[448]10. Kukkuṭajātakavaṇṇanā
Nāsmase
V4.50 katapāpamhīti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattassa vadhāya parisakkanaṃ ārabbha kathesi .Dhammasabhāyañhi bhikkhū devadattassa aguṇakathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘ āvuso , devadatto dhanuggahādipayojanena dasabalassa vadhatthameva upāyaṃ karotī ’’ ti .
Satthā
P4.56 āgantvā ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvā ‘‘ imāya nāmā ’’ ti vutte ‘‘ na , bhikkhave , idāneva , pubbepi esa mayhaṃ vadhāya parisakkiyevā ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .Atīte kosambiyaṃ kosambako nāma rājā rajjaṃ kāresi .
Tadā bodhisatto ekasmiṃ veḷuvane kukkuṭayoniyaṃ nibbattitvā anekasatakukkuṭaparivāro araññe vasati , tassāvidūre eko seno vasati
M4.56 .So upāyena ekekaṃ kukkuṭaṃ gahetvā khādanto ṭhapetvā bodhisattaṃ sese khādi , bodhisatto ekakova ahosi .
So appamatto velāya gocaraṃ gahetvā veḷuvanaṃ pavisitvā vasati .
So seno taṃ gaṇhituṃ asakkonto ‘‘ ekena naṃ upāyena upalāpetvā gaṇhissāmī ’’ ti cintetvā tassāvidūre sākhāya nilīyitvā ‘‘ samma kukkuṭarāja , tvaṃ mayhaṃ kasmā bhāyasi , ahaṃ tayā saddhiṃ vissāsaṃ kattukāmo , asukasmiṃ nāma padese sampannagocaro , tattha ubhopi gocaraṃ gahetvā aññamaññaṃ piyasaṃvāsaṃ vasissāmā ’’ ti āha .
Atha naṃ bodhisatto āha ‘‘ samma , mayhaṃ tayā saddhiṃ vissāso nāma natthi , gaccha tvan ’’ ti .
‘‘ Samma , tvaṃ mayā pubbe katapāpatāya na saddahasi , ito paṭṭhāya evarūpaṃ na karissāmī ’’ ti .
‘‘ Na mayhaṃ tādisena sahāyenattho , gaccha tvan ’’ ti .
Iti naṃ yāvatatiyaṃ paṭikkhipitvā ‘‘ etehi aṅgehi samannāgatena puggalena saddhiṃ vissāso nāma kātuṃ na vaṭṭatī ’’ ti vanaghaṭaṃ unnādento devatāsu sādhukāraṃ dadamānāsu dhammakathaṃ samuṭṭhāpento –
104.
‘‘ Nāsmase katapāpamhi , nāsmase alikavādine ;
Nāsmase attatthapaññamhi , atisantepi nāsmase .
105.
‘‘ Bhavanti heke purisā , gopipāsikajātikā ;
Ghasanti maññe mittāni , vācāya na ca kammunā .
106.
‘‘ Sukkhañjalipaggahitā
V4.51 , vācāya paliguṇṭhitā ;Manussapheggū nāsīde , yasmiṃ natthi kataññutā .
107.
‘‘ Na
P4.57 hi aññaññacittānaṃ , itthīnaṃ purisāna vā ;Nānāvikatvā saṃsaggaṃ , tādisampi ca nāsmase .
108.
‘‘ Anariyakammamokkantaṃ , athetaṃ sabbaghātinaṃ ;
Nisitaṃva paṭicchannaṃ , tādisampi ca nāsmase .
109.
‘‘ Mittarūpenidhekacce , sākhalyena acetasā ;
Vividhehi upāyanti , tādisampi ca nāsmase .
110.
‘‘ Āmisaṃ
M4.57 vā dhanaṃ vāpi , yattha passati tādiso ;Dubbhiṃ karoti dummedho , tañca hantvāna gacchatī ’’ ti .
– imā gāthā āha ;
Tattha nāsmaseti nāssase .
Ayameva vā pāṭho , na vissaseti vuttaṃ hoti .
Katapāpamhīti paṭhamaṃ katapāpe puggale .
Alikavādineti musāvādimhipi na vissase .
Tassa hi akattabbaṃ nāma pāpaṃ natthi .
Nāsmase attatthapaññamhīti attano atthāya eva yassa paññā snehavasena na bhajati , dhanatthikova bhajati , tasmiṃ attatthapaññepi na vissase .
Atisanteti anto upasame avijjamāneyeva ca bahi upasamadassanena atisante viya paṭicchannakammantepi bilapaṭicchannaāsīvisasadise kuhakapuggale .
Gopipāsikajātikāti gunnaṃ pipāsakajātikā viya , pipāsitagosadisāti vuttaṃ hoti .
Yathā pipāsitagāvo titthaṃ otaritvā mukhapūraṃ udakaṃ pivanti , na pana udakassa kattabbayuttakaṃ karonti , evameva ekacce ‘‘ idañcidañca karissāmā ’’ ti madhuravacanena mittāni ghasanti , piyavacanānucchavikaṃ pana na karonti , tādisesu vissāso mahato anatthāya hotīti dīpeti .
Sukkhañjalipaggahitāti paggahitatucchaañjalino .
Vācāya paliguṇṭhitāti ‘‘ idaṃ dassāma , idaṃ karissāmā ’’ ti vacanena paṭicchādikā .
Manussapheggūti evarūpā asārakā manussā manussapheggū nāma .
Nāsīdeti na āsīde evarūpe na upagaccheyya .
Yasmiṃ natthīti yasmiñca puggale kataññutā natthi , tampi nāsīdeti attho .
Aññaññacittānan ti aññenaññena cittena samannāgatānaṃ
V4.52 , lahucittānanti attho .Evarūpānaṃ itthīnaṃ vā purisānaṃ vā na vissaseti dīpeti .
Nānāvikatvā saṃsaggan ti yopi na sakkā anupagantvā etassa antarāyaṃ kātunti antarāyakaraṇatthaṃ nānākāraṇehi saṃsaggamāvikatvā daḷhaṃ karitvā pacchā antarāyaṃ karoti , tādisampi puggalaṃ nāsmase na vissaseyyāti dīpeti .
Anariyakammamokkantati anariyānaṃ dussīlānaṃ kammaṃ otaritvā ṭhitaṃ .
Athetan ti athiraṃ appatiṭṭhitavacanaṃ .
Sabbaghātinan ti okāsaṃ labhitvā sabbesaṃ
M4.58 upaghātakaraṃ .Nisitaṃva
P4.58 paṭicchannan ti kosiyā vā pilotikāya vā paṭicchannaṃ nisitakhaggamiva .Tādisampīti evarūpampi amittaṃ mittapatirūpakaṃ na vissaseyya .
Sākhalyenāti maṭṭhavacanena .
Acetasāti acittakena .
Vacanameva hi nesaṃ maṭṭhaṃ , cittaṃ pana thaddhaṃ pharusaṃ .
Vividhehīti vividhehi upāyehi otārāpekkhā upagacchanti .
Tādisampīti yo etehi amittehi mittapatirūpakehi sadiso hoti , tampi na vissaseti attho .
Āmisan ti khādanīyabhojanīyaṃ .
Dhanan ti mañcapaṭipādakaṃ ādiṃ katvā avasesaṃ .
Yattha passatīti sahāyakagehe yasmiṃ ṭhāne passati .
Dubbhiṃ karotīti dubbhicittaṃ uppādeti , taṃ dhanaṃ harati .
Tañca hantvānāti tañca sahāyakampi chetvā gacchati .
Iti imā satta gāthā kukkuṭarājā kathesi .
111.
‘‘ Mittarūpena bahavo , channā sevanti sattavo ;
Jahe kāpurise hete , kukkuṭo viya senakaṃ .
112.
‘‘ Yo ca uppatitaṃ atthaṃ , na khippamanubujjhati ;
Amittavasamanveti , pacchā ca manutappati .
113.
‘‘ Yo ca uppatitaṃ atthaṃ , khippameva nibodhati ;
Muccate sattusambādhā , kukkuṭo viya senakā .
114.
‘‘ Taṃ tādisaṃ kūṭamivoḍḍitaṃ vane , adhammikaṃ niccavidhaṃsakārinaṃ ;
Ārā vivajjeyya naro vicakkhaṇo , senaṃ yathā kukkuṭo vaṃsakānane ’’ ti .
–
Imā catasso dhammarājena bhāsitā abhisambuddhagāthā .
Tattha
V4.53 jahe kāpurise heteti bhikkhave , ete kāpurise paṇḍito jaheyya .Ha -kāro panettha nipātamattaṃ .
Pacchā ca manutappatīti pacchā ca anutappati .
Kūṭamivoḍḍitan ti vane migānaṃ bandhanatthāya kūṭapāsaṃ viya oḍḍitaṃ .
Niccavidhaṃsakārinan ti niccaṃ viddhaṃsanakaraṃ .
Vaṃsakānaneti yathā vaṃsavane kukkuṭo senaṃ vivajjeti , evaṃ vicakkhaṇo pāpamitte vivajjeyya .
Sopi
M4.59 tā gāthā vatvā senaṃ āmantetvā ‘‘ sace imasmiṃ ṭhāne vasissasi , jānissāmi te kattabban ’’ ti tajjesi .Seno tato palāyitvā aññatra gato .
Satthā
P4.59 imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘ evaṃ bhikkhave devadatto pubbepi mayhaṃ vadhāya parisakkī ’’ ti vatvā jātakaṃ samodhānesi –‘‘ tadā seno devadatto ahosi , kukkuṭo pana ahameva ahosin ’’ ti .
Kukkuṭajātakavaṇṇanā dasamā .