[492]9. Tacchasūkarajātakavaṇṇanā

Yadesamānā vicarimhāti idaṃ satthā jetavane viharanto dve mahallakatthere ārabbha kathesi .

Mahākosalo kira rañño bimbisārassa dhītaraṃ dento dhītu nhānīyamūlatthāya kāsigāmaṃ adāsi .

Pasenadi rājā ajātasattunāP4.343 pitari mārite taṃ gāmaṃ acchindi .

Tesu tassatthāya yujjhantesu paṭhamaṃ ajātasattussa jayo ahosi .

Kosalarājā parājayappatto amacce pucchi ‘‘ kena nu kho upāyena ajātasattuṃ gaṇheyyāmā ’’ ti .

Mahārāja , bhikkhū nāma mantakusalā honti , carapurise pesetvā vihāre bhikkhūnaṃ kathaṃ pariggaṇhituṃ vaṭṭatīti .

Rājā ‘‘ sādhū ’’ ti paṭissuṇitvā ‘‘ etha , tumhe vihāraṃ gantvā paṭicchannā hutvā bhadantānaṃ kathaṃ pariggaṇhathā ’’ ti carapurise payojesi .

Jetavanepi bahū rājapurisā pabbajitā honti .

Tesu dve mahallakattherā vihārapaccanteV4.305 paṇṇasālāyaṃ vasanti , eko dhanuggahatissatthero nāma , eko mantidattatthero nāma .

Te sabbarattiṃ supitvā paccūsakāle pabujjhiṃsu .

TesuM4.343 dhanuggahatissatthero aggiṃ jāletvā āha ‘‘ bhante , mantidattattherā ’’ ti .

‘‘ Kiṃ bhante ’’ ti .

‘‘ Niddāyatha tumhe ’’ ti .

‘‘ Na niddāyāmi , kiṃ kātabban ’’ ti ?

‘‘ Bhante , lālako vatāyaṃ kosalarājā cāṭimattabhojanameva bhuñjituṃ jānātī ’’ ti .

‘‘ Atha kiṃ bhante ’’ ti .

‘‘ Attano kucchimhi pāṇakamattena ajātasattunā parājito rājā ’’ ti .

‘‘ Kinti pana bhante kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti ?

‘‘ Bhante , mantidattatthera yuddhaṃ nāma sakaṭabyūhacakkabyūhapadumabyūhavasena tividhaṃ .

Tesu bhāgineyyaṃ ajātasattuṃ gaṇhantena sakaṭabyūhaṃ katvā gaṇhituṃ vaṭṭati , asukasmiṃ nāma pabbatakaṇṇe dvīsu passesu sūrapurise ṭhapetvā purato balaṃ dassetvā anto paviṭṭhabhāvaṃ ñatvā naditvā vaggitvā kumine paviṭṭhamacchaṃ viya antomuṭṭhiyaṃ katvāva naṃ gahetuṃ sakkā ’’ ti .

Payojitapurisā taṃ kathaṃ sutvā rañño ārocesuṃ .

Rājā mahatiyā senāya gantvā tathā katvā ajātasattuṃ gahetvā saṅkhalikabandhanena bandhitvā katipāhaṃ nimmadaṃ katvā ‘‘ puna evarūpaṃ mā karī ’’ ti assāsetvā mocetvā dhītaraṃ vajirakumāriṃ nāma tassa datvā mahantena parivārena vissajjesi .

‘‘ Kosalaraññā dhanuggahatissattherassa saṃvidhānena ajātasattu gahito ’’ ti bhikkhūnaṃ antare kathā samuṭṭhahi , dhammasabhāyampi tameva kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ .

Satthā āgantvā ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvā ‘‘ imāya nāmā ’’ ti vutte ‘‘ na , bhikkhave , idāneva , pubbepi dhanuggahatisso yuddhasaṃvidhāne chekoyevā ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .

AtīteP4.344 bārāṇasinagarassa dvāragāmavāsī eko vaḍḍhakī dāruatthāya araññaṃ gantvā āvāṭe patitaṃ ekaṃ sūkarapotakaṃ disvā ānetvā ‘‘ tacchasūkaro ’’ tissa nāmaṃ katvā posesi .

So tassa upakārako ahosi .

Tuṇḍena rukkhe parivattetvā deti , dāṭhāya veṭhetvā kāḷasuttaṃ kaḍḍhati , mukhena ḍaṃsitvā vāsinikhādanamuggare āharati .

So vuḍḍhippatto mahābalo mahāsarīro ahosi .

Atha vaḍḍhakī tasmiṃ puttapemaṃ paccupaṭṭhāpetvā ‘‘ imaṃ idha vasantaṃ kocideva hiṃseyyā ’’ ti araññe vissajjesi .

So cintesi ‘‘ ahaṃ imasmiṃ araññe ekakova vasituṃ na sakkhissāmi , ñātake pariyesitvā tehiM4.344 parivuto vasissāmī ’’ ti .

So vanaghaṭāya sūkare pariyesanto bahū sūkare disvā tussitvā tisso gāthā abhāsi –

160.

‘‘ YadesamānāV4.306 vicarimha , pabbatāni vanāni ca ;

Anvesaṃ vicariṃ ñātī , teme adhigatā mayā .

161.

‘‘ Bahuñcidaṃ mūlaphalaṃ , bhakkho cāyaṃ anappako ;

Rammā cimā girīnajjo , phāsuvāso bhavissati .

162.

‘‘ Idhevāhaṃ vasissāmi , saha sabbehi ñātibhi ;

Appossukko nirāsaṅkī , asoko akutobhayo ’’ ti .

Tattha yadesamānāti yaṃ ñātigaṇaṃ pariyesantā mayaṃ vicarimha .

Anvesan ti ciraṃ vata anvesanto vicariṃ .

Temeti te ime .

Bhakkhoti sveva vanamūlaphalasaṅkhāto bhakkho .

Appossukkoti anussukko hutvā .

Sūkarā tassa vacanaṃ sutvā catutthaṃ gāthamāhaṃsu –

163.

‘‘ Aññampi leṇaṃ pariyesa , sattu no idha vijjati ;

So taccha sūkare hanti , idhāgantvā varaṃ varan ’’ ti .

Tattha tacchāti taṃ nāmenālapanti .

Varaṃ varan ti sūkare hananto thūlamaṃsaṃ varaṃ varaññeva hanati .

Ito paraṃ uttānasambandhagāthā pāḷinayena veditabbā –

164.

‘‘ Ko numhākaṃ idha sattu , ko ñātī susamāgate ;

Duppadhaṃse padhaṃseti , taṃ me akkhātha pucchitā .

165.

‘‘ UddhaggarājīP4.345 migarājā , balī dāṭhāvudho migo ;

So taccha sūkare hanti , idhāgantvā varaṃ varaṃ .

166.

‘‘ NaV4.307 no dāṭhā na vijjanti , balaṃ kāye samohitaṃ ;

Sabbe samaggā hutvāna , vasaṃ kāhāma ekakaṃ .

167.

‘‘ HadayaṅgamaṃM4.345 kaṇṇasukhaṃ , vācaṃ bhāsasi tacchaka ;

Yopi yuddhe palāyeyya , tampi pacchā hanāmase ’’ ti .

Tattha ko numhākan ti ahaṃ tumhe disvāva ‘‘ ime sūkarā appamaṃsalohitā , bhayena nesaṃ bhavitabban ’’ ti cintesiṃ , tasmā me ācikkhatha , ko nu amhākaṃ idha sattu .

Uddhaggarājīti uddhaggāhi sarīrarājīhi samannāgato .

Byagghaṃ sandhāyevamāhaṃsu .

Yopīti yo amhākaṃ antare ekopi palāyissati , tampi mayaṃ pacchā hanissāmāti .

Tacchasūkaro sabbe sūkare ekacitte katvā pucchi ‘‘ kāya velāya byaggho āgamissatī ’’ ti .

Ajja pātova ekaṃ gahetvā gato , sve pātova āgamissatīti .

So yuddhakusalo ‘‘ imasmiṃ ṭhāne ṭhitena sakkā jetun ’’ ti bhūmisīsaṃ pajānāti , tasmā ekaṃ padesaṃ sallakkhetvā rattimeva sūkare gocaraṃ gāhāpetvā balavapaccūsato paṭṭhāya ‘‘ yuddhaṃ nāma sakaṭabyūhādivasena tividhaṃ hotī ’’ ti vatvā padumabyūhaṃ saṃvidahati .

Majjhe ṭhāne khīrapivake sūkarapotake ṭhapesi .

Te parivāretvā tesaṃ mātaro , tā parivāretvā vañjhā sūkariyo , tāsaṃ anantarā sūkarapotake , tesaṃ anantarā makuladāṭhe taruṇasūkare , tesaṃ anantarā mahādāṭhe , tesaṃ anantarā jiṇṇasūkare , tato tattha tattha dasavaggaṃ vīsativaggaṃ tiṃsavaggañca katvā balagumbaṃ ṭhapesi .

Attano atthāya ekaṃ āvāṭaṃ , byagghassa patanatthāya ekaṃ suppasaṇṭhānaṃ pabbhāraṃ katvā khaṇāpesi .

Dvinnaṃ āvāṭānaṃ antare attano vasanatthāya pīṭhakaṃ kāresi .

So thāmasampanne yodhasūkare gahetvā tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne sūkare assāsento vicari .

TassevaṃP4.346 karontasseva sūriyo uggacchati .

Atha byaggharājā kūṭajaṭilassa assamapadā nikkhamitvā pabbatatale aṭṭhāsi .

Taṃ disvā sūkarā ‘‘ āgato no bhante verī ’’ ti vadiṃsu .

Mā bhāyatha , yaṃ yaṃ esa karoti , taṃ sabbaṃ sarikkhā hutvā karothāti .

Byaggho sarīraṃ vidhunitvā osakkanto viya passāvamakāsi , sūkarāpi tatheva kariṃsu .

Byaggho sūkare oloketvā mahānadaṃ nadi , tepi tatheva kariṃsu .

So tesaṃ kiriyaṃ disvā cintesi ‘‘ na ime pubbasadisā , ajjaM4.346 mayhaṃ paṭisattuno hutvā vaggavaggā ṭhitā , saṃvidahako nesaṃ senānāyakopi atthi , ajja mayā etesaṃV4.308 santikaṃ gantuṃ na vaṭṭatī ’’ ti maraṇabhayatajjito nivattitvā kūṭajaṭilassa santikaṃ gato .

Atha naṃ so tucchahatthaṃ disvā navamaṃ gāthamāha –

168.

‘‘ Pāṇātipātā virato nu ajja , abhayaṃ nu te sabbabhūtesu dinnaṃ ;

Dāṭhā nu te migavadhāya na santi , yo saṅghapatto kapaṇova jhāyasī ’’ ti .

Tattha saṅghapattoti yo tvaṃ sūkarasaṅghapatto hutvā kiñci gocaraṃ alabhitvā kapaṇo viya jhāyasīti .

Atha byaggho tisso gāthā abhāsi –

169.

‘‘ Na me dāṭhā na vijjanti , balaṃ kāye samohitaṃ ;

Ñātī ca disvāna sāmaggī ekato , tasmā ca jhāyāmi vanamhi ekako .

170.

‘‘ Imassudaṃ yanti disodisaṃ pure , bhayaṭṭitā leṇagavesino puthu ;

Te dāni saṅgamma vasanti ekato , yatthaṭṭhitā duppasahajja te mayā .

171.

‘‘ PariṇāyakasampannāP4.347 , sahitā ekavādino ;

Te maṃ samaggā hiṃseyyuṃ , tasmā nesaṃ na patthaye ’’ ti .

Tattha sāmaggī ekatoti sahitā hutvā ekato ṭhite .

Imassudan ti ime sudaṃ mayā akkhīni ummīletvā olokitamattāva pubbe disodisaṃ gacchanti .

Puthūti visuṃ visuṃ .

Yatthaṭṭhitāti yasmiṃ bhūmibhāge ṭhitā .

Pariṇāyakasampannāti senānāyakena sampannā .

Tasmā nesaṃ na patthayeti tena kāraṇena etesaṃ na patthemi .

TaṃM4.347 sutvā kūṭajaṭilo tassa ussāhaṃ janayanto gāthamāha –

172.

‘‘ Ekova indo asure jināti , ekova seno hanti dije pasayha ;

Ekova byaggho migasaṅghapatto , varaṃ varaṃ hanti balañhi tādisan ’’ ti .

TatthaV4.309 migasaṅghapattoti migagaṇapatto hutvā varaṃ varaṃ migaṃ hanti .

Balañhi tādisan ti tādisañhi tassa balaṃ .

Atha byaggho gāthamāha –

173.

‘‘ Na heva indo na seno , napi byaggho migādhipo ;

Samagge sahite ñātī , na byagghe kurute vase ’’ ti .

Tattha byaggheti byagghasadise hutvā sarīravidhūnanādīni katvā ṭhite vase na kurute , attano vase vattāpetuṃ na sakkotīti attho .

Puna jaṭilo taṃ ussāhento dve gāthā abhāsi –

174.

‘‘ Kumbhīlakā sakuṇakā , saṅghino gaṇacārino ;

Sammodamānā ekajjhaṃ , uppatanti ḍayanti ca .

175.

‘‘ Tesañca ḍayamānānaṃ , ekettha apasakkati ;

Tañca seno nitāḷeti , veyyagghiyeva sā gatī ’’ ti .

TatthaP4.348 kumbhīlakāti evaṃnāmakā khuddakasakuṇā .

Uppatantīti gocaraṃ carantā uppatanti .

Ḍayanti cāti gocaraṃ gahetvā ākāsena gacchanti .

Ekettha apasakkatīti eko etesu osakkitvā vā ekapassena vā visuṃ gacchati .

Nitāḷetīti paharitvā gaṇhāti .

Veyyagghiyeva sā gatīti byagghānaṃ esāti veyyagghi , samaggānaṃ gacchantānampi esā evarūpā gati byagghānaṃ gatiyeva nāma hoti .

Na hi sakkā sabbehi ekatova gantuṃ , tasmā yo evaṃ tattha eko gacchati , taṃ gaṇhāti .

Evañca pana vatvā ‘‘ byaggharāja tvaṃ attano balaṃ na jānāsi , mā bhāyi , kevalaṃ tvaṃ naditvā pakkhanda , dve ekato gacchantā nāma na bhavissantī ’’ ti ussāhesiM4.348 .

So tathā akāsi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

176.

‘‘ UssāhitoV4.310 jaṭilena , luddenāmisacakkhunā ;

Dāṭhī dāṭhīsu pakkhanti , maññamāno yathā pure ’’ ti .

Tattha dāṭhīti sayaṃ dāṭhāvudho itaresu dāṭhāvudhesu pakkhandi .

Yathā pureti yathā pubbe maññati , tatheva maññamāno .

So kira gantvā pabbatatale tāva aṭṭhāsi .

Sūkarā ‘‘ punāgato sāmi , coro ’’ ti tacchassa ārocesuṃ .

So ‘‘ mā bhāyathā ’’ ti te assāsetvā uṭṭhāya dvinnaṃ āvāṭānaṃ antare pīṭhakāya aṭṭhāsi .

Byaggho vegaṃ janetvā tacchasūkaraṃ sandhāya pakkhandi .

Tacchasūkaro parivattitvā pacchāmukho purimaāvāṭe pati .

Byaggho ca vegaṃ sandhāretuṃ asakkonto gantvā suppapabbhāre āvāṭe patitvā puñjakitova aṭṭhāsi .

Tacchasūkaro vegena uṭṭhāya tassa antarasatthimhi dāṭhaṃ otāretvā yāva hadayā phāletvā maṃsaṃ khāditvā mukhena ḍaṃsitvā bahiāvāṭe pātetvā ‘‘ gaṇhathimaṃ dāsan ’’ ti āha .

PaṭhamāgatāP4.349 ekavārameva tuṇḍotāraṇamattaṃ labhiṃsu , pacchā āgatā alabhitvā ‘‘ byagghamaṃsaṃ nāma kīdisan ’’ ti vadiṃsu .

Tacchasūkaro āvāṭā uttaritvā sūkare oloketvā ‘‘ kiṃ nu kho na tussathā ’’ ti āha .

‘‘ Sāmi , eko tāva byaggho gahito , añño paneko dasabyagghagghanako atthī ’’ ti ?

‘‘ Ko nāmeso ’’ ti ?

‘‘ Byagghena ābhatābhatamaṃsaṃ khādako kūṭajaṭilo ’’ ti .

‘‘ Tena hi etha , gaṇhissāma nan ’’ ti tehi saddhiṃ vegena pakkhandi .

Jaṭilo ‘‘ byaggho cirāyatī ’’ ti tassa āgamanamaggaṃ olokento bahū sūkare āgacchante disvā ‘‘ ime byagghaṃ māretvā mama māraṇatthāya āgacchanti maññe ’’ ti palāyitvā ekaṃ udumbararukkhaṃ abhiruhi .

Sūkarā ‘‘ esa rukkhaṃ āruḷho ’’ ti vadiṃsu .

‘‘ Kiṃ rukkhan ’’ ti .

‘‘ Udumbararukkhan ’’ ti .

‘‘ Tena hi mā cintayittha , idāni naṃ gaṇhissāmā ’’ ti taruṇasūkare pakkositvā rukkhamūlatāM4.349 paṃsuṃ apabyūhāpesi , sūkarīhi mukhapūraṃ udakaṃ āharāpesi , mahādāṭhasūkarehi samantā mūlāni chindāpesi .

Ekaṃ ujukaṃ otiṇṇamūlameva aṭṭhāsi .

Tato sesasūkare ‘‘ tumhe apethā ’’ ti ussāretvā jaṇṇukehi patiṭṭhahitvā dāṭhāya mūlaṃ pahari , pharasunā pahaṭaṃ viya chijjitvā gataṃ .

Rukkho parivattitvā pati .

Taṃ kūṭajaṭilaṃ patantameva sampaṭicchitvā maṃsaṃ bhakkhesuṃ .

Taṃ acchariyaṃ disvā rukkhadevatā gāthamāha –

177.

‘‘ SādhuV4.311 sambahulā ñātī , api rukkhā araññajā ;

Sūkarehi samaggehi , byaggho ekāyane hato ’’ ti .

Tattha ekāyane hatoti ekagamanasmiṃyeva hato .

Ubhinnaṃ pana nesaṃ hatabhāvaṃ pakāsento satthā itaraṃ gāthamāha –

178.

‘‘ Brāhmaṇañceva byagghañca , ubho hantvāna sūkarā ;

Ānandino pamuditā , mahānādaṃ panādisun ’’ ti .

PunaP4.350 tacchasūkaro te pucchi ‘‘ aññepi vo amittā atthī ’’ ti ?

Sūkarā ‘‘ natthi , sāmī ’’ ti vatvā ‘‘ taṃ abhisiñcitvā rājānaṃ karissāmā ’’ ti udakaṃ pariyesantā jaṭilassa pānīyasaṅkhaṃ disvā taṃ dakkhiṇāvaṭṭaṃ saṅkharatanaṃ pūretvā udakaṃ abhiharitvā tacchasūkaraṃ udumbararukkhamūleyeva abhisiñciṃsu .

Abhisekaudakaṃ āsittaṃ , sūkarimevassa aggamahesiṃ kariṃsu .

Tato paṭṭhāya udumbarabhaddapīṭhe nisīdāpetvā dakkhiṇāvaṭṭasaṅkhena abhisekakaraṇaṃ pavattaṃ .

Tampi atthaṃ pakāsento satthā osānagāthamāha –

179.

‘‘ Te su udumbaramūlasmiṃ , sūkarā susamāgatā ;

Tacchakaṃ abhisiñciṃsu , tvaṃ no rājāsi issaro ’’ ti .

Tattha te sūti te sūkarā , su -kāro nipātamattaṃ .

Udumbaramūlasmin ti udumbarassa mūle .

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘ na , bhikkhave , idāneva , pubbepi dhanuggahatissatthero yuddhasaṃvidahane chekoyevā ’’ ti vatvā jātakaṃ samodhānesiM4.350 –

‘‘ tadā kūṭajaṭilo devadatto ahosi , tacchasūkaro dhanuggahatisso , rukkhadevatā pana ahameva ahosin ’’ ti .

Tacchasūkarajātakavaṇṇanā navamā .

Issues

選擇版本

Catuttho bhāgo

Catuttho bhāgo