[478]5. Dūtajātakavaṇṇanā
Dūte te brahme pāhesin ti idaṃ satthā jetavane viharanto attano paññāpasaṃsanaṃ ārabbha kathesi .
Dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘ passatha , āvuso , dasabalassa upāyakosallaṃ , nandassa
V4.201 sakyaputtassa accharāgaṇaṃ dassetvā arahattaṃ adāsi , cūḷapanthakassa pilotikaṃ datvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ adāsi , kammāraputtassa padumaṃ dassetvā arahattaṃ adāsi , evaṃ nānāupāyehi satte vinetī ’’ tiM4.225 .Satthā āgantvā ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvā ‘‘ imāya nāmā ’’ ti vutte ‘‘ na , bhikkhave , tathāgato idāneva ‘ iminā idaṃ hotī ’ ti upāyakusalo , pubbepi upāyakusaloyevā ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente janapado ahirañño ahosi .
So hi janapadaṃ pīḷetvā dhanameva saṃkaḍḍhi .
Tadā bodhisatto kāsigāme brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilaṃ gantvā ‘‘ pacchā dhammena bhikkhaṃ caritvā ācariyadhanaṃ āharissāmī ’’ ti vatvā sippaṃ paṭṭhapetvā niṭṭhitasippo anuyogaṃ datvā ‘‘ ācariya , tumhākaṃ dhanaṃ āharissāmī ’’ ti āpucchitvā nikkhamma janapade caranto dhammena samena pariyesitvā satta nikkhe labhitvā ‘‘ ācariyassa dassāmī ’’ ti gacchanto antarāmagge gaṅgaṃ otarituṃ nāvaṃ abhiruhi .
Tassa tattha nāvāya viparivattamānāya taṃ suvaṇṇaṃ udake pati .
So cintesi ‘‘ dullabhaṃ hiraññaṃ , janapade puna ācariyadhane pariyesiyamāne
P4.225 papañco bhavissati , yaṃnūnāhaṃ gaṅgātīreyeva nirāhāro nisīdeyyaṃ , tassa me nisinnabhāvaṃ anupubbena rājā jānissati , tato amacce pesessati , ahaṃ tehi saddhiṃ na mantessāmi , tato rājā sayaṃ āgamissati , iminā upāyena tassa santike ācariyadhanaṃ labhissāmī ’’ ti .So gaṅgātīre uttarisāṭakaṃ pārupitvā yaññasuttaṃ bahi ṭhapetvā rajatapaṭṭavaṇṇe vālukatale suvaṇṇapaṭimā viya nisīdi .
Taṃ nirāhāraṃ nisinnaṃ disvā mahājano ‘‘ kasmā nisinnosī ’’ ti pucchi , kassaci na kathesi .
Punadivase dvāragāmavāsino tassa tattha nisinnabhāvaṃ sutvā āgantvā pucchiṃsu , tesampi na kathesi .
Te tassa kilamathaṃ disvā paridevantā pakkamiṃsu .
Tatiyadivase nagaravāsino āgamiṃsu , catutthadivase nagarato issarajanā , pañcamadivase rājapurisā .
Chaṭṭhadivase rājā amacce pesesi , tehipi saddhiṃ na kathesi .
Sattamadivase rājā bhayaṭṭito hutvā tassa santikaṃ gantvā pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
54.
‘‘ Dūte te brahme pāhesiṃ , gaṅgātīrasmi jhāyato ;
Tesaṃ puṭṭho na byākāsi , dukkhaṃ guyhamataṃ nu te ’’ ti .
Tattha
M4.226 dukkhaṃ guyhamataṃ nu teti kiṃ nu kho , brāhmaṇa , yaṃ tava dukkhaṃ uppannaṃ , taṃ te guyhameva mataṃ , na aññassa ācikkhitabbanti .Taṃ
V4.202 sutvā mahāsatto ‘‘ mahārāja , dukkhaṃ nāma harituṃ samatthasseva ācikkhitabbaṃ , na aññassā ’’ ti vatvā satta gāthā abhāsi – 55.
‘‘ Sace te dukkhamuppajje , kāsīnaṃ raṭṭhavaḍḍhana ;
Mā kho naṃ tassa akkhāhi , yo taṃ dukkhā na mocaye .
56.
‘‘ Yo tassa dukkhajātassa , ekaṅgamapi bhāgaso ;
Vippamoceyya dhammena , kāmaṃ tassa pavedaya .
57.
‘‘ Suvijānaṃ siṅgālānaṃ , sakuṇānañca vassitaṃ ;
Manussavassitaṃ rāja , dubbijānataraṃ tato .
58.
‘‘ Api
P4.226 ce maññatī poso , ñāti mitto sakhāti vā ;Yo pubbe sumano hutvā , pacchā sampajjate diso .
59.
‘‘ Yo attano dukkhamanānupuṭṭho , pavedaye jantu akālarūpe ;
Ānandino tassa bhavanti mittā , hitesino tassa dukhī bhavanti .
60.
‘‘ Kālañca ñatvāna tathāvidhassa , medhāvinaṃ ekamanaṃ viditvā ;
Akkheyya tibbāni parassa dhīro , saṇhaṃ giraṃ atthavatiṃ pamuñce .
61.
‘‘ Sace ca jaññā avisayhamattano , na te hi mayhaṃ sukhāgamāya ;
Ekova tibbāni saheyya dhīro , saccaṃ hirottappamapekkhamāno ’’ ti .
Tattha
M4.227 uppajjeti sace tava uppajjeyya .Mā akkhāhīti mā kathehi .
Dubbijānataraṃ tatoti tato tiracchānagatavassitatopi dubbijānataraṃ , tasmā tathato ajānitvā harituṃ asamatthassa attano dukkhaṃ na kathetabbamevāti .
Api ceti gāthā vuttatthāva .
Anānupuṭṭhoti punappunaṃ puṭṭho .
Pavedayeti katheti .
Akālarūpeti akāle .
Kālan ti attano guyhassa kathanakālaṃ .
Tathāvidhassāti paṇḍitapurisaṃ attanā saddhiṃ ekamanaṃ viditvā tathāvidhassa ācikkheyya .
Tibbānīti dukkhāni .
Saceti
V4.203 yadi attano dukkhaṃ avisayhaṃ attano vā paresaṃ vā purisakārena atekicchaṃ jāneyya .Te hīti te eva lokapaveṇikā , aṭṭhalokadhammāti attho .
Idaṃ vuttaṃ hoti – atha ayaṃ lokapaveṇī na mayhaṃ eva sukhāgamāya uppannā , aṭṭhahi lokadhammehi parimutto nāma natthi , evaṃ sante sukhameva patthentena parassa dukkhāropanaṃ nāma na yuttaṃ , netaṃ hirottappasampannena kattabbaṃ , atthi ca me hirī ottappanti saccaṃ saṃvijjamānaṃ attani hirottappaṃ apekkhamānova aññassa anārocetvā ekova tibbāni saheyya dhīroti .
Evaṃ
P4.227 mahāsatto sattahi gāthāhi rañño dhammaṃ desetvā attano ācariyadhanassa pariyesitabhāvaṃ dassento catasso gāthā abhāsi – 62.
‘‘ Ahaṃ raṭṭhe vicaranto , nigame rājadhāniyo ;
Bhikkhamāno mahārāja , ācariyassa dhanatthiko .
63.
‘‘ Gahapatī rājapurise , mahāsāle ca brāhmaṇe ;
Alatthaṃ satta nikkhāni , suvaṇṇassa janādhipa ;
Te me naṭṭhā mahārāja , tasmā socāmahaṃ bhusaṃ .
64.
‘‘ Purisā te mahārāja , manasānuvicintitā ;
Nālaṃ dukkhā pamocetuṃ , tasmā tesaṃ na byāhariṃ .
65.
‘‘ Tvañca
M4.228 kho me mahārāja , manasānuvicintito ;Alaṃ dukkhā pamocetuṃ , tasmā tuyhaṃ pavedayin ’’ ti .
Tattha bhikkhamānoti ete gahapatiādayo yācamāno .
Te meti te satta nikkhā mama gaṅgaṃ tarantassa naṭṭhā , gaṅgāyaṃ patitā .
Purisā teti mahārāja , tava dūtapurisā .
Anuvicintitāti ‘‘ nālaṃ ime maṃ dukkhā mocetun ’’ ti mayā ñātā .
Tasmāti tena kāraṇena tesaṃ attano dukkhaṃ nācikkhiṃ .
Pavedayin ti kathesiṃ .
Rājā tassa dhammakathaṃ sutvā ‘‘ mā cintayi , brāhmaṇa , ahaṃ te ācariyadhanaṃ dassāmī ’’ ti dviguṇadhanamadāsi .
Tamatthaṃ pakāsento satthā osānagāthamāha –
66.
‘‘ Tassādāsi
V4.204 pasannatto , kāsīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano ;Jātarūpamaye nikkhe , suvaṇṇassa catuddasā ’’ ti .
Tattha jātarūpamayeti te suvaṇṇassa catuddasa nikkhe jātarūpamayeyeva adāsi , na yassa vā tassa vā suvaṇṇassāti attho .
Mahāsatto rañño ovādaṃ datvā ācariyassa dhanaṃ datvā dānādīni puññāni katvā rājāpi tassovāde ṭhito dhammena rajjaṃ kāretvā ubhopi yathākammaṃ gatā .
Satthā
P4.228 imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘ na , bhikkhave , idāneva , pubbepi tathāgato upāyakusaloyevā ’’ ti vatvā jātakaṃ samodhānesi –‘‘ tadā rājā ānando ahosi , ācariyo sāriputto , brāhmaṇamāṇavo pana ahameva ahosin ’’ ti .
Dūtajātakavaṇṇanā pañcamā .