[475]2. Phandanajātakavaṇṇanā

Kuṭhārihattho purisoti idaṃ satthā rohiṇīnadītīre viharanto ñātakānaṃ kalahaṃ ārabbha kathesi .

Vatthu pana kuṇālajātake ( jā .2.21. kuṇālajātaka ) āvi bhavissati .

Tadā pana satthā ñātake āmantetvā – mahārājā , atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bahinagare vaḍḍhakigāmo ahosi .

Tatreko brāhmaṇavaḍḍhakī araññato dārūni āharitvā rathaṃ katvā jīvikaṃ kappesi .

Tadā himavantapadese mahāphandanarukkho ahosiP4.208 .

Eko kāḷasīho gocaraṃ pariyesitvā āgantvā tassa mūle nipajji .

Athassa ekadivasaṃ vāte paharante eko sukkhadaṇḍako patitvā khandhe avatthāsi .

So thokaṃ khandhena rujantena bhītatasito uṭṭhāya pakkhanditvā puna nivatto āgatamaggaṃ olokento kiñci adisvā ‘‘ añño maṃ sīho vā byaggho vā anubandhanto natthi , imasmiṃ pana rukkhe nibbattadevatā maṃ ettha nipajjantaṃ na sahati maññe , hotu jānissāmī ’’ ti aṭṭhāne kopaṃ bandhitvā rukkhaṃ paharitvā ‘‘ neva tava rukkhassa pattaṃ khādāmi , na sākhaṃ bhañjāmi , idha aññe mige vasante sahasi , maṃ na sahasi , ko mayhaṃ doso atthi , katipāhaṃ āgamehi , samūlaṃ te rukkhaṃ uppāṭetvā khaṇḍākhaṇḍikaṃ chedāpessāmī ’’ ti rukkhadevataṃ tajjetvā ekaṃ purisaṃ upadhārento vicari .

Tadā so brāhmaṇavaḍḍhakī dve tayo manusse ādāya rathadārūnaṃ atthāya yānakena taṃ padesaṃ gantvā ekasmiṃ ṭhāne yānakaṃ ṭhapetvā vāsipharasuhattho rukkhe upadhārento phandanasamīpaṃ agamāsi .

Kāḷasīho taṃ disvā ‘‘ ajja , mayā paccāmittassa piṭṭhiṃ daṭṭhuṃ vaṭṭatī ’’ ti gantvā rukkhamūle aṭṭhāsiV4.186 .

Vaḍḍhakī ca ito cito oloketvāM4.209 phandanasamīpena pāyāsi .

So ‘‘ yāva eso nātikkamati , tāvadevassa kathessāmī ’’ ti cintetvā paṭhamaṃ gāthamāha –

14.

‘‘ Kuṭhārihattho puriso , vanamogayha tiṭṭhasi ;

Puṭṭho me samma akkhāhi , kiṃ dāruṃ chetumicchasī ’’ ti .

Tattha purisoti tvaṃ kuṭhārihattho eko puriso imaṃ vanaṃ ogayha tiṭṭhasīti .

So tassa vacanaṃ sutvā ‘‘ acchariyaṃ vata bho , na vata me ito pubbe migo manussavācaṃ bhāsanto diṭṭhapubbo , esa rathānucchavikaṃP4.209 dāruṃ jānissati , pucchissāmi nan ’’ ti cintetvā dutiyaṃ gāthamāha –

15.

‘‘ Isso vanāni carasi , samāni visamāni ca ;

Puṭṭho me samma akkhāhi , kiṃ dāruṃ nemiyā daḷhan ’’ ti .

Tattha issoti tvampi eko kāḷasīho vanāni carasi , tvaṃ rathānucchavikaṃ dāruṃ jānissasīti .

Taṃ sutvā kāḷasīho ‘‘ idāni me manoratho matthakaṃ pāpuṇissatī ’’ ti cintetvā tatiyaṃ gāthamāha –

16.

‘‘ Neva sālo na khadiro , nāssakaṇṇo kuto dhavo ;

Rukkho ca phandano nāma , taṃ dāruṃ nemiyā daḷhan ’’ ti .

So taṃ sutvā somanassajāto ‘‘ sudivasena vatamhi ajja araññaṃ paviṭṭho , tiracchānagato me rathānucchavikaṃ dāruṃ ācikkhati , aho sādhū ’’ ti pucchanto catutthaṃ gāthamāha –

17.

‘‘ Kīdisānissa pattāni , khandho vā pana kīdiso ;

Puṭṭho me samma akkhāhi , yathā jānemu phandanan ’’ ti .

AthassaV4.187 so ācikkhanto dve gāthā abhāsi –

18.

‘‘ Yassa sākhā palambanti , namanti na ca bhañjare ;

So rukkho phandano nāma , yassa mūle ahaṃ ṭhito .

19.

‘‘ ArānaṃM4.210 cakkanābhīnaṃ , īsānemirathassa ca ;

Sabbassa te kammaniyo , ayaṃ hessati phandano ’’ ti .

Tattha ‘‘ arānan ’’ ti idaṃ so ‘‘ kadācesa imaṃ rukkhaṃ na gaṇheyya , guṇampissa kathessāmī ’’ ti cintetvā evamāha .

Tattha īsānemirathassa cāti īsāya ca nemiyā ca sesassa ca rathassa sabbassa te esa kammaniyo kammakkhamo bhavissatīti .

So evaṃ ācikkhitvā tuṭṭhamānaso ekamante vicari , vaḍḍhakīpi rukkhaṃ chindituṃ ārabhi .

Rukkhadevatā cintesi ‘‘ mayā etassa upari na kiñci pātitaṃ , ayaṃ aṭṭhāne āghātaṃ bandhitvā mama vimānaṃ nāseti , ahañca vinassissāmi , ekenupāyenaP4.210 imañca issaṃ vināsessāmī ’’ ti .

Sā vanakammikapuriso viya hutvā tassa santikaṃ āgantvā pucchi ‘‘ bho purisa manāpo te rukkho laddho , imaṃ chinditvā kiṃ karissasī ’’ ti ?

‘‘ Rathanemiṃ karissāmī ’’ ti .

‘‘ Iminā rukkhena ratho bhavissatī ’’ ti kena te akkhātanti .

‘‘ Ekena kāḷasīhenā ’’ ti .

‘‘ Sādhu suṭṭhu tena akkhātaṃ , iminā rukkhena ratho sundaro bhavissati , kāḷasīhassa galacammaṃ uppāṭetvā caturaṅgulamatte ṭhāne ayapaṭṭena viya nemimaṇḍale parikkhitte nemi ca thirā bhavissati , bahuñca dhanaṃ labhissasī ’’ ti .

‘‘ Kāḷasīhacammaṃ kuto lacchāmī ’’ ti ?

‘‘ Tvaṃ bālakosi , ayaṃ tava rukkho vane ṭhito na palāyati , tvaṃ yena te rukkho akkhāto , tassa santikaṃ gantvā ‘ sāmi tayā dassitarukkhaṃ kataraṭṭhāne chindāmī ’ ti vañcetvā ānehi , atha naṃ nirāsaṅkaṃ ‘ idha ca ettha ca chindā ’ ti mukhatuṇḍaṃ pasāretvā ācikkhantaṃ tikhiṇena mahāpharasunā koṭṭetvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā cammaṃ ādāya varamaṃsaṃ khāditvā rukkhaṃ chindā ’’ ti veraṃ appesi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā imā gāthā āha –

20.

‘‘ Iti phandanarukkhopi , tāvade ajjhabhāsatha ;

Mayhampi vacanaṃ atthi , bhāradvāja suṇohi me .

21.

‘‘ IssassaV4.188 upakkhandhamhā , ukkacca caturaṅgulaṃ ;

Tena nemiṃ pasāresi , evaṃ daḷhataraṃ siyā .

22.

‘‘ Iti phandanarukkhopi , veraṃ appesi tāvade ;

Jātānañca ajātānaṃ , issānaṃ dukkhamāvahī ’’ ti .

TatthaM4.211 bhāradvājāti taṃ gottena ālapati .

Upakkhandhamhāti khandhato .

Ukkaccāti ukkantitvā .

Vaḍḍhakī rukkhadevatāya vacanaṃ sutvā ‘‘ aho ajja mayhaṃ maṅgaladivaso ’’ ti kāḷasīhaṃ ghātetvā rukkhaṃ chetvā pakkāmi .

TamatthaṃP4.211 pakāsento satthā āha –

23.

‘‘ Iccevaṃ phandano issaṃ , isso ca pana phandanaṃ ;

Aññamaññaṃ vivādena , aññamaññamaghātayuṃ .

24.

‘‘ Evameva manussānaṃ , vivādo yattha jāyati ;

Mayūranaccaṃ naccanti , yathā te issaphandanā .

25.

‘‘ Taṃ vo vadāmi bhaddaṃ vo , yāvantettha samāgatā ;

Sammodatha mā vivadatha , mā hotha issaphandanā .

26.

‘‘ Sāmaggimeva sikkhetha , buddhehetaṃ pasaṃsitaṃ ;

Sāmaggirato dhammaṭṭho , yogakkhemā na dhaṃsatī ’’ ti .

Tattha aghātayun ti ghātāpesuṃ .

Mayūranaccaṃ naccantīti mahārājā yattha hi manussānaṃ vivādo hoti , tattha yathā nāma mayūrā naccantā paṭicchādetabbaṃ rahassaṅgaṃ pākaṭaṃ karonti , evaṃ manussā aññamaññassa randhaṃ pakāsentā mayūranaccaṃ naccanti nāma .

Yathā te issaphandanā aññamaññassa randhaṃ pakāsentā nacciṃsu nāma .

Taṃ voti tena kāraṇena tumhe vadāmi .

Bhaddaṃ voti bhaddaṃ tumhākaṃ hotu .

Yāvantetthāti yāvanto ettha issaphandanasadisā mā ahuvattha .

Sāmaggimeva sikkhethāti samaggabhāvameva tumhe sikkhatha , idaṃ paññāvuddhehi paṇḍitehi pasaṃsitaṃV4.189 .

Dhammaṭṭhoti sucaritadhamme ṭhito .

Yogakkhemā na dhaṃsatīti yogehi khemā nibbānā na parihāyatīti nibbānena desanākūṭaṃ gaṇhi .

Sakyarājāno dhammakathaṃ sutvā samaggā jātā .

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi ‘‘ tadā taṃ kāraṇaṃ viditvā tasmiṃ vanasaṇḍe nivutthadevatā ahameva ahosin ’’ ti .

Phandanajātakavaṇṇanā dutiyā .

Issues

選擇版本

Catuttho bhāgo

Catuttho bhāgo