[503]7. Sattigumbajātakavaṇṇanā

MigaluddoM4.432 mahārājāti idaṃ satthā maddakucchismiṃ migadāye viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi .

Devadattena hi silāya paviddhāya bhagavato pāde sakalikāya khate balavavedanā uppajji .

Tathāgatassa dassanatthāya bahū bhikkhū sannipatiṃsu .

Atha bhagavā parisaṃ sannipatitaṃ disvā ‘‘ bhikkhave , idaṃ senāsanaṃ atisambādhaṃ , sannipāto mahā bhavissati , maṃ mañcasivikāya maddakucchiṃ nethā ’’ ti āha .

Bhikkhū tathā kariṃsu .

Jīvako tathāgatassa pādaṃ phāsukaṃ akāsi .

Bhikkhū satthu santike nisinnāva kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘ āvuso , devadatto sayampi pāpo , parisāpissa pāpā , iti so pāpo pāpaparivārova viharatī ’’ ti .

Satthā ‘‘ kiṃ kathetha , bhikkhave ’’ ti pucchitvā ‘‘ idaṃ nāmā ’’ ti vutte ‘‘ na , bhikkhave , idāneva , pubbepi devadatto pāpo pāpaparivāroyevā ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .

AtīteV4.389 uttarapañcālanagare pañcālo nāma rājā rajjaṃ kāresi .

Mahāsatto araññāyatane ekasmiṃ sānupabbate simbalivane ekassa suvarañño putto hutvā nibbatti , dve bhātaro ahesuṃ .

Tassa pana pabbatassa uparivāte coragāmako ahosi pañcannaṃ corasatānaṃ nivāso , adhovāte assamo pañcannaṃ isisatānaṃ nivāso .

Tesaṃ suvapotakānaṃ pakkhanikkhamanakāle vātamaṇḍalikā udapādi .

Tāya pahaṭo eko suvapotako coragāmakeP4.431 corānaṃ āvudhantare patito , tassa tattha patitattā ‘‘ sattigumbo ’’ tveva nāmaṃ kariṃsu .

Eko assame vālukatale pupphantare pati , tassa tattha patitattā ‘‘ pupphako ’’ tveva nāmaṃ kariṃsu .

Sattigumbo corānaṃ antare vaḍḍhito , pupphako isīnaṃ .

Athekadivasaṃ rājā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍito rathavaraṃ abhiruhitvā mahantena parivārena migavadhāya nagarato nātidūre supupphitaphalitaṃ ramaṇīyaṃ upagumbavanaṃ gantvā ‘‘ yassa passena migo palāyati , tasseva gīvā ’’ ti vatvā rathā oruyha paṭicchādetvā dinne koṭṭhake dhanuṃ ādāya aṭṭhāsi .

Purisehi migānaṃ uṭṭhāpanatthāya vanagumbesu pothiyamānesu eko eṇimigo uṭṭhāya gamanamaggaṃ olokento rañño ṭhitaṭṭhānasseva vivittataṃM4.433 disvā tadabhimukho pakkhanditvā palāyi .

Amaccā ‘‘ kassa passena migo palāyito ’’ ti pucchantā ‘‘ rañño passenā ’’ ti ñatvā raññā saddhiṃ keḷiṃ kariṃsu .

Rājā asmimānena tesaṃ keḷiṃ asahanto ‘‘ idāni taṃ migaṃ gahessāmī ’’ ti rathaṃ āruyha ‘‘ sīghaṃ pesehī ’’ ti sārathiṃ āṇāpetvā migena gatamaggaṃ paṭipajji .

Rathaṃ vegena gacchantaṃ parisā anubandhituṃ nāsakkhi .

Rājā sārathidutiyo yāva majjhanhikā gantvā taṃ migaṃ adisvā nivattanto tassa coragāmassa santike ramaṇīyaṃ kandaraṃ disvā rathā oruyha nhatvā ca pivitvā ca paccuttari .

Athassa sārathi rathassa uttarattharaṇaṃ otāretvā sayanaṃ rukkhacchāyāya paññapesi , so tattha nipajji .

Sārathipi tassa pāde sambāhanto nisīdi .

Rājā antarantarā niddāyati ceva pabujjhati ca .

Coragāmavāsino corāpi rañño ārakkhaṇatthāya araññameva pavisiṃsu .

Coragāmake sattigumbo ceva bhattarandhako patikolambo nāmeko puriso cāti dveva ohīyiṃsu .

Tasmiṃ khaṇe sattigumbo gāmakā nikkhamitvā rājānaṃ disvā ‘‘ imaṃ niddāyamānameva māretvā ābharaṇāni gahessāmā ’’ ti cintetvā patikolambassa santikaṃ gantvā taṃ kāraṇaṃ ārocesi .

TamatthaṃP4.432 pakāsento satthā pañca gāthā abhāsi –

159.

‘‘ MigaluddoV4.390 mahārājā , pañcālānaṃ rathesabho ;

Nikkhanto saha senāya , ogaṇo vanamāgamā .

160.

‘‘ Tatthaddasā araññasmiṃ , takkarānaṃ kuṭiṃ kataṃ ;

Tassā kuṭiyā nikkhamma , suvo luddāni bhāsati .

161.

‘‘ Sampannavāhano poso , yuvā sammaṭṭhakuṇḍalo ;

Sobhati lohituṇhīso , divā sūriyova bhāsati .

162.

‘‘ Majjhanhike sampatike , sutto rājā sasārathi ;

Handassābharaṇaṃ sabbaṃ , gaṇhāma sāhasā mayaṃ .

163.

‘‘ Nisīthepi rahodāni , sutto rājā sasārathi ;

Ādāya vatthaṃ maṇikuṇḍalañca , hantvāna sākhāhi avattharāmā ’’ ti .

TatthaM4.434 migaluddoti luddo viya migānaṃ gavesanato ‘‘ migaluddo ’’ ti vutto .

Ogaṇoti gaṇā ohīno parihīno hutvā .

Takkarānaṃ kuṭiṃ katan ti so rājā tattha araññe corānaṃ vasanatthāya kataṃ gāmakaṃ addasa .

Tassāti tato corakuṭito .

Luddāni bhāsatīti patikolambena saddhiṃ dāruṇāni vacanāni katheti .

Sampannavāhanoti sampannaassavāhano .

Lohituṇhīsoti rattena uṇhīsapaṭṭena samannāgato .

Sampatiketi sampati idāni , evarūpe ṭhitamajjhanhikakāleti attho .

Sāhasāti sāhasena pasayhākāraṃ katvā gaṇhāmāti vadati .

Nisīthepi rahodānīti nisīthepi idānipi raho .

Idaṃ vadati – yathā nisīthe aḍḍharattasamaye manussā kilantā sayanti , raho nāma hoti , idāni ṭhitamajjhanhikepi kāle tathevāti .

Hantvānāti rājānaṃ māretvā vatthābharaṇānissa gahetvā atha naṃ pāde gahetvā kaḍḍhitvā ekamante sākhāhi paṭicchādemāti .

Iti so vegena sakiṃ nikkhamati , sakiṃ patikolambassa santikaṃ gacchati .

So tassa vacanaṃ sutvā nikkhamitvā olokento rājabhāvaṃ ñatvā bhīto gāthamāha –

164.

‘‘ KinnuV4.391 ummattarūpova , sattigumba pabhāsasi ;

Durāsadā hi rājāno , aggi pajjalito yathā ’’ ti .

Atha naṃ suvo gāthāya ajjhabhāsi –

165.

‘‘ Atha tvaṃ patikolamba , matto thullāni gajjasi ;

Mātari mayha naggāya , kinnu tvaṃ vijigucchase ’’ ti .

TatthaP4.433 atha tvan ti nanu tvaṃ .

Mattoti corānaṃ ucchiṭṭhasuraṃ labhitvā tāya matto hutvā pubbe mahāgajjitāni gajjasi .

Mātarīti corajeṭṭhakassa bhariyaṃ sandhāyāha .

Sā kira tadā sākhābhaṅgaṃ nivāsetvā carati .

Vijigucchaseti mama mātari naggāya kinnu tvaṃ idāni corakammaṃ jigucchasi , kātuṃ na icchasīti .

Rājā pabujjhitvā tassa tena saddhiṃ manussabhāsāya kathentassa vacanaṃ sutvā ‘‘ sappaṭibhayaṃ idaṃ ṭhānan ’’ ti sārathiṃ uṭṭhāpento gāthamāha –

166.

‘‘ UṭṭhehiM4.435 samma taramāno , rathaṃ yojehi sārathi ;

Sakuṇo me na ruccati , aññaṃ gacchāma assaman ’’ ti .

Sopi sīghaṃ uṭṭhahitvā rathaṃ yojetvā gāthamāha –

167.

‘‘ Yutto ratho mahārāja , yutto ca balavāhano ;

Adhitiṭṭha mahārāja , aññaṃ gacchāma assaman ’’ ti .

Tattha balavāhanoti balavavāhano , mahāthāmaassasampannoti attho .

Adhitiṭṭhāti abhiruha .

Abhiruḷhamatteyeva ca tasmiṃ sindhavā vātavegena pakkhandiṃsu .

Sattigumbo rathaṃ gacchantaṃ disvā saṃvegappatto dve gāthā abhāsi –

168.

‘‘ KoV4.392 numeva gatā sabbe , ye asmiṃ paricārakā ;

Esa gacchati pañcālo , mutto tesaṃ adassanā .

169.

‘‘ Kodaṇḍakāni gaṇhatha , sattiyo tomarāni ca ;

Esa gacchati pañcālo , mā vo muñcittha jīvatan ’’ ti .

Tattha ko numeti kuhiṃ nu ime .

Asmin ti imasmiṃ assame .

Paricārakāti corā .

Adassanāti etesaṃ corānaṃ adassanena mutto esa gacchatīti , etesaṃ hatthato mutto hutvā esa adassanaṃ gacchatītipi attho .

Kodaṇḍakānīti dhanūni .

Jīvatan ti tumhākaṃ jīvantānaṃ mā muñcittha , āvudhahatthā dhāvitvā gaṇhatha nanti .

Evaṃ tassa viravitvā aparāparaṃ dhāvantasseva rājā isīnaṃ assamaṃ patto .

Tasmiṃ khaṇe isayo phalāphalatthāya gatāP4.434 .

Eko pupphakasuvova assamapade ṭhito hoti .

So rājānaṃ disvā paccuggamanaṃ katvā paṭisanthāramakāsi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā catasso gāthā abhāsi –

170.

‘‘ Athāparo paṭinandittha , suvo lohitatuṇḍako ;

Svāgataṃ te mahārāja , atho te adurāgataṃ ;

Issarosi anuppatto , yaṃ idhatthi pavedaya .

171.

‘‘ TiṇḍukāniM4.436 piyālāni , madhuke kāsumāriyo ;

Phalāni khuddakappāni , bhuñja rāja varaṃ varaṃ .

172.

‘‘ Idampi pānīyaṃ sītaṃ , ābhataṃ girigabbharā ;

Tato piva mahārāja , sace tvaṃ abhikaṅkhasi .

173.

‘‘ Araññaṃ uñchāya gatā , ye asmiṃ paricārakā ;

Sayaṃ uṭṭhāya gaṇhavho , hatthā me natthi dātave ’’ ti .

Tattha paṭinanditthāti rājānaṃ disvāva tussi .

Lohitatuṇḍakoti rattatuṇḍo sobhaggappattoV4.393 .

Madhuketi madhukaphalāni .

Kāsumāriyoti evaṃnāmakāni phalāni , kāraphalāni vā .

Tato pivāti tato pānīyamāḷato gahetvā pānīyaṃ piva .

Ye asmiṃ paricārakāti mahārāja , ye imasmiṃ assame vicaraṇakā isayo , te araññaṃ uñchāya gatā .

Gaṇhavhoti phalāphalāni gaṇhatha .

Dātaveti dātuṃ .

Rājā tassa paṭisanthāre pasīditvā gāthādvayamāha –

174.

‘‘ Bhaddako vatayaṃ pakkhī , dijo paramadhammiko ;

Atheso itaro pakkhī , suvo luddāni bhāsati .

175.

‘‘‘ Etaṃ hanatha bandhatha , mā vo muñcittha jīvataṃ ’;

Iccevaṃ vilapantassa , sotthiṃ pattosmi assaman ’’ ti .

Tattha itaroti corakuṭiyaṃ suvako .

Iccevan ti ahaṃ pana tassa evaṃ vilapantasseva imaṃ assamaṃ sotthinā patto .

Rañño kathaṃ sutvā pupphako dve gāthā abhāsi –

176.

‘‘ Bhātarosma mahārāja , sodariyā ekamātukā ;

Ekarukkhasmiṃ saṃvaḍḍhā , nānākhettagatā ubho .

177.

‘‘ Sattigumbo ca corānaṃ , ahañca isinaṃ idha ;

Asataṃ so , sataṃ ahaṃ , tena dhammena no vinā ’’ ti .

TatthaP4.435 bhātarosmāti mahārāja , so ca ahañca ubho bhātaro homa .

Corānan ti so corānaṃ santike saṃvaḍḍho , ahaṃ isīnaṃ santikeM4.437 .

Asataṃ so , sataṃ ahan ti so asādhūnaṃ dussīlānaṃ santikaṃ upagato , ahaṃ sādhūnaṃ sīlavantānaṃ .

Tena dhammena no vināti mahārāja , taṃ sattigumbaṃ corā coradhammena corakiriyāya vinesuṃ , maṃ isayo isidhammena isisīlācārena , tasmā sopi tena coradhammena no vinā hoti , ahampi isidhammena no vinā homīti .

IdāniV4.394 taṃ dhammaṃ vibhajanto gāthādvayamāha –

178.

‘‘ Tattha vadho ca bandho ca , nikatī vañcanāni ca ;

Ālopā sāhasākārā , tāni so tattha sikkhati .

179.

‘‘ Idha saccañca dhammo ca , ahiṃsā saṃyamo damo ;

Āsanūdakadāyīnaṃ , aṅke vaddhosmi bhāradhā ’’ ti .

Tattha nikatīti patirūpakena vañcanā .

Vañcanānīti ujukavañcanāneva .

Ālopāti divā gāmaghātā .

Sāhasākārāti gehaṃ pavisitvā maraṇena tajjetvā sāhasikakammakaraṇāni .

Saccan ti sabhāvo .

Dhammoti sucaritadhammo .

Ahiṃsāti mettāpubbabhāgo .

Saṃyamoti sīlasaṃyamo .

Damoti indriyadamanaṃ .

Āsanūdakadāyīnan ti abbhāgatānaṃ āsanañca udakañca dānasīlānaṃ .

Bhāradhāti rājānaṃ ālapati .

Idāni rañño dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –

180.

‘‘ Yaṃ yañhi rāja bhajati , santaṃ vā yadi vā asaṃ ;

Sīlavantaṃ visīlaṃ vā , vasaṃ tasseva gacchati .

181.

‘‘ Yādisaṃ kurute mittaṃ , yādisaṃ cūpasevati ;

Sopi tādisako hoti , sahavāso hi tādiso .

182.

‘‘ Sevamāno sevamānaṃ , samphuṭṭho samphusaṃ paraṃ ;

Saro diddho kalāpaṃva , alittamupalimpati ;

Upalepabhayā dhīro , neva pāpasakhā siyā .

183.

‘‘ Pūtimacchaṃ kusaggena , yo naro upanayhati ;

Kusāpi pūti vāyanti , evaṃ bālūpasevanā .

184.

‘‘ TagarañcaV4.395P4.436M4.438 palāsena , yo naro upanayhati ;

Pattāpi surabhi vāyanti , evaṃ dhīrūpasevanā .

185.

‘‘ Tasmā pattapuṭasseva , ñatvā sampākamattano ;

Asante nopaseveyya , sante seveyya paṇḍito ;

Asanto nirayaṃ nenti , santo pāpenti suggatin ’’ ti .

Tattha santaṃ vā yadi vā asan ti sappurisaṃ vā asappurisaṃ vā .

Sevamāno sevamānan ti seviyamāno ācariyo sevamānaṃ antevāsikaṃ .

Samphuṭṭhoti antevāsinā vā phuṭṭho ācariyo .

Samphusaṃ paran ti paraṃ ācariyaṃ samphusanto antevāsī vā .

Alittan ti taṃ antevāsikaṃ pāpadhammena alittaṃ so ācariyo visadiddho saro sesaṃ sarakalāpaṃ viya limpati .

Evaṃ bālūpasevanāti bālūpasevī hi pūtimacchaṃ upanayhanakusaggaṃ viya hoti , pāpakammaṃ akarontopi avaṇṇaṃ akittiṃ labhati .

Dhīrūpasevanāti dhīrūpasevī puggalo tagarādigandhajātipaliveṭhanapattaṃ viya hoti , paṇḍito bhavituṃ asakkontopi kalyāṇamittasevī guṇakittiṃ labhati .

Pattapuṭassevāti duggandhasugandhapaliveṭhanapaṇṇasseva .

Sampākamattanoti kalyāṇamittasaṃsaggavasena attano paripākaṃ paribhāvanaṃ ñatvāti attho .

Pāpenti suggatin ti santo sammādiṭṭhikā attānaṃ nissite satte saggameva pāpentīti desanaṃ yathānusandhimeva pāpesi .

Rājā tassa dhammakathāya pasīdi , isigaṇopi āgato .

Rājā isayo vanditvā ‘‘ bhante , maṃ anukampamānā mama vasanaṭṭhāne vasathā ’’ ti vatvā tesaṃ paṭiññaṃ gahetvā nagaraṃ gantvā suvānaṃ abhayaṃ adāsi .

Isayopi tattha agamaṃsu .

Rājā isigaṇaṃ uyyāne vasāpento yāvajīvaṃ upaṭṭhahitvā saggapuraṃ pūresi .

Athassa puttopi chattaṃ ussāpento isigaṇaṃ paṭijaggiyevāti tasmiṃ kulaparivaṭṭe satta rājāno isigaṇassa dānaṃ pavattayiṃsu .

Mahāsatto araññe vasantoyeva yathākammaṃ gato .

SatthāM4.439 imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘ evaṃ , bhikkhave , pubbepi devadatto pāpo pāpaparivāroyevā ’’ ti vatvā jātakaṃ samodhānesi –

‘‘ tadā sattigumbo devadatto ahosi , corā devadattaparisāP4.437 , rājā ānando , isigaṇā buddhaparisā , pupphakasuvo pana ahameva ahosin ’’ ti .

Sattigumbajātakavaṇṇanā sattamā .

Issues

Catuttho bhāgo

Catuttho bhāgo