[476]3. Javanahaṃsajātakavaṇṇanā

IdhevaM4.212 haṃsa nipatāti idaṃ satthā jetavane viharanto daḷhadhammadhanuggahasuttantadesanaṃ ( saṃ . ni .2.228) ārabbha kathesi .

Bhagavatā hi –

‘‘ Seyyathāpi , bhikkhave , cattāro daḷhadhammā dhanuggahā susikkhitā katahatthā katūpāsanā catuddisā ṭhitā assu , atha puriso āgaccheyya ‘ ahaṃ imesaṃ catunnaṃ daḷhadhammānaṃ dhanuggahānaṃ susikkhitānaṃ katahatthānaṃ katūpāsanānaṃP4.212 catuddisā kaṇḍe khitte apatiṭṭhite pathaviyaṃ gahetvā āharissāmī ’ ti .

‘‘ Taṃ kiṃ maññatha , bhikkhave ,‘ javano puriso paramena javena samannāgato ’ ti alaṃ vacanāyā ’’ ti ?

‘‘ Evaṃ bhante ’’ ti .

Yathā ca , bhikkhave , tassa purisassa javo , yathā ca candimasūriyānaṃ javo , tato sīghataro .

Yathā ca , bhikkhave , tassa purisassa javo , yathā ca candimasūriyānaṃ javo , yathā ca yā devatā candimasūriyānaṃ purato dhāvanti , tāsaṃ devatānaṃ javo , tato sīghataraṃ āyusaṅkhārā khīyanti , tasmātiha , bhikkhave , evaṃ sikkhitabbaṃ ‘ appamattā viharissāmā ’ ti .

Evañhi vo , bhikkhave , sikkhitabban ’’ ti –

Imassa suttassa kathitadivasato dutiyadivase bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘ āvuso , satthā attano buddhavisaye ṭhatvā imesaṃ sattānaṃ āyusaṅkhāre ittare dubbale katvā paridīpento puthujjanabhikkhū ativiya santāsaṃ pāpesi , aho buddhabalaṃ nāmā ’’ ti .

Satthā āgantvā ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvā ‘‘ imāya nāmā ’’ ti vutte ‘‘ anacchariyaṃ , bhikkhave , svāhaṃ idāni sabbaññutaṃ patto āyusaṅkhārānaṃ ittarabhāvaṃ dassetvā bhikkhū saṃvejetvā dhammaṃ desemi , mayā hi pubbe ahetukahaṃsayoniyaṃ nibbattenapi āyusaṅkhārānaṃ ittarabhāvaṃV4.190 dassetvā bārāṇasirājānaṃ ādiṃ katvā sakalarājaparisaṃ saṃvejetvā dhammo desito ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .

AtīteM4.213 bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto javanahaṃsayoniyaṃ nibbattitvā navutihaṃsasahassaparivuto cittakūṭe paṭivasati .

So ekadivasaṃ jambudīpatale ekasmiṃ sare saparivāro sayaṃjātasāliṃ khāditvā ākāse suvaṇṇakilañjaṃ pattharanto viya mahantena parivārena bārāṇasinagarassa matthakena mandamandāya vilāsagatiyā cittakūṭaṃ gacchati .

Atha naṃ bārāṇasirājā disvā ‘‘ imināpi mādisena raññā bhavitabban ’’ ti amaccānaṃ vatvā tasmiṃ sinehaṃ uppādetvā mālāgandhavilepanaṃ gahetvā mahāsattaṃ oloketvā sabbatūriyāni paggaṇhāpesi .

Mahāsatto attano sakkāraṃ karontaṃ disvā haṃse pucchi ‘‘ rājāP4.213 , mama evarūpaṃ sakkāraṃ karonto kiṃ paccāsīsatī ’’ ti ?

‘‘ Tumhehi saddhiṃ mittabhāvaṃ devā ’’ ti .

‘‘ Tena hi rañño amhehi saddhiṃ mittabhāvo hotū ’’ ti raññā saddhiṃ mittabhāvaṃ katvā pakkāmi .

Athekadivasaṃ rañño uyyānaṃ gatakāle anotattadahaṃ gantvā ekena pakkhena udakaṃ , ekena candanacuṇṇaṃ ādāya āgantvā rājānaṃ tena udakena nhāpetvā candanacuṇṇena okiritvā mahājanassa passantasseva saparivāro cittakūṭaṃ agamāsi .

Tato paṭṭhāya rājā mahāsattaṃ daṭṭhukāmo hutvā ‘‘ sahāyo me ajja āgamissati , sahāyo me ajja āgamissatī ’’ ti āgamanamaggaṃ olokento acchati .

Tadā mahāsattassa kaniṭṭhā dve haṃsapotakā ‘‘ sūriyena saddhiṃ javissāmā ’’ ti mantetvā mahāsattassa ārocesuṃ ‘‘ mayaṃ sūriyena saddhiṃ javissāmā ’’ ti .

‘‘ Tātā , sūriyajavo nāma sīgho , sūriyena saddhiṃ javituṃ na sakkhissatha , antarāva vinassissatha , mā gamitthā ’’ ti .

Te dutiyampi tatiyampi yāciṃsu , bodhisattopi te yāvatatiyaṃ vāresiyeva .

Te mānathaddhā attano balaṃ ajānantā mahāsattassa anācikkhitvāva ‘‘ sūriyena saddhiṃ javissāmā ’’ ti sūriye anuggateyeva gantvā yugandharamatthake nisīdiṃsu .

Mahāsatto te adisvā ‘‘ kahaṃ nu kho gatā ’’ ti pucchitvā taṃ pavattiṃ sutvā cintesi ‘‘ te sūriyena saddhiṃ javituṃ na sakkhissanti , antarāva vinassissanti , jīvitaṃ tesaṃ dassāmī ’’ ti .

Sopi gantvā yugandharamatthakeyeva nisīdi .

Atha uggate sūriyamaṇḍale haṃsapotakā uppatitvā sūriyena saddhiṃ pakkhandiṃsu , mahāsattopi tehi saddhiṃ pakkhandi .

KaniṭṭhabhātikoM4.214 yāva pubbaṇhasamayā javitvā kilami , pakkhasandhīsu aggiuṭṭhānakālo viya ahosi .

So bodhisattassa saññaṃ adāsi ‘‘ bhātika , na sakkomī ’’ ti .

Atha naṃ mahāsatto ‘‘ mā bhāyi , jīvitaṃ te dassāmī ’’ ti pakkhapañjarena parikkhipitvāV4.191 assāsetvā cittakūṭapabbataṃ netvā haṃsānaṃ majjhe ṭhapetvā puna pakkhanditvā sūriyaṃ patvā itarena saddhiṃ pāyāsi .

Sopi yāva upakaṭṭhamajjhanhikā sūriyenaP4.214 saddhiṃ javitvā kilami , pakkhasandhīsu aggiuṭṭhānakālo viya ahosi .

Tadā bodhisattassa saññaṃ adāsi ‘‘ bhātika , na sakkomī ’’ ti .

Tampi mahāsatto tatheva samassāsetvā pakkhapañjarenādāya cittakūṭameva agamāsi .

Tasmiṃ khaṇe sūriyo nabhamajjhaṃ pāpuṇi .

Atha mahāsatto ‘‘ mama ajja sarīrabalaṃ vīmaṃsissāmī ’’ ti cintetvā ekavegena pakkhanditvā yugandharamatthake nisīditvā tato uppatitvā ekavegena sūriyaṃ pāpuṇitvā kālena purato , kālena pacchato javitvā cintesi ‘‘ mayhaṃ sūriyena saddhiṃ javanaṃ nāma niratthakaṃ ayonisomanasikārasambhūtaṃ , kiṃ me iminā , bārāṇasiṃ gantvā mama sahāyakassa rañño atthayuttaṃ dhammayuttaṃ kathaṃ kathessāmī ’’ ti .

So nivattitvā sūriye nabhamajjhaṃ anatikkanteyeva sakalacakkavāḷagabbhaṃ antantena anusaṃyāyitvā vegaṃ parihāpento sakalajambudīpaṃ antantena anusaṃyāyitvā bārāṇasiṃ pāpuṇi .

Dvādasayojanikaṃ sakalanagaraṃ haṃsacchannaṃ viya ahosi , chiddaṃ nāma na paññāyi , anukkamena vege parihāyante ākāse chiddāni paññāyiṃsu .

Mahāsatto vegaṃ parihāpetvā ākāsato otaritvā sīhapañjarassa abhimukhaṭṭhāne aṭṭhāsi .

Rājā ‘‘ āgato me sahāyo ’’ ti somanassappatto tassa nisīdanatthāya kañcanapīṭhaṃ paññapetvā ‘‘ samma , pavisa , idha nisīdā ’’ ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

27.

‘‘ Idheva haṃsa nipata , piyaṃ me tava dassanaṃ ;

Issarosi anuppatto , yamidhatthi pavedayā ’’ ti .

Tattha ‘‘ idhā ’’ ti kañcanapīṭhaṃ sandhāyāha .

Nipatāti nisīda .

Issarosīti tvaṃ imassa ṭhānassa issaro sāmi hutvā āgatosīti vadati .

Yamidhatthi pavedayātiM4.215 yaṃ imasmiṃ nivesane atthi , taṃ aparisaṅkanto amhākaṃ kathehīti .

Mahāsatto kañcanapīṭhe nisīdi .

Rājā satapākasahassapākehi telehi tassa pakkhantarāni makkhetvā kañcanataṭṭake madhulāje ca madhurodakañca sakkharodakañca dāpetvā madhurapaṭisanthāraṃ katvāP4.215 ‘‘ samma , tvaṃ ekakova āgatosi , kuhiṃ agamitthā ’’ ti pucchi .

So taṃ pavattiṃ vitthārena kathesi .

Atha naṃ rājā āha ‘‘ samma , mamapi sūriyena saddhiṃ javitavegaṃ dassehī ’’ ti .

Mahārāja , na sakkā so vego dassetunti .

Tena hi me sarikkhakamattaṃV4.192 dassehīti .

Sādhu , mahārāja , sarikkhakamattaṃ dassessāmi , akkhaṇavedhī dhanuggahe sannipātehīti .

Rājā sannipātesi .

Mahāsatto cattāro dhanuggahe gahetvā nivesanā oruyha rājaṅgaṇe silāthambhaṃ nikhaṇāpetvā attano gīvāyaṃ ghaṇṭaṃ bandhāpetvā silāthambhamatthake nisīditvā cattāro dhanuggahe thambhaṃ nissāya catuddisābhimukhe ṭhapetvā ‘‘ mahārāja , ime cattāro janā ekappahāreneva catuddisābhimukhā cattāri kaṇḍāni khipantu , tāni ahaṃ pathaviṃ appattāneva āharitvā etesaṃ pādamūle pātessāmi .

Mama kaṇḍagahaṇatthāya gatabhāvaṃ ghaṇṭasaddasaññāya jāneyyāsi , maṃ pana na passissasī ’’ ti vatvā tehi ekappahāreneva khittakaṇḍāni āharitvā tesaṃ pādamūle pātetvā silāthambhamatthake nisinnameva attānaṃ dassetvā ‘‘ diṭṭho te , mahārāja , mayhaṃ vego ’’ ti vatvā ‘‘ mahārāja , ayaṃ vego mayhaṃ neva uttamo , majjhimo , paritto lāmakavego esa , evaṃ sīgho , mahārāja , amhākaṃ vego ’’ ti āha .

Atha naṃ rājā pucchi ‘‘ samma , atthi pana tumhākaṃ vegato añño sīghataro vego ’’ ti ?

‘‘ Āma , mahārāja , amhākaṃ uttamavegatopi sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena imesaṃ sattānaṃ āyusaṅkhārā sīghataraṃ khīyanti bhijjanti , khayaṃ gacchantī ’’ ti khaṇikanirodhavasena rūpadhammānaṃ nirodhaṃ dasseti , tato nāmadhammānaṃ .

Rājā mahāsattassa kathaṃ sutvā maraṇabhayabhīto satiṃ paccupaṭṭhāpetuṃ asakkonto bhūmiyaṃ pati , mahājano utrāsaṃ patto ahosi .

Rañño mukhaṃ udakena siñcitvāM4.216 satiṃ labhāpesi .

Atha naṃ mahāsatto ‘‘ mahārāja , mā bhāyi , maraṇassatiṃP4.216 bhāvehi , dhammaṃ carāhi , dānādīni puññāni karohi , appamatto hohi , devā ’’ ti ovadi .

Atha rājā ‘‘ sāmi , mayaṃ tumhādisena ñāṇabalasampannena ācariyena vinā vasituṃ na sakkhissāma , cittakūṭaṃ agantvā mayhaṃ dhammaṃ desento mayhaṃ ovādācariyo hutvā idheva vasāhī ’’ ti yācanto dve gāthā abhāsi –

28.

‘‘ Savanena ekassa piyā bhavanti , disvā panekassa viyeti chando ;

Disvā ca sutvā ca piyā bhavanti , kaccinnu me pīyasi dassanena .

29.

‘‘ Savanena piyo mesi , bhiyyo cāgamma dassanaṃ ;

Evaṃ piyadassano me , vasa haṃsa mamantike ’’ ti .

Tāsaṃ attho – samma haṃsarāja savanena ekassa ekacce piyā honti ,‘‘ evaṃ guṇo nāmā ’’ ti sutvā savanena piyāyati , ekassa pana ekacce disvāva chando vigacchati , pemaṃ antaradhāyatiV4.193 , khādituṃ āgatā yakkhā viya upaṭṭhahanti , ekassa ekacce disvā ca sutvā cāti ubhayathāpi piyā honti , tena taṃ pucchāmi .

Kaccinnu me pīyasi dassanenāti kacci nu tvaṃ maṃ piyāyasi , mayhaṃ pana tvaṃ savanena piyova , dassanaṃ panāgamma atipiyova .

Evaṃ mama piyadassano samāno cittakūṭaṃ agantvā idha mama santike vasāti .

Bodhisatto āha –

30.

‘‘ Vaseyyāma tavāgāre , niccaṃ sakkatapūjitā ;

Matto ca ekadā vajje , haṃsarājaṃ pacantu me ’’ ti .

Tattha matto ca ekadāti mahārāja , mayaṃ tava ghare niccaṃ pūjitā vaseyyāma , tvaṃ pana kadāci surāmadamatto maṃsakhādanatthaṃ ‘‘ haṃsarājaṃ pacantu me ’’ ti vadeyyāsi , atha evaṃ tava anujīvino maṃ māretvā paceyyuṃ , tadāhaṃ kiṃ karissāmīti .

AthassaP4.217M4.217 rājā ‘‘ tena hi majjameva na pivissāmī ’’ ti paṭiññaṃ dātuṃ imaṃ gāthamāha –

31.

‘‘ Dhiratthu taṃ majjapānaṃ , yaṃ me piyataraṃ tayā ;

Na cāpi majjaṃ pissāmi , yāva me vacchasī ghare ’’ ti .

Tato paraṃ bodhisatto cha gāthā āha –

32.

‘‘ Suvijānaṃ siṅgālānaṃ , sakuṇānañca vassitaṃ ;

Manussavassitaṃ rāja , dubbijānataraṃ tato .

33.

‘‘ Api ce maññatī poso , ñāti mitto sakhāti vā ;

Yo pubbe sumano hutvā , pacchā sampajjate diso .

34.

‘‘ Yasmiṃ mano nivisati , avidūre sahāpi so ;

Santikepi hi so dūre , yasmiṃ nāvisate mano .

35.

‘‘ AntopiV4.194 so hoti pasannacitto , pāraṃ samuddassa pasannacitto ;

Antopi so hoti paduṭṭhacitto , pāraṃ samuddassa paduṭṭhacitto .

36.

‘‘ Saṃvasantā vivasanti , ye disā te rathesabha ;

Ārā santo saṃvasanti , manasā raṭṭhavaḍḍhana .

37.

‘‘ Aticiraṃ nivāsena , piyo bhavati appiyo ;

Āmanta kho taṃ gacchāma , purā te homa appiyā ’’ ti .

Tattha vassitan ti mahārāja , tiracchānagatā ujuhadayā , tena tesaṃ vassitaṃ suvijānaṃ , manussā pana kakkhaḷā , tasmā tesaṃ vacanaṃ dubbijānataranti attho .

Yo pubbeti yo puggalo paṭhamameva attamano hutvā ‘‘ tvaṃ mayhaṃ ñātako mitto pāṇasamo sakhā ’’ ti api evaṃ maññati , sveva pacchā diso verī sampajjati , evaṃ dubbijānaṃ nāma manussahadayanti .

Nivisatīti mahārāja , yasmiṃ puggale pemavasena mano nivisati , so dūreM4.218 vasantopi avidūre sahāpi vasatiyeva nāma .

Yasmiṃ pana puggale mano na nivisati apeti , so santike vasantopi dūreyeva .

Antopi so hotīti mahārāja , yo sahāyo pasannacitto , so cittena allīnattā pāraṃ samuddassa vasantopi antoyevaP4.218 hoti .

Yo pana paduṭṭhacitto , so cittena anallīnattā anto vasantopi pāraṃ samuddassa nāma .

Ye disā teti ye verino paccatthikā , te ekato vasantāpi dūre vasantiyeva nāma .

Santo pana paṇḍitā ārā ṭhitāpi mettābhāvitena manasā āvajjentā saṃvasantiyeva .

Purā te homāti yāva tava appiyā na homa , tāvadeva taṃ āmantetvā gacchāmāti vadati .

Atha naṃ rājā āha –

38.

‘‘ Evaṃ ce yācamānānaṃ , añjaliṃ nāvabujjhasi ;

Paricārakānaṃ sataṃ , vacanaṃ na karosi no ;

Evaṃ taṃ abhiyācāma , puna kayirāsi pariyāyan ’’ ti .

TatthaV4.195 evaṃ ceti sace haṃsarāja , evaṃ añjaliṃ paggayha yācamānānaṃ amhākaṃ imaṃ añjaliṃ nāvabujjhasi , tava paricārakānaṃ samānānaṃ vacanaṃ na karosi , atha naṃ evaṃ yācāma .

Puna kayirāsi pariyāyan ti kālena kālaṃ idha āgamanāya vāraṃ kareyyāsīti attho .

Tato bodhisatto āha –

39.

‘‘ Evaṃ ce no viharataṃ , antarāyo na hessati ;

Tuyhaṃ cāpi mahārāja , mayhañca raṭṭhavaḍḍhana ;

Appeva nāma passemu , ahorattānamaccaye ’’ ti .

Tattha evaṃ ce noti mahārāja , mā cintayittha , sace amhākampi evaṃ viharantānaṃ jīvitantarāyo na bhavissati , appeva nāma ubho aññamaññaṃ passissāma , apica tvaṃ mayā dinnaṃ ovādameva mama ṭhāne ṭhapetvā evaṃ ittarajīvite lokasannivāse appamatto hutvā dānādīni puññāni karonto dasa rājadhamme akopetvā dhammena rajjaṃ kārehi , evañhiM4.219 me ovādaṃ karonto maṃ passissatiyevāti .

Evaṃ mahāsatto rājānaṃ ovaditvā cittakūṭapabbatameva gato .

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘ evaṃ , bhikkhave , pubbe tiracchānayoniyaṃ nibbattenapi mayā āyusaṅkhārānaṃ dubbalabhāvaṃ dassetvā dhammo desito ’’ ti vatvā jātakaṃ samodhānesi –

‘‘ tadā rājā ānando ahosi , kaniṭṭho moggallāno , majjhimo sāriputto , sesahaṃsagaṇā buddhaparisā , javanahaṃso pana ahameva ahosin ’’ ti .

Javanahaṃsajātakavaṇṇanā tatiyā .

Issues

Select Version

Catuttho bhāgo

Catuttho bhāgo