[490]7. Pañcuposathajātakavaṇṇanā

Appossukko dāni tuvaṃ kapotāti idaṃ satthā jetavane viharanto uposathike pañcasate upāsake ārabbha kathesi .

Tadā hi satthā dhammasabhāyaṃ catuparisamajjhe alaṅkatabuddhāsane nisīditvā muducittena parisaṃ oloketvā ‘‘ ajja upāsakānaṃ kathaṃ paṭicca desanāM4.326 samuṭṭhahissatī ’’ ti ñatvā upāsake āmantetvā ‘‘ uposathikattha upāsakā ’’ ti pucchitvā ‘‘ āmaV4.291 , bhante ’’ ti vutte ‘‘ sādhu vo kataṃ , uposatho nāmesa porāṇakapaṇḍitānaṃ vaṃso , porāṇakapaṇḍitā hi rāgādikilesaniggahatthaṃ uposathavāsaṃ vasiṃsū ’’ ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari .

Atīte magadharaṭṭhādīnaṃ tiṇṇaṃ raṭṭhānaṃ antare aṭavī ahosi .

Bodhisatto magadharaṭṭhe brāhmaṇamahāsālakule nibbattitvā vayappatto kāme pahāya nikkhamitvā taṃ aṭaviṃ pavisitvā assamaṃ katvā isipabbajjaṃ pabbajitvā vāsaṃ kappesi .

Tassa pana assamassa avidūre ekasmiṃ veḷugahane attano bhariyāya saddhiṃ kapotasakuṇoP4.326 vasati , ekasmiṃ vammike ahi , ekasmiṃ vanagumbe siṅgālo , ekasmiṃ vanagumbe accho .

Te cattāropi kālena kālaṃ isiṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ suṇanti .

Athekadivasaṃ kapoto bhariyāya saddhiṃ kulāvakā nikkhamitvā gocarāya pakkāmi .

Tassa pacchato gacchantiṃ kapotiṃ eko seno gahetvā palāyi .

Tassā viravasaddaṃ sutvā kapoto nivattitvā olokento taṃ tena hariyamānaṃ passi .

Senopi naṃ viravantiṃyeva māretvā khādi .

Kapoto tāya viyogena rāgapariḷāhena pariḍayhamāno cintesi ‘‘ ayaṃ rāgo maṃ ativiya kilameti , na idāni imaṃ aniggahetvā gocarāya pakkamissāmī ’’ ti .

So gocarapathaṃ pacchinditvā tāpasassa santikaṃ gantvā rāganiggahāya uposathaṃ samādiyitvā ekamantaṃ nipajji .

Sappopi ‘‘ gocaraṃ pariyesissāmī ’’ ti vasanaṭṭhānā nikkhamitvā paccantagāme gāvīnaṃ vicaraṇaṭṭhāne gocaraṃ pariyesati .

Tadā gāmabhojakassa sabbaseto maṅgalausabho gocaraṃ gahetvā ekasmiṃ vammikapāde jaṇṇunā patiṭṭhāya siṅgehi mattikaṃ gaṇhanto kīḷati , sappo gāvīnaṃ padasaddena bhīto taṃ vammikaṃ pavisituṃ pakkanto .

Atha naṃ usabho pādena akkami .

So taṃ kujjhitvā ḍaṃsi , usabho tattheva jīvitakkhayaṃ patto .

Gāmavāsino ‘‘ usabho kira mato ’’ ti sutvā sabbe ekato āgantvā roditvā kanditvā taṃ gandhamālādīhi pūjetvā āvāṭe nikhaṇitvā pakkamiṃsu .

Sappo tesaṃ gatakāle nikkhamitvā ‘‘ ahaṃ kodhaṃ nissāya imaṃ jīvitā voropetvā mahājanassa hadaye sokaṃ pavesesiṃ , naM4.327 dāni imaṃ kodhaṃ aniggahetvā gocarāya pakkamissāmī ’’ ti cintetvā nivattitvā taṃ assamaṃ gantvā kodhaniggahāya uposathaṃ samādiyitvā ekamantaṃ nipajji .

SiṅgālopiV4.292 gocaraṃ pariyesanto ekaṃ matahatthiṃ disvā ‘‘ mahā me gocaro laddho ’’ ti tuṭṭho gantvā soṇḍāyaṃ ḍaṃsi , thambhe daṭṭhakālo viya ahosi .

Tattha assādaṃ alabhitvā dante ḍaṃsi , pāsāṇe daṭṭhakālo viya ahosi .

Kucchiyaṃ ḍaṃsi , kusule daṭṭhakālo viya ahosi .

Naṅguṭṭhe ḍaṃsi , ayasalākeP4.327 daṭṭhakālo viya ahosi .

Vaccamagge ḍaṃsi , ghatapūve daṭṭhakālo viya ahosi .

So lobhavasena khādanto antokucchiyaṃ pāvisi , tattha chātakāle maṃsaṃ khādati , pipāsitakāle lohitaṃ pivati , nipajjanakāle antāni ca papphāsañca avattharitvā nipajji .

So ‘‘ idheva me annapānañca sayanañca nipphannaṃ , aññattha kiṃ karissāmī ’’ ti cintetvā tattheva abhirato bahi anikkhamitvā antokucchiyaṃyeva vasi .

Aparabhāge vātātapena hatthikuṇape sukkhante karīsamaggo pihito , siṅgālo antokucchiyaṃ nipajjamāno appamaṃsalohito paṇḍusarīro hutvā nikkhamanamaggaṃ na passi .

Athekadivasaṃ akālamegho vassi , karīsamaggo temiyamāno mudu hutvā vivaraṃ dassesi .

Siṅgālo chiddaṃ disvā ‘‘ aticiramhi kilanto , iminā chiddena palāyissāmī ’’ ti karīsamaggaṃ sīsena pahari .

Tassa sambādhaṭṭhānena vegena nikkhantassa sinnasarīrassa sabbāni lomāni karīsamagge laggāni , tālakando viya nillomasarīro hutvā nikkhami .

So ‘‘ lobhaṃ nissāya mayā idaṃ dukkhaṃ anubhūtaṃ , na dāni imaṃ aniggahetvā gocaraṃ gaṇhissāmī ’’ ti cintetvā taṃ assamaṃ gantvā lobhaniggahatthāya uposathaṃ samādiyitvā ekamantaṃ nipajji .

Acchopi araññā nikkhamitvā atricchābhibhūto mallaraṭṭhe paccantagāmaṃ gato .

Gāmavāsino ‘‘ accho kira āgato ’’ ti dhanudaṇḍādihatthā nikkhamitvā tena paviṭṭhaṃ gumbaṃ parivāresuṃ .

So mahājanena parivāritabhāvaṃ ñatvā nikkhamitvā palāyi , palāyantameva taṃ dhanūhi ceva daṇḍādīhi ca pothesuṃ .

So bhinnena sīsena lohitena galantena attano vasanaṭṭhānaṃM4.328 gantvā ‘‘ idaṃ dukkhaṃ mama atricchālobhavasena uppannaṃ , na dāni imaṃ aniggahetvā gocaraṃ gaṇhissāmī ’’ ti cintetvā taṃ assamaṃ gantvā atricchāniggahāya uposathaṃ samādiyitvāP4.328 ekamantaṃ nipajji .

Tāpasopi attano jātiṃ nissāya mānavasiko hutvā jhānaṃ uppādetuṃ na sakkoti .

Atheko paccekabuddho tassa mānanissitabhāvaṃ ñatvā ‘‘ ayaṃ na lāmakasatto , buddhaṅkuro esa , imasmiṃyeva bhaddakappe sabbaññutaṃ pāpuṇissati , imassa mānaniggahaṃ katvā samāpattinibbattanākāraṃ karissāmī ’’ ti tasmiṃ paṇṇasālāya nisinneyeva uttarahimavantato āgantvā tassa pāsāṇaphalake nisīdi .

So nikkhamitvā taṃ attano āsane nisinnaṃ disvāV4.293 mānanissitabhāvena anattamano hutvā taṃ upasaṅkamitvā accharaṃ paharitvā ‘‘ nassa , vasala , kāḷakaṇṇi , muṇḍaka , samaṇaka , kimatthaṃ mama nisinnaphalake nisinnosī ’’ ti āha .

Atha naṃ so ‘‘ sappurisa , kasmā mānanissitosi , ahaṃ paṭividdhapaccekabodhiñāṇo , tvaṃ imasmiṃyeva bhaddakappe sabbaññubuddho bhavissasi , buddhaṅkurosi , pāramiyo pūretvā āgato aññaṃ ettakaṃ nāma kālaṃ atikkamitvā buddho bhavissasi , buddhattabhāve ṭhito siddhattho nāma bhavissasī ’’ ti nāmañca gottañca kulañca aggasāvakādayo ca sabbe ācikkhitvā ‘‘ kimatthaṃ tvaṃ mānanissito hutvā pharuso hosi , nayidaṃ tava anucchavikan ’’ ti ovādamadāsi .

So tena evaṃ vuttopi neva naṃ vandi , na ca ‘‘ kadāhaṃ buddho bhavissāmī ’’ tiādīni pucchi .

Atha naṃ paccekabuddho ‘‘ tava jātiyā mama guṇānaṃ mahantabhāvaṃ jāna , sace sakkosi , ahaṃ viya ākāse vicarāhī ’’ ti vatvā ākāse uppatitvā attano pādapaṃsuṃ tassa jaṭāmaṇḍale vikiranto uttarahimavantameva gato .

Tāpaso tassa gatakāle saṃvegappatto hutvā ‘‘ ayaṃ samaṇo evaṃ garusarīro vātamukhe khittatūlapicu viya ākāse pakkhando , ahaṃ jātimānena evarūpassa paccekabuddhassa neva pāde vandiṃ , na ca ‘‘ kadāhaṃ buddho bhavissāmī ’ ti pucchiṃ , jāti nāmesā kiṃ karissati , imasmiṃ loke sīlacaraṇameva mahantaṃ , ayaṃ kho panaP4.329 me māno vaḍḍhanto nirayaṃ upanessati , na idāni imaṃ mānaṃ aniggahetvā phalāphalatthāya gamissāmī ’’ ti paṇṇasālaṃ pavisitvā mānaniggahāya uposathaṃ samādāya kaṭṭhattharikāyaM4.329 nisinno mahāñāṇo kulaputto mānaṃ niggahetvā kasiṇaṃ vaḍḍhetvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā nikkhamitvā caṅkamanakoṭiyaṃ pāsāṇaphalake nisīdi .

Atha naṃ kapotādayo upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu .

Mahāsatto kapotaṃ pucchi ‘‘ tvaṃ aññesu divasesu na imāya velāya āgacchasi , gocaraṃ pariyesasi , kiṃ nu kho ajja uposathiko jātosī ’’ ti ?

‘‘ Āma bhante ’’ ti .

Atha naṃ ‘‘ kena kāraṇenā ’’ ti pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

127.

‘‘ Appossukko dāni tuvaṃ kapota , vihaṅgama na tava bhojanattho ;

Khudaṃ pipāsaṃ adhivāsayanto , kasmā bhavaṃposathiko kapotā ’’ ti .

Tattha appossukkoti nirālayo .

Na tava bhojanatthoti kiṃ ajja tava bhojanena attho natthi .

TaṃV4.294 sutvā kapoto dve gāthā abhāsi –

128.

‘‘ Ahaṃ pure giddhigato kapotiyā , asmiṃ padesasmimubho ramāma ;

Athaggahī sākuṇiko kapotiṃ , akāmako tāya vinā ahosiṃ .

129.

‘‘ Nānābhavā vippayogena tassā , manomayaṃ vedana vedayāmi ;

Tasmā ahaṃposathaṃ pālayāmi , rāgo mamaṃ mā punarāgamāsī ’’ ti .

Tattha ramāmāti imasmiṃ bhūmibhāge kāmaratiyā ramāma .

Sākuṇikoti senasakuṇo .

KapotenaP4.330 attano uposathakamme vaṇṇite mahāsatto sappādīsu ekekaṃ pucchi .

Tepi yathābhūtaṃ byākariṃsu –

130.

‘‘ AnujjugāmīM4.330 uragā dujivha , dāṭhāvudho ghoravisosi sappa ;

Khudaṃ pipāsaṃ adhivāsayanto , kasmā bhavaṃposathiko nu dīgha .

131.

‘‘ Usabho ahū balavā gāmikassa , calakkakū vaṇṇabalūpapanno ;

So maṃ akkami taṃ kupito aḍaṃsiṃ , dukkhābhituṇṇo maraṇaṃ upāgā .

132.

‘‘ Tato janā nikkhamitvāna gāmā , kanditvā roditvā apakkamiṃsu ;

Tasmā ahaṃposathaṃ pālayāmi , kodho mamaṃ mā punarāgamāsi .

133.

‘‘ Matāna maṃsāni bahū susāne , manuññarūpaṃ tava bhojane taṃ ;

Khudaṃ pipāsaṃ adhivāsayanto , kasmā bhavaṃposathiko siṅgāla .

134.

‘‘ Pavisi kucchiṃ mahato gajassa , kuṇape rato hatthimaṃsesu giddho ;

Uṇho ca vāto tikhiṇā ca rasmiyo , te sosayuṃ tassa karīsamaggaṃ .

135.

‘‘ Kiso ca paṇḍū ca ahaṃ bhadante , na me ahū nikkhamanāya maggo ;

Mahā ca megho sahasā pavassi , so temayī tassa karīsamaggaṃ .

136.

‘‘ TatoV4.295 ahaṃ nikkhamisaṃ bhadante , cando yathā rāhumukhā pamutto ;

TasmāP4.331 ahaṃposathaṃ pālayāmi , lobho mamaṃ mā punarāgamāsi .

137.

‘‘ VammīkathūpasmiṃM4.331 kipillikāni , nippothayanto tuvaṃ pure carāsi ;

Khudaṃ pipāsaṃ adhivāsayanto , kasmā bhavaṃposathiko nu accha .

138.

‘‘ Sakaṃ niketaṃ atihīḷayāno , atricchatā mallagāmaṃ agacchiṃ ;

Tato janā nikkhamitvāna gāmā , kodaṇḍakena paripothayiṃsu maṃ .

139.

‘‘ So bhinnasīso ruhiramakkhitaṅgo , paccāgamāsiṃ sakaṃ niketaṃ ;

Tasmā ahaṃposathaṃ pālayāmi , atricchatā mā punarāgamāsī ’’ ti .

Tattha anujjugāmītiādīhi taṃ ālapati .

Calakkakūti calamānakakudho .

Dukkhābhituṇṇoti so usabho dukkhena abhituṇṇo āturo hutvā .

Bahūti bahūni .

Pavisīti pāvisiṃ .

Rasmiyoti sūriyarasmiyo .

Nikkhamisan ti nikkhamiṃ .

Kipillikānīti upacikāyo .

Nippothayantoti khādamāno .

Atihīḷayānoti atimaññanto nindanto garahanto .

Kodaṇḍakenāti dhanudaṇḍakehi ceva muggarehi ca .

Evaṃ te cattāropi attano uposathakammaṃ vaṇṇetvā uṭṭhāya mahāsattaṃ vanditvā ‘‘ bhante , tumhe aññesu divasesu imāya velāya phalāphalatthāya gacchatha , ajja agantvā kasmā uposathikatthā ’’ ti pucchantā gāthamāhaṃsu –

140.

‘‘ Yaṃ no apucchittha tuvaṃ bhadante , sabbeva byākarimha yathāpajānaṃ ;

Mayampi pucchāma tuvaṃ bhadante , kasmā bhavaṃposathiko nu brahme ’’ ti .

SopiP4.332M4.332 nesaṃ byākāsi –

141.

‘‘ Anūpalitto mama assamamhi , paccekabuddho muhuttaṃ nisīdi ;

So maṃ avedī gatimāgatiñca , nāmañca gottaṃ caraṇañca sabbaṃ .

142.

‘‘ EvampahaṃV4.296 na vandi tassa pāde , na cāpi naṃ mānagatena pucchiṃ ;

Tasmā ahaṃposathaṃ pālayāmi , māno mamaṃ mā punarāgamāsī ’’ ti .

Tattha yaṃ noti yaṃ atthaṃ tvaṃ amhe apucchi .

Yathāpajānan ti attano pajānananiyāmena taṃ mayaṃ byākarimha .

Anūpalittoti sabbakilesehi alitto .

So maṃ avedīti so mama idāni gantabbaṭṭhānañca gataṭṭhānañca ‘‘ anāgate tvaṃ evaṃnāmo buddho bhavissasi evaṃgotto , evarūpaṃ te sīlacaraṇaṃ bhavissatī ’’ ti evaṃ nāmañca gottañca caraṇañca sabbaṃ maṃ avedi jānāpesi , kathesīti attho .

Evampahaṃ na vandīti evaṃ kathentassapi tassa ahaṃ attano mānaṃ nissāya pāde na vandinti .

Evaṃ mahāsatto attano uposathakāraṇaṃ kathetvā te ovaditvā uyyojetvā paṇṇasālaṃ pāvisi , itarepi yathāṭṭhānāni agamaṃsu .

Mahāsatto aparihīnajjhāno brahmalokaparāyaṇo ahosi , itare ca tassovāde ṭhatvā saggaparāyaṇā ahesuṃ .

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘ evaṃ upāsakā , uposatho nāmesa porāṇakapaṇḍitānaṃ vaṃso , upavasitabbo uposathavāso ’’ ti vatvā jātakaṃ samodhānesi –

‘‘ tadā kapoto anuruddho ahosi , accho kassapo , siṅgālo moggallāno , sappo sāriputto , tāpaso pana ahameva ahosin ’’ ti .

Pañcuposathajātakavaṇṇanā sattamā .

Issues

選擇版本

Catuttho bhāgo

Catuttho bhāgo