ pajaṃ tāyituṃ na sakkoti , sīlapaññāṇatapokammāneva imesaṃ sattānaṃ patiṭṭhā honti .

Yesan ti yasmā yesaṃ ete rajjanadussanamuyhanasabhāvā rāgādayo aṭṭhavatthukā ca avijjā virājitā vigatā , vigatattāyeva ca etesaṃ kilesānaṃ ye khīṇāsavā arahanto , tesu dinnaṃ mahapphalaṃ , tasmā tvaṃ , tāta , ito paṭṭhāya evarūpānaṃ dussīlānaṃ adatvā ye loke aṭṭhasamāpattilābhino pañcābhiññā dhammikasamaṇabrāhmaṇā ca paccekabuddhā ca santi , tesaṃ dānaṃ dehi .

Ehi , tāta , tava kulūpake amatosadhaṃ pāyetvā arogeP4.388 karissāmāti vatvā ucchiṭṭhakañjikaṃ gāhāpetvā udakacāṭiyaṃ pakkhipitvā soḷasannaṃ brāhmaṇasahassānaṃ mukhesu āsiñcāpesi .

Ekeko paṃsuṃ puñchantova uṭṭhahi .

Atha ne brāhmaṇā ‘‘ imehi caṇḍālucchiṭṭhakaṃ pītan ’’ ti abrāhmaṇe kariṃsu .

Te lajjitā bārāṇasito nikkhamitvā majjharaṭṭhaṃ gantvā majjharañño santike vasiṃsu , maṇḍabyo pana tattheva vasi .

Tadā vettavatīnagaraṃ upanissāya vettavatīnadītīre jātimanto nāmeko brāhmaṇo pabbajito jātiṃ nissāya mahantaṃ mānamakāsi .

Mahāsatto ‘‘ etassa mānaṃ bhindissāmī ’’ ti taṃ ṭhānaṃ gantvā tassa santike uparisote vāsaṃ kappesi .

So ekadivasaṃ dantakaṭṭhaṃ khāditvā ‘‘ imaṃ dantakaṭṭhaṃ jātimantassa jaṭāsu laggatū ’’ ti adhiṭṭhāya nadiyaṃ pātesi .

Taṃ tassa udakaṃ ācamantassa jaṭāsu laggi .

So taṃ disvāva ‘‘ nassa vasalā ’’ ti vatvā ‘‘ kuto ayaṃ kāḷakaṇṇī āgato , upadhāressāmi nan ’’ ti uddhaṃsotaṃ gacchanto mahāsattaṃ disvā ‘‘ kiṃjātikosī ’’ ti pucchi .

‘‘ Caṇḍālosmī ’’ ti .

‘‘ Tayā nadiyā dantakaṭṭhaṃ pātitan ’’ tiM4.389 ?

‘‘ Āma , mayā ’’ ti .

‘‘ Nassa , vasala , caṇḍāla kāḷakaṇṇi mā idha vasi , heṭṭhāsote vasāhī ’’ ti vatvā heṭṭhāsote vasantenapi tena pātite dantakaṭṭheV4.349 paṭisotaṃ āgantvā jaṭāsu laggante so ‘‘ nassa vasala , sace idha vasissasi , sattame divase sattadhā muddhā phalissatī ’’ ti āha .

Mahāsatto ‘‘ sacāhaṃ etassa kujjhissāmi , sīlaṃ me arakkhitaṃ bhavissati , upāyenevassa mānaṃ bhindissāmī ’’ ti sattame divase sūriyuggamanaṃ nivāresi .

Manussā ubbāḷhā jātimantaṃ tāpasaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ bhante , tumhe sūriyuggamanaṃ na dethā ’’ ti pucchiṃsu .

So āha –

‘‘ na me taṃ kammaṃ , nadītīre paneko caṇḍālo vasati , tassetaṃ kammaṃ bhavissatī ’’ ti .

Manussā mahāsattaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ tumhe , bhante , sūriyuggamanaṃP4.389 na dethā ’’ ti pucchiṃsu .

‘‘ Āmāvuso ’’ ti .

‘‘ Kiṃkāraṇā ’’ ti .

‘‘ Tumhākaṃ kulūpako tāpaso maṃ niraparādhaṃ abhisapi , tasmiṃ āgantvā khamāpanatthāya mama pādesu patite sūriyaṃ vissajjessāmī ’’ ti .

Te gantvā taṃ kaḍḍhantā ānetvā mahāsattassa pādamūle nipajjāpetvā khamāpetvā āhaṃsu ‘‘ sūriyaṃ vissajjetha bhante ’’ ti .

‘‘ Na sakkā vissajjetuṃ , sacāhaṃ vissajjessāmi , imassa sattadhā muddhā phalissatī ’’ ti .

‘‘ Atha , bhante , kiṃ karomā ’’ ti ?

So ‘‘ mattikāpiṇḍaṃ āharathā ’’ ti āharāpetvā ‘‘ imaṃ tāpasassa sīse ṭhapetvā tāpasaṃ otāretvā udake ṭhapethā ’’ ti ṭhapāpetvā sūriyaṃ vissajjesi .

Sūriyarasmīhi pahaṭamatte mattikāpiṇḍo sattadhā bhijji , tāpaso udake nimujji .

Mahāsatto taṃ dametvā ‘‘ kahaṃ nu kho dāni soḷasa brāhmaṇasahassāni vasantī ’’ ti upadhārento ‘‘ majjharañño santike ’’ ti ñatvā ‘‘ te damessāmī ’’ ti iddhiyā gantvā nagarasāmante otaritvā pattaṃ ādāya nagare piṇḍāya cari .

Brāhmaṇā taṃ disvā ‘‘ ayaṃ idha ekaṃ dve divase vasantopi amhe appatiṭṭhe karissatī ’’ ti vegena gantvā ‘‘ mahārāja , māyākāro eko vijjādharo coro āgato , gaṇhāpetha nan ’’ ti rañño ārocesuṃ .

Rājā ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchi .

Mahāsattopi missakabhattaṃ ādāya aññataraṃ kuṭṭaṃ nissāya pīṭhikāya nisinno bhuñjati .

Atha naṃ aññavihitakaṃ āhāraṃ paribhuñjamānameva raññā pahitapurisā asināM4.390 gīvaṃ paharitvā jīvitakkhayaṃ pāpesuṃ .

So kālaṃ katvā brahmaloke nibbatti .

Imasmiṃ kira jātake bodhisatto koṇḍadamako ahosi .

So teneva paratantiyuttabhāvena jīvitakkhayaṃ pāpuṇi .

Devatā kujjhitvā sakalameva majjharaṭṭhaṃ uṇhaṃ kukkuḷavassaṃ vassāpetvā raṭṭhaṃ araṭṭhamakaṃsu .

Tena vuttaṃ –

‘‘ UpahaccaV4.350 manaṃ majjho , mātaṅgasmiṃ yasassine ;

Sapārisajjo ucchinno , majjhāraññaṃ tadā ahū ’’ ti .( jā .2.19.96);

SatthāP4.390 imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘ na idāneva , pubbepi udeno pabbajite viheṭhesiyevā ’’ ti vatvā jātakaṃ samodhānesi –

‘‘ tadā maṇḍabyo udeno ahosi , mātaṅgapaṇḍito pana ahameva ahosin ’’ ti .

Mātaṅgajātakavaṇṇanā paṭhamā .

Issues

Catuttho bhāgo

Catuttho bhāgo