3. Dasabalavaggo
1. Dasabalasuttavaṇṇanā
21. Paṭhamaṃ
V2.46 dutiyasseva saṅkhepo paṭhamasutte saṅkhepavuttassa atthassa vitthāravasena dutiyasuttassa desitattā , tañca pana bhagavā paṭhamasuttaṃ saṅkhepato desesi , dutiyaṃ tato vitthārato .
Paṭhamaṃ vā saṃkhittarucīnaṃ puggalānaṃ ajjhāsayena saṅkhepato desesi , dutiyaṃ pana attano ruciyā tato vitthārato .
Sīhasamānavuttikā hi buddhā bhagavanto , te attano ruciyā kathentā attano thāmaṃ dassentāva kathenti , tasmā dutiyasuttavasena cettha atthavaṇṇanaṃ karissāma , tasmiṃ saṃvaṇṇite paṭhamaṃ saṃvaṇṇitameva hotīti adhippāyo .
Dasabalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .2. Dutiyadasabalasuttavaṇṇanā
22. Tatthāti dutiyasutte .
Dasahi balehīti dasahi anaññasādhāraṇehi ñāṇabalehi , tāni tathāgatasseva balānīti tathāgatabalānīti vuccanti .
Kāmañca tāni ekaccānaṃ sāvakānampi uppajjanti , yādisāni
M2.54 pana buddhānaṃ ṭhānāṭṭhānañāṇādīni uppajjanti , na tādisāni tadaññesaṃ kadācipi uppajjantīti .Hatthikulānusārenāti vakkhamānahatthikulānusārena .
Kāḷāvakan ti kulasaddāpekkhāya napuṃsakaniddeso .
Esa nayo sesesupi .
Pakatihatthikulan ti giricaranadicaravanacarādippabhedā gocariyakāḷāvakanāmā sabbāpi balena pākatikā hatthijāti .
Dasannaṃ purisānan ti thāmamajjhimānaṃ dasannaṃ purisānaṃ .
Ekassa tathāgatassa kāyabalanti ānetvā sambandho .
Ekassāti ca tathā heṭṭhākathāyaṃ āgatattā desanāsotena vuttaṃ .
Nārāyanasaṅghātabalan ti ettha nārā vuccanti rasmiyo , tā bahū nānāvidhā ito uppajjantīti nārāyanaṃ , vajiraṃ , tasmā nārāyanasaṅghātabalanti vajirasaṅghātabalanti attho .
Tathāgatassa kāyabalan ti tathāgatassa pākatikakāyabalaṃ .
Saṅgahaṃ na gacchati attano balābhāvato , tato evassa bāhirakatā lāmakatā ca .
Tadubhayaṃ panassa kāraṇena dassetuṃ ‘‘ etañhi nissāyā ’’ tiādi vuttaṃ .
Aññan ti kāyabalato aññaṃ tato visuṃyeva .
Dasasu ṭhānesu dasasu ñātabbaṭṭhānesu .
Yāthāvapaṭivedhato sayañca akampayaṃ , puggalañca taṃsamaṅgiṃ neyyesu adhibalaṃ karotīti āha ‘‘ akampanaṭṭhena upatthambhanaṭṭhena cā ’’ ti .
Ṭhānañca
V2.47 ṭhānatoti kāraṇañca kāraṇato .
Kāraṇañhi yasmā phalaṃ tiṭṭhati tadāyattavuttitāya uppajjati ceva pavattati ca , tasmā ‘‘ ṭhānan ’’ ti vuccati .
Vipariyāyena aṭṭhānan ti akāraṇaṃ veditabbaṃ .
Tadubhayaṃ bhagavā yena ñāṇena ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetū paccayā uppādāya , taṃ taṃ ṭhānaṃ , ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya , taṃ taṃ aṭṭhānanti pajānāti .
Taṃ sandhāyāha ‘‘ ṭhānañca … pe … jānanaṃ ekan ’’ ti .Kammasamādānānan ti kammaṃ samādiyitvā katānaṃ kusalākusalakammānaṃ , kammaññeva vā kammasamādānaṃ .
Ṭhānaso hetusoti paccayato ca hetuto ca .
Tattha gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṃ , kammaṃ hetu .
Sabbatthagāminīpaṭipadājānanan ti sabbagatigāminiyā agatigāminiyā ca paṭipadāya maggassa jānanaṃ , bahūsupi manussesu ekameva pāṇaṃ hanantesu ‘‘ imassa cetanā nirayagāminī bhavissati , imassa tiracchānayonigāminī ’’ ti iminā nayena ekavatthusmimpi kusalākusalacetanāsaṅkhātānaṃ paṭipattīnaṃ aviparītato sabhāvajānanaṃ
M2.55 .
Anekadhātunānādhātulokajānanan ti cakkhudhātuādīhi kāmadhātuādīhi vā bahudhātuno , tāsaṃyeva dhātūnaṃ viparītatāya nānappakāradhātuno khandhāyatanadhātulokassa jānanaṃ .
Parasattānan ti paresaṃ sattānaṃ .
Nānādhimuttikatājānanan ti hīnādīhi adhimuttīhi nānādhimuttikabhāvassa jānanaṃ .
Tesaṃyevāti parasattānaṃyeva .
Indriyaparopariyattajānanan ti saddhādīnaṃ indriyānaṃ parabhāvassa aparabhāvassa vuddhiyā ceva hāniyā ca jānanaṃ .
Jhānavimokkhasamādhisamāpattīnan ti paṭhamādīnaṃ catunnaṃ jhānānaṃ ,‘‘ rūpī rūpāni passatī ’’ tiādīnaṃ aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ , savitakkasavicārādīnaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ , paṭhamajjhānasamāpattiādīnañca navannaṃ anupubbasamāpattīnaṃ .
Saṃkilesavodānavuṭṭhānajānanan ti hānabhāgiyassa , visesabhāgiyassa ‘‘ vodānampi vuṭṭhānaṃ , tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhānan ’’ ti ( vibha .828) evaṃ vuttapaguṇajjhānassa ceva bhavaṅgaphalasamāpattīnañca jānanaṃ .
Heṭṭhimaṃ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti , tasmā vodānampi ‘‘ vuṭṭhānan ’’ ti vuccati .
Bhavaṅgena pana sabbajhānehi vuṭṭhānaṃ hoti .
Phalasamāpattiyā nirodhasamāpattito vuṭṭhānameva sandhāya ‘‘ tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ .
Pubbenivāsajānanan ti pubbenivāsānussatiñāṇena nivuṭṭhakkhandhānaṃ jānanaṃ .
Cutūpapātajānanan ti sattānaṃ cutiyā upapattiyā ca yāthāvato jānanaṃ .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimagge vuttanayeneva veditabbo .
Āsavakkhayajānanaṃ āsavakkhayañāṇaṃ , maggañāṇanti attho .Yattha panetāni vitthārato āgatāni saṃvaṇṇitāni , tāni dassento ‘‘ abhidhamme panā ’’ tiādimāha .
Byāmohabhayavasena saraṇapariyesanaṃ sārajjanaṃ sārado , byāmohabhayaṃ .
Vigato sārado etassāti
V2.48 visārado , tassa bhāvo vesārajjaṃ .
Taṃ pana ñāṇasampadaṃ pahānasampadaṃ desanāvisesasampadaṃ khemaṃ nissāya pavattaṃ catubbidhaṃ paccavekkhaṇāñāṇaṃ .
Tenāha ‘‘ catūsu ṭhānesū ’’ tiādi .Catūsūti paraparikappitesu vatthūsu .
Paraparikappitesu vā vatthumattesu codanākāraṇesu .
Sammāsambuddhassa te paṭijānatoti ‘‘ ahaṃ sammāsambuddho ’’ ti evaṃ paṭijānantena tayā .
Ime dhammāti ‘‘ idaṃ pañcamaṃ ariyasaccaṃ , ayaṃ chaṭṭho upādānakkhandho , idaṃ
M2.56 terasamaṃ āyatanan ’’ ti veditabbā ime dhammā .
Anabhisambuddhā appaṭividdhattāti .Tatrāti tasmiṃ anabhisambuddhadhammasaṅkhāte codanāvatthusmiṃ .
Kocīti samaṇādīhi añño vā yo koci .
Saha dhammenāti saha hetunā .
‘‘ Dhammapaṭisambhidā ’’ tiādīsu viya hetupariyāyo idha dhamma -saddo .
Hetūti ca uppattisādhanahetu veditabbo , na kārako sampāpako vā .
Nimittan ti kāraṇaṃ , taṃ panettha codanāvatthumeva .
Na samanupassāmi sammāsambuddhabhāvato .
Khemappattoti akhemappattarūpāya codanāya anupaddavaṃ patto niccalabhāvappatto .
Vesārajjappattoti visāradabhāvappatto .
Sesesupi eseva nayo .
Ayaṃ pana viseso – ime āsavāti kāmāsavādīsu ime nāma āsavā na parikkhīṇāti āsavakkhayavacanenettha sabbakilesappahānaṃ vuttaṃ .
Na hi so kileso atthi , yo sabbaso āsavesu khīṇesu nappahīyeyya .
Antarāyikāti antarāyakarā , saggavimokkhādhigamassa antarāyakarāti attho .
Dhammo hi yo saṃkilesato niyyāti , so ‘‘ niyyāniko ’’ ti vutto .
Dhamme niyyante taṃsamaṅgīpuggalo niyyānikoti voharito hotīti tassa paṭikkhipanto ‘‘ so na niyyātī ’’ ti āha .
Kathaṃ pana desanādhammo niyyātīti vuccati ?
Niyyānatthasamādhānato , so abhedopacārena ‘‘ niyyātī ’’ ti vutto .
Atha vā ‘‘ dhammo desito ’’ ti ariyadhammassa adhippetattā na koci virodho .
Usabhassa idanti āsabhaṃ , asantasanaṭṭhena āsabhaṃ viyāti āsabhaṃ , seṭṭhaṭṭhānaṃ sabbaññutaṃ .
Āsabhaṭṭhānaṭṭhāyitāya āsabhā nāma pubbabuddhā .
Sabbaññutapaṭijānanavasena abhimukhaṃ gacchanti , catasso vā parisā upasaṅkamantīti āsabhā .
Catassopi hi parisā buddhābhimukhā evaṃ tiṭṭhanti , na tiṭṭhanti parammukhā .
Idampīti ‘‘ usabho ’’ ti idampi padaṃ .
Tassāti nisabhassa .
Yesaṃ baluppādāvaṭṭhānānaṃ vasena usabhassa āsabhaṇṭhānaṃ icchitaṃ , tato sātisayānaṃ eva tesaṃ vasena āsabhaṇṭhānaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ .
Yaṃ kiñci loke upamaṃ nāma buddhaguṇānaṃ nidassanabhāvena vuccati , sabbaṃ taṃ nihīnameva .
Tiṭṭhamāno cāti atiṭṭhantopi tiṭṭhamāno eva paṭijānāti nāma .
Upagacchatīti anujānāti .
Aṭṭha
V2.49M2.57 kho imāti idaṃ vesārajjañāṇassa baladassanaṃ .
Yathā hi byattaṃ parisaṃ ajjhogāhetvā viññūnaṃ cittaṃ ārādhanasamatthāya kathāya dhammakathikassa chekabhāvo paññāyati , evaṃ imā aṭṭha parisā patvā satthu vesārajjañāṇassa balaṃ pākaṭaṃ hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ parisāsū ’’ ti .Khattiyaparisāti khattiyānaṃ sannipatitānaṃ samūho .
Esa nayo sabbattha .
Māraparisāti mārakāyikānaṃ sannipatitānaṃ samūho .
Mārasadisānaṃ mārānaṃ parisāti māraparisā .
Sabbā cetā parisā uggaṭṭhānadassanavasena gahitā .
Manussā hi ‘‘ ettha rājā nisinno ’’ ti vutte pakativacanampi vattuṃ na sakkonti , kacchehi sedā muccanti , evaṃ uggā khattiyaparisā , brāhmaṇā tīsu vedesu kusalā honti , gahapatayo nānāvohāresu ca akkharacintāya ca kusalā , samaṇā sakavādaparavādesu kusalā , tesaṃ majjhe dhammakathākathanaṃ nāma ativiya bhāriyaṃ .
Devānaṃ uggabhāve vattabbameva natthi .
Amanussoti hi vuttamatte manussānaṃ sakalasarīraṃ kampati , tesaṃ rūpaṃ disvāpi saddaṃ sutvāpi sattā visaññitāpi honti .
Evaṃ amanussaparisā uggā .
Iti cetā parisā uggaṭṭhānadassanavasena vuttā .
Kasmā panettha yāmādiparisā na gahitāti ?
Bhusaṃ kāmābhigiddhatāya yonisomanasikāravirahato .
Yāmādayo hi uḷāruḷāre kāme paṭisevantā tatthābhigiddhatāya dhammassavanāya sabhāvena cittampi na uppādenti , mahābodhisattānaṃ pana buddhānañca ānubhāvena ākaḍḍhiyamānā kadāci nesaṃ payirupāsanādīni karonti tādise mahāsamaye .
Teneva hi vimānavatthudesanāpi taṃnimittā bahulā nāhosi .
Seṭṭhanādan ti kenaci appaṭihatabhāvena uttamanādaṃ .
Abhītanādan ti vesārajjayogato kutoci nibbhayanādaṃ .
Sīhanādasuttenāti khandhiyavagge āgatena sīhanādasuttena .
Sahanatoti khamanato .
Hananatoti vidhamanato viddhaṃsanato .
Yathā vātiādi ‘‘ sīhanādasadisaṃ vā nādaṃ nadatī ’’ ti saṅkhepato vuttassa atthassa viññāpanaṃ .
Etan ti ‘‘ brahmacakkan ’’ ti etaṃ padaṃ .
Paññāpabhāvitan ti cirakālaparibhāvitāya pāramitāpaññāya vipassanāpaññāya ca uppāditaṃ .
Karuṇāpabhāvitan ti ‘‘ kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno ’’ tiādinayappavattāya mahākaruṇāya uppāditaṃ .
Yathā abhinikkhamanato pabhuti mahābodhisattānaṃ ariyamaggādhigamanavirodhinī
M2.58 paṭipatti natthi , evaṃ tusitabhavanato niyatabhāvāpattito ca paṭṭhāyāti dutiyatatiyanayā ca gahitā .
Phalakkhaṇeti aggaphalakkhaṇe .
Paṭivedhaniṭṭhattā arahattamaggañāṇaṃ vajirūpamatāyeva sātisayo paṭivedhoti ‘‘ phalakkhaṇe uppannaṃ nāmā ’’ ti vuttaṃ .
Tena paṭiladdhassapi desanāñāṇassa kiccanipphatti parassa bujjhanamattena hotīti ‘‘ aññāsikoṇḍaññassa sotāpatti … pe … phalakkhaṇe pavattanaṃ nāmā ’’ ti vuttaṃ .
Tato paraṃ pana yāva parinibbānā desanāñāṇappavatti , tasseva pavattitassa dhammacakkassa ṭhānanti veditabbaṃV2.50 pavattitacakkassa cakkavattino cakkaratanassa ṭhānaṃ viya .Ubhayampīti pi -saddena lokiyadesanāñāṇassa itarena anaññasādhāraṇatāvasena samānataṃ sampiṇḍeti .
Urasi jātatāya uraso sambhūtanti orasaṃ ñāṇaṃ .
Iti rūpan ti ettha iti -saddo anavasesato rūpassa sarūpanidassanatthoti tassa ‘‘ idaṃ rūpan ’’ ti etena sādhāraṇato ca sarūpanidassanamāha .
Ettakaṃ rūpan ti etena anavasesato ‘‘ ito uddhaṃ rūpaṃ natthī ’’ ti nimittassa aññassa abhāvaṃ .
Idāni tamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ ruppanasabhāvañcevā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ruppanaṃ sītādivirodhipaccayasamavāye visadisuppatti .
Ādi -saddena ajjhattikabāhirādibhedaṃ saṅgaṇhāti .
Lakkhaṇa … pe … vasenāti kakkhaḷattādilakkhaṇavasena sandhāraṇādirasavasena sampaṭicchanādipaccupaṭṭhānavasena bhūtattayādipadaṭṭhānavasena ca .
Evaṃ pariggahitassāti evaṃ sādhāraṇato ca lakkhaṇādito ca pariggahitassa .
Avijjāsamudayāti avijjāya uppādā , atthibhāvāti attho .
Nirodhavirodhī hi atthibhāvo hoti , tasmā nirodhe asati atthibhāvo hoti , tasmā purimabhave siddhāya avijjāya sati imasmiṃ bhave rūpassa samudayo rūpassa uppādo hotīti attho .
Taṇhāsamudayā kammasamudayāti etthāpi eseva nayo .
Avijjādīhi ca tīhi atītakālikattā tesaṃ sahakārīkāraṇabhūtaṃ upādānampi gahitamevāti veditabbaṃ .
Pavattipaccayesu kabaḷīkāraāhārassa balavatāya , so eva gahito ,‘‘ āhārasamudayā ’’ ti pana gahitena pavattipaccayatāmattena utucittānipi gahitāneva hontīti dvādasasamuṭṭhānikaṃ rūpassa paccayato dassanampi bhavitabbamevāti daṭṭhabbaṃ .
Nibbattilakkhaṇan tiādinā kālavasena
M2.59 udayadassanamāha .
Tattha bhūtavasena magge udayaṃ passitvā ṭhito idha santativasena anukkamena khaṇavasena passati .Avijjānirodhā rūpanirodhoti aggamaggañāṇena avijjāya anuppādanirodhato anāgatassa anuppādanirodho hoti paccayābhāve abhāvato .
Paccayanirodhenāti avijjāsaṅkhātassa paccayassa nirodhabhāvena .
Taṇhānirodhāti etthāpi eseva nayo .
Āhāranirodhāti pavattipaccayassa kabaḷīkārāhārassa abhāvā .
Rūpanirodhāti taṃsamuṭṭhānarūpassa abhāvo hoti .
Sesaṃ heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ .
Vipariṇāmalakkhaṇan ti bhavakālavasena hetudvayadassanaṃ .
Tasmā taṃ padaṭṭhānavasena pageva passitvā ṭhito idha santativasena disvā anukkamena khaṇavasena passati .
Iti vedanātiādīsupi vuttanayena attho veditabbo .
Sukhādibhedan ti sukhadukkhaadukkhamasukhādivibhāgaṃ .
Rūpasaññādibhedan ti rūpasaññā , sadda … gandha … rasa … phoṭṭhabba
V2.51 … dhammasaññādivibhāgaṃ .
Phassādibhedan ti phassacetanāmanasikārādivibhāgaṃ .
Lakkhaṇa … pe … vasenāti iṭṭhānubhavanalakkhaṇādilakkhaṇavasena iṭṭhākārasambhogarasādirasavasena kāyikaassādādipaccupaṭṭhānavasena iṭṭhārammaṇādipadaṭṭhānavasena .‘‘ Phuṭṭho vedeti , phuṭṭho sañjānāti , phuṭṭho cetetī ’’ ti ( saṃ . ni .4.93) vacanato tīsu vedanādīsu khandhesu phassasamudayāti vattabbaṃ .
Viññāṇappaccayā nāmarūpan ’’ ti vacanato viññāṇakkhandhe nāmarūpasamudayāti vattabbaṃ .
Tesaṃyeva vasenāti ‘‘ avijjānirodho vedanānirodho ’’ tiādinā tesaṃyeva avijjādīnaṃ vasena yojetabbaṃ .
Upādānakkhandhānaṃ samudayatthaṅgamavasena titthiyānaṃ avisayopi sappadeso sīhanādo dassito .
Idāni nippadeso anulomapaṭilomavasena saṅkhepato vitthārato paccayākāravisayo anaññasādhāraṇo dassīyatīti āha ,‘‘ ayampi aparo sīhanādo ’’ ti .
Tassāti ‘‘ imasmiṃ satī ’’ tiādinā saṅkhepato vuttapaṭiccasamuppādapāḷiyā .
Ettha ca ‘‘ imasmiṃ sati idaṃ hoti , imassa nirodhā idaṃ nirujhtī ’’ ti avijjādīnaṃ bhāve saṅkhārādīnaṃ bhāvassa , avijjādīnaṃ nirodhe saṅkhārādīnaṃ nirodhassa kathanena purimasmiṃ paccayalakkhaṇe niyamo dassito ‘‘ imasmiṃ
M2.60 sati eva , nāsati , imassa uppādā eva , nānuppādā , nirodhā eva , nānirodhā ’’ ti .
Tenedaṃ lakkhaṇaṃ antogadhaniyamaṃ idha paṭiccasamuppādassa vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Nirodhoti ca avijjādīnaṃ virāgā vigamena āyatiṃ anuppādo appavatti .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ avijjāya tveva asesavirāganirodhā ’’ tiādi .
Nirodhavirodhī ca uppādo , yena so uppādanirodhavibhāgena vutto ‘‘ imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī ’’ ti .
Tenetaṃ dasseti ‘‘ asati nirodhe uppādo nāma , so cettha atthibhāvoti vuccatī ’’ ti .
‘‘ Imasmiṃ sati idaṃ hotī ’’ ti idameva hi lakkhaṇaṃ .
Pariyāyantarena ‘‘ imassa uppādā idaṃ uppajjatī ’’ ti vadantena parena purimaṃ visesitaṃ hoti .
Tasmā na vattamānaṃyeva sandhāya ‘‘ imasmiṃ satī ’’ ti vuttaṃ , atha kho maggena anirujjhanasabhāvañcāti viññāyati .
Yasmā ca ‘‘ imasmiṃ asati idaṃ na hoti , imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī ’’ ti dvidhāpi uddiṭṭhassa lakkhaṇassa niddesaṃ vadantena bhagavatā ‘‘ avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho ’’ tiādinā nirodhova vutto , tasmā natthibhāvopi nirodho evāti natthibhāvaviruddho atthibhāvo anirodhoti dassitaṃ hoti .
Tena anirodhasaṅkhātena atthibhāvena uppādaṃ viseseti .
Tato idha na kevalaṃ atthibhāvamattaṃ uppādoti attho adhippeto , atha kho anirodhasaṅkhāto atthibhāvo cāti ayamattho vibhāvito hoti .
Evametaṃ lakkhaṇadvayavacanaṃ aññamaññaṃ visesanavisesitabbabhāvena sātthakanti veditabbaṃ .
Ko panāyaṃ anirodho nāma , yo ‘‘ atthibhāvo , uppādo ’’ ti ca vuttoti ?
Appahīnabhāvo ca anibbattitaphalabhāvenaV2.52 phaluppādanārahatā cāti ayamettha saṅkhepo .
Vitthāro pana paramatthadīpaniyaṃ udānaṭṭhakathāyaṃ ( udā . aṭṭha .1).
Vuttanayena veditabbo .Pañcakkhandhavibhajanādivasenāti pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ dvādasapadikassa paccayākārassa vibhajanavasena .
Imasmiñhi dasabalasutte dhammassa desitākāro pañcakkhandhapaccayākāramatto .
Tenāha ‘‘ pañcakkhandhapaccayākāradhammo ’’ ti .
Ācariyamuṭṭhiyā akaraṇena vibhūto , so pana atthato ca saddato ca pihito heṭṭhāmukhajāto vā na hotīti āha ‘‘ anikujjito ’’ ti .
Vivaṭoti vibhāvito .
Tenāha ‘‘ vivaritvā ṭhapito ’’ ti
M2.61 .Pakāsitoti ñāṇobhāsena obhāsito ādīpitoti āha ‘‘ dīpito jotito ’’ ti .
Tattha tattha chinnabhinnaṭṭhāne .
Sibbitagaṇṭhitan ti vākaṃ gahetvā sibbitaṃ , sibbituṃ asakkuṇeyyaṭṭhāne vākena gaṇṭhitañca .
Chinnapilotikābhāvena vigatapilotiko dhammo , tassa chinnapilotikassa paṭilomatā chinnabhinnatābhāvenāti dassento ‘‘ na hetthā ’’ tiādimāha .
Nivāsanapārupanaṃ pariggahaṇaṃ .
Sayaṃ paṭibhānaṃ kappetvā .
Vaḍḍhentā attano samayaṃ .
Samaṇakacavaran ti samaṇavesadhāraṇavasena samaṇapaṭirūpatāya samaṇānaṃ kacavarabhūtaṃ .
Attano rūpapavattiyā karaṇḍaṃ kucchitaṃ dhuttaṃ vāti pavattetīti kāraṇḍavo , dussīlo .
Taṃ kāraṇḍavaṃ .
Niddhamathāti nīharatha .
Kasambun ti samaṇakasaṭaṃ .
Apakassathāti apakaḍḍhatha nanti attho .
Palāpeti palāpasadise .
Tathā hi taṇḍulasārarahito dhaññapaṭirūpako thusamattako palāpoti vuccati , evaṃ sīlādisārarahito samaṇapaṭirūpako palāpo viyāti palāpo , dussīlo .
Te palāpe .
Vāhethāti apanetha .
Patissatāti bāḷhasatitāya patissatā hothāti .
Saddhāya pabbajitenāti rājūpaddavādīhi anupaddutena ‘‘ evañhi taṃ otiṇṇaṃ jātiādisaṃsārabhayaṃ vijinissāmī ’’ ti vaṭṭanissaraṇatthaṃ āgatāya saddhāya vasena pabbajitena .
Ācārakulaputtoti ācārena abhijāto .
Tenāha ‘‘ yato kutocī ’’ tiādi .
Jātikulaputtoti jātisampattiyā abhijāto .
Viññuppasatthāni aṅgāni sammāpadhāniyaṅgabhāvena , kāye ca jīvite ca nirapekkhabhāvena vīriyaṃ ārabhantassa tathāpavattavīriyavasena ‘‘ taco ekaṃ aṅgan ’’ ti vuttaṃ .
Esa nayo sesesupi .
Navasu ṭhānesu samādhātabban ti ‘‘ kālavasena pañcasu , iriyāpathavasena catūsū ’’ ti evaṃ navasu ṭhānesu vīriyaṃ samādhātabbaṃ pavattetabbaṃ .
So dukkhaṃ viharatīti kusītapuggalo niyyānikasāsane vīriyārambhassa akaraṇena sāmaññatthassa anuppattiyā dukkhaṃ viharati .
Sakaṃ vā atthaṃ sadatthaṃ ka-kārassa da-kāraṃ katvā
V2.53 .Kusītassa atthaparihāyanaṃ mūlato paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘ cha dvārānī ’’ tiādi vuttaṃ .
Nisajjāvasena pīṭhamaddanato pīṭhamaddano , nirassanavacanaṃ tassa , kassacipatthassa adhāraṇato kevalaṃ pīṭhabhārabhūtoti adhippāyo .
Aññattha pana ‘‘ makhamaddano ’’ ti
M2.62 vuccati , tattha dānamicchāya paresaṃ makhaṃ passantoti attho .
Laṇḍapūrakoti kucchipūraṃ bhuñjitvā vaccakuṭipūrako .‘‘ Āraddhavīriyo ’’ tiādīsu ‘‘ kusīto puggalo ’’ ti ettha vuttavipariyāyena attho veditabbo , āsīsāya vasena thomito .
Āraddhavīriyeti paggahitavīriye .
Pahitatteti nibbānaṃ patipesitacitte .
Etena sāvakānaṃ sammāpaṭipattiṃ satthuvandanānisaṃsañca dassesi .
Hīnenāti vaṭṭanissitena dhammena .
Tenāha ‘‘ hīnāya saddhāyā ’’ tiādi .
Aggenāti seṭṭhena vivaṭṭanissitena dhammena , īsakampi katakālusiyavigataṭṭhena maṇḍaṭṭhena ca pasannampi surādi na pātabbaṃ .
Sāsanan ti pariyattipaṭipattipaṭivedhalakkhaṇaṃ sāsanaṃ .
Pasannaṃ vigatadosamalattā pasādaniyattā ca .
Pātabbañca pattena viya sukhena paribhuñjitabbato duccaritasabbakilesakasāvamalapaṅkadosarahitattā ca .
Maṇḍabhūtā bodhipakkhiyadhammadesanāpi desanāmaṇḍo .
Tassa ekasseva pana desanāmaṇḍassa paṭiggāhakā suppaṭipannā dosarahitā catasso parisā paṭiggahamaṇḍo .
Maggabrahmacariyaṃ taggatikattā sakalopi bodhipakkhiyadhammarāsi brahmacariyamaṇḍo .
Tenāha ‘‘ katamo desanāmaṇḍo ’’ tiādi .
Tattha viññātāroti saccānaṃ abhisametāvino .
Tathā hi ādito ‘‘ catunnaṃ ariyasaccānaṃ ācikkhaṇā ’’ tiādi vuttaṃ .
Pubbabhāge ‘‘ atthi ayaṃ loko ’’ tiādinā idhalokaparalokagatasammosavigamena pavatto adhimokkhova adhimokkhamaṇḍo .
Chaḍḍetvā samucchedavasena vijahitvā .
Catubhūmakassa saddhindriyassa adhimokkhamaṇḍena maṇḍabhūtaṃ adhimokkhaṃ .
Ādi -saddena ‘‘ paggahamaṇḍo vīriyindriyaṃ kosajjakasaṭan ’’ tiādiṃ pāḷisesaṃ saṅgaṇhāti .
Etthāti etasmiṃ sāsane ,‘‘ maṇḍasmin ’’ ti vā vacane .
Kāraṇavacanaṃ , tena ‘‘ satthā sammukhībhūto ’’ ti sammukhabhāvanāyogo nirāsaṅkaphalāvahoti dasseti .
Tenāha ‘‘ asammukhā ’’ tiādi .
Pamāṇan ti anurūpaṃ bhesajjassa pamāṇaṃ .
Uggamanan ti bhesajjassa vamanaṃ virecanaṃ , tassa vā vasena dosadhātūnaṃ vamanaṃ virecanaṃ .
Evamevāti yathā bhesajjamaṇḍaṃ vejjasammukhā nirāsaṅkā pivanti , evameva
M2.63 ‘‘ satthā sammukhībhūto ’’ ti nirāsaṅkā vīriyaṃ katvā , maṇḍapeyya sāsanaṃ pivathāti yojanā .Abhiññāsamāpattipaṭilābhena sānisaṃsā .
Maggaphalādhigamanena savaḍḍhi
V2.54 .Paratthan ti attano diṭṭhānugatiāpattiyā , tathā sammāpaṭipajjantānaṃ paresaṃ atthanti evamettha attho daṭṭhabbo .
Dutiyadasabalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Upanisasuttavaṇṇanā
23. Jānato passatoti ettha dassanaṃ paññācakkhunāva dassanaṃ adhippetaṃ , na maṃsacakkhunāti āha ‘‘ dvepi padāni ekatthānī ’’ ti .
Evaṃ santepīti padadvayassa ekatthattepi ñāṇalakkhaṇañāṇappabhāvavisayasssa tathādassanabhāvāvirodhanāti attho .
Tenāha ‘‘ jānanalakkhaṇañhi ñāṇan ’’ tiādi .
Ñāṇappabhāvan ti ñāṇānubhāvena ñāṇakiccavisayobhāsanti attho .
Tenāha ‘‘ ñāṇena vivaṭṭe dhamme passatī ’’ ti .
Jānato passatoti ca jānanadassanamukhena puggalādhiṭṭhānā desanā pavattāti āha –
‘‘ ñāṇalakkhaṇaṃ upādāyā ’’ tiādi .
Jānatoti vā pubbabhāgañāṇena jānato , aparabhāgena ñāṇena passato .
Jānatoti vā vatvā na jānanaṃ anussavākāraparivitakkamattavasena idhādhippetaṃ , atha kho rūpāni viya cakkhuviññāṇena rūpādīni tesañca samudayādike paccakkhe katvā dassananti vibhāvetuṃ ‘‘ passato ’’ ti vuttanti evaṃ vā ettha attho .
Āsavānaṃ khayan ti āsavānaṃ accantappahānaṃ .
So pana tesaṃ anuppādanirodho sabbena sabbaṃ abhāvo evāti āha ‘‘ asamuppādo khīṇākāro natthibhāvo ’’ ti .
Āsavakkhayasaddassa khīṇākārādīsu āgataṭṭhānaṃ dassetuṃ ‘‘ āsavānaṃ khayā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ujumaggānusārinoti kilesavaṅkakāyavaṅkādīnaṃ pahānena ujubhūte savipassanāheṭṭhimamaggadhamme anussarantassa .
Yadeva hissa parikkhīṇaṃ .
Khayasmiṃ paṭhamaṃ ñāṇaṃ ‘‘ tato aññā anantarā ’’ ti khayasaṅkhāte aggamagge tappariyāpannameva ñāṇaṃ paṭhamaṃ uppajjati , tadanantaraṃ pana aññā arahattanti .
Yadipi gāthāya ‘‘ khayasmiṃ ’’ icceva vuttaṃ , samucchedavasena pana ‘‘ āsave
M2.64 khīṇe maggo khayo ’’ ti vuccatīti āha ‘‘ maggo āsavakkhayoti vutto ’’ ti .
Samaṇoti samitapāpo adhippeto , so pana khīṇāsavo hotīti .
‘‘ Āsavānaṃ khayā ’’ ti idha phalaṃ , pariyāyena pana āsavakkhayo maggo , tena pattabbato phalaṃ .
Eteneva nibbānassapi āsavakkhayabhāvo vuttoti veditabbo .Jānato eva passato evāti evamettha niyamo icchito , na aññathā visesābhāvato aniṭṭhāpannovāti tassa niyamassa phalaṃ dassetuṃ ‘‘ no ajānato no apassato ’’ ti vuttan ti āha
V2.55 ‘‘ yo pana na jānāti , na passati , tassa no vadāmīti attho ’’ ti .
Iminā khandhānaṃ pariññā āsavakkhayassa ekantikakāraṇanti dasseti .
Etenāti ‘‘ no ajānato , no apassato ’’ ti etena vacanena .
Te paṭikkhittāti ke pana teti ?
‘‘ Bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissanti ( dī . ni .1.168; ma . ni .2.228) ahetū appaccayā sattā visujjhantī ’’ ti ( dī . ni .1.168; ma . ni .2.101,227) evamādivādā .
Tesu keci abhijātisaṅkantimattena saṃsārasuddhiṃ paṭijānanti , aññe issarapajāpatikāraṇādivasena .
Tayidaṃ sabbaṃ saṃsārādīhīti ettheva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ .
Purimena padadvayenāti ‘‘ jānato passato ’’ ti iminā padadvayena .
Upāyo vutto ‘‘ āsavakkhayā ’’ ti adhikārato .
Imināti ‘‘ no ajānato , no apassato ’’ ti iminā padadvayena .
Anupāyo hoti esa āsavānaṃ khayassa , yadidaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ apariññāti ‘‘ jānato passato ’’ ti imināva aniyamavacanena anupāyapaṭisedhopi atthato bodhito hotīti .
Tameva hi atthato bodhitabhāvaṃ vibhāvetuṃ evaṃ saṃvaṇṇanā katāti daṭṭhabbaṃ .Dabbajātikoti dabbarūpo .
So hi ‘‘ drabyo ’’ ti vuccati ‘‘ drabyaṃ vinassati nādrabyan ’’ tiādīsu .
Dabbajātiko vā sārasabhāvo , sāruppasīlācāroti attho .
Yathāha ‘‘ na kho dabba dabbā evaṃ nibbeṭhentī ’’ ti ( pārā .384).
Vattasīse ṭhatvāti vattaṃ uttamaṃ dhuraṃ katvā .
Yo hi parisuddhājīvo kātuṃ ajānantānaṃ sabrahmacārīnaṃ attano vā vassavātādipaṭibāhanatthaṃ chattādīni karoti , so vattasīse ṭhatvā karoti nāma .
Padaṭṭhānaṃ na hotīti na vattabbaṃ nāthakaraṇadhammabhāvena maggaphalādhigamassa upanissayabhāvato .
Vuttañhi ‘‘ yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiccakaraṇīyāni , tattha dakkho hotī ’’ tiādi
M2.65 ( dī . ni .3.345).Evaṃ jānatoti evaṃ vejjakammādīnaṃ jānanahetu micchājīvapaccayā kāmāsavādayo āsavā vaḍḍhantiyeva , na pahīyanti .
‘‘ Evaṃ kho … pe … āsavānaṃ khayo hotī ’’ ti imāya pāḷiyā arahattasseva gahaṇaṃ yuttaṃ phalaggahaṇena hetuno avuttasiddhattā .
Tenāha ‘‘ āsavānaṃ khayante jātattā ’’ ti .
Āgamanaṃ āgamo , taṃ āvahatīti āgamanīyā , pubbabhāgapaṭipadā .
Khayasmin ti bhāvenabhāvalakkhaṇe bhummaṃ , khayeti pana visaye .
Tenāha ‘‘ āsavakkhayasaṅkhāte ’’ ti .
Upanisīdati phalaṃ etthāti kāraṇaṃ upanisā .
Arahattaphalavimutti ukkaṭṭhaniddesato .
Sāti vimutti .
Assāti paccavekkhaṇañāṇassa .
Manasmiṃ vivaṭṭanissite pana anantarūpanissayāpi paccayā sambhavantīti ‘‘ labbhamānavasena paccayabhāvo veditabbo ’’ ti vuttaṃ .
Virajjati
V2.56 asesasaṅkhārato etenāti virāgo , maggo .Nibbindati etāyāti nibbidā , balavavipassanā .
Tenāha ‘‘ etenā ’’ tiādi .
Paṭisaṅkhānupassanāpi muccitukamyatāpakkhikā evāti adhippāyena ‘‘ catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanan ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Yāva maggāmaggañāṇadassanavisuddhi , tāva taruṇavipassanā ’’ ti hi vacanato upakkilesavimuttaudayabbayañāṇato paraṃ balavavipassanā .
Rūpārūpadhammānaṃ visesabhūto sāmaññabhūto ca yo yo sabhāvo yathāsabhāvo , tassa jānanaṃ yathāsabhāvajānanaṃ .
Tadeva dassanaṃ .
Paccakkhakaraṇatthena ñātapariññā tīraṇapariññā ca gahitā hoti .
Tenāha ‘‘ taruṇavipassanan ’’ tiādi .
Saṅkhāraparicchedeñāṇan ti nāmarūpapariggahañāṇaṃ vadati .
Kaṅkhāvitaraṇaṃ paccayapariggaho dhammaṭṭhitiñāṇantipi vuccati .
Nayavipassanādikaṃ anupassanāñāṇaṃ sammasanaṃ .
Maggāmaggeñāṇan ti maggāmaggaṃ vavatthapetvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ .
So hi pādakajjhānasamādhi taruṇavipassanāya paccayo hoti .
‘‘ Samāhito yathābhūtaṃ pajānāti passatī ’’ ti ( saṃ . ni .3.5.;4.99;5.1071) hi vuttaṃ .
Pubbabhāgasukhan ti upacārajjhānasahitasukhaṃ .
Daratha paṭippassaddhīti kāmacchandādikilesadarathassa paṭipassambhanaṃ .
‘‘ Sukhaṃpāhaṃ , bhikkhave , saupanisaṃ vadāmī ’’ ti ettha adhippetasukhaṃ dassetuṃ ‘‘ appanāpubbabhāgassa sukhassā ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Passaddhakāyo sukhaṃ vedetī ’’ ti ( dī . ni .1.466;3.359; a . ni .1.3.96) vuttaappanāsukhassa passaddhiyā paccayatte
M2.66 vattabbameva natthi .
Sukhan ti etthāpi eseva nayo .Balavapītīti pharaṇalakkhaṇappattā pīti .
Tādisā hi vitakkavicārasukhasamādhīhi laddhappaccayā nīvaraṇaṃ vikkhambhantī taṃnimittaṃ darathaṃ pariḷāhaṃ paṭipassambheti .
Tenāha ‘‘ sā hi darathappassaddhiyā paccayo hotī ’’ ti .
Dubbalapītīti taruṇapīti .
Tenāha ‘‘ sā hi balavapītiyā paccayo hotī ’’ ti .
Saddhāti ratanattayaguṇānaṃ kammaphalassa ca saddahanavasena pavatto adhimokkho , sā pana yasmā attano visaye punappunaṃ uppajjati , na ekavārameva , tasmā āha ‘‘ aparāparaṃ uppajjanasaddhā ’’ ti .
Yasmā saddahanto saddheyyavatthusmiṃ pamudito hoti , tasmā āha ‘‘ sā hi dubbalapītiyā paccayo hotī ’’ ti .
Dukkhadukkhādibhedassa sabbassapi dukkhassa vaṭṭadukkhantogadhattā tassa ca idhādhippetattā vuttaṃ ‘‘ dukkhanti vaṭṭadukkhan ’’ ti .
Jarāmaraṇadukkhanti keci , sokādayo cāti apare .
Tadubhayassapi saṅgaṇhanato paṭhamo evattho yutto .
Yasmā dukkhappatto kammassa phalāni saddahati , ratanattaye ca pasādaṃ uppādeti , tasmā vuttaṃ ‘‘ tañhi aparāparasaddhāya paccayo hotī ’’ ti .
Yasmā ‘‘ ācariyānaṃ santike dhammaṃ sutvā pavattidukkhan ’’ ti cintayato ‘‘ ekantato ayaṃ dhammo imassa dukkhassa samatikkamāya hotī ’’ ti saddhā uppajjati .
Tenāha ‘‘ dhammaṃ sutvā tathāgate saddhaṃ paṭilabhatī ’’ tiādi ( dī . ni .1.191).
Savikārāti uppādavikārena savikārā khandhajāti
V2.57 jāyanaṭṭhena .
Jātiyā pana asati tattha tattha bhave natthi dukkhassa sambhavoti āha ‘‘ sā hi vaṭṭadukkhassa paccayo ’’ ti .Kammabhavoti kammabhavādiko tividhopi kammabhavo .
So hi upapattibhavassa paccayo .
Evamādiṃ sandhāyāha ‘‘ etenupāyenā ’’ ti .
Sesapadānīti upādānādipadāni .
Anulomañāṇaṃ saṅkhārupekkhāpakkhikattā nibbānaggahaṇena gahitaṃ , gotrabhuñāṇaṃ paṭhamamaggassa āvajjanaṃ .
So hi tena vipassanāya kiñci kiñci visesaṭṭhānaṃ kayiratīti taṃ anāmasitvā nibbidūpaniso virāgoti ‘‘ virāgo ’’ icceva vuttaṃ .
Kena udakena vidārayitvā gatapadesoti katvā kandaro .
Nitambo tipi udakassa .
Yathā ninnaṃ udakaṃ pavattati , tathā nivattanabhāvena nadīkuñchotipi vuccati .
Hemantagimhautuvasena aṭṭha māse pavatto pathavīvivaroti katvā padaro .
Khuddikā udakavāhiniyo sākhā viyāti sākhā
M2.67 , khuddakā sobbhā kusubbhā o-kārassa u-kāraṃ katvā .Evameva khotiādi ‘‘ seyyathāpi , bhikkhave ’’ tiādinā upanītāya upamāya upameyyena saṃsandananti , taṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘ avijjā pabbatoti daṭṭhabbā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha avijjā ca santānavasena ciraṃtanakālappavattanato pacurajanehi duppajahanato ‘‘ pabbato ’’ ti vuttā .
Lokattayābhibyāpanato abhisandanato ca abhisaṅkhārā meghasadisā .
Abhisaṅkhārā meghoti daṭṭhabbāti ānetvā sambandho .
Tathā sesapadadvayepi .
Viññāṇādivaṭṭaṃ anupavattito paramparapaccayato ca kandarādisadisā .
Vimutti ekarasattā , hānivuddhiabhāvato ca sāgarasadisāti upamāsaṃsandanaṃ .
Tattha yasmā purimasiddhāya avijjāya sati abhisaṅkhārā , nāsati , tasmā te uparipabbate pavattā viya hontīti vuttaṃ ‘‘ avijjā … pe … vassanaṃ veditabban ’’ ti .
Assutavā hītiādi vuttasseva atthassa samatthanaṃ .
Taṇhāya abhilāsaṃ katvāti etena sabbassapi abhisaṅkhāravuṭṭhitemanatthaṃ dīpeti .
Taṇhā hi ‘‘ sneho ’’ ti vuttā .
Antimabhavikassa antabhavanibbattako abhisaṅkhāro nibbānaṃ na patto , tadantassa bhāgassa nibbānaṃ āhacca ṭhito viya hotīti ‘‘ mahāsamuddaṃ āhacca ṭhitakālo viyā ’’ ti upamānidassanaṃ kataṃ .
Viññāṇādivaṭṭaṃ pūretvā pi imināpi hi antimabhavikasseva viññāṇappavatti dassitā .
Sā hi pūritāti vattabbā tato paraṃ viññāṇādivaṭṭasseva abhāvato .
Jātassa puggalassa jātipaccayavaṭṭadukkhavedanāya dhammassavanaṃ icchitabbaṃ , taṃ pana yadipi imasmiṃ sutte na āgataṃ , suttantaresu pana āgatamevāti tato āharitvā taṃ vattabbanti dassento ‘‘ buddhavacanaṃ panā ’’ tiādimāha .
Tayidaṃ sāvakabodhisattānaṃ vasenāyaṃ desanāti katvā vuttaṃ .
Itaresaṃ pana vasena vuccamānaṃ
V2.58 suttantaraggahaṇatthaṃ payojanaṃ natthīti ‘‘ yā hī ’’ tiādimāha .
Pāḷiyā vasena gahitamevāti saṅkhepato vuttaatthassa vitthārato dassanaṃ .Nibbattīti nibbattamānā khandhā gahitāti āha ‘‘ savikārā ’’ ti .
Aniccatālakkhaṇādidīpanato lakkhaṇāhaṭaṃ .
Kammākamman ti vinicchayaṃ .
Nijjaṭan ti niggumbaṃ , suddhanti attho .
Pathavīkasiṇādīsu kammaṃ ārabhatītiādi pāḷiyaṃ samathapubbaṅgamā vipassanā dassitāti katvā vuttaṃ
M2.68 .
Evañhi pāmojjādidassanaṃ sambhavatīti .Devassāti meghassa .
Kasmā panettha ‘‘ khīṇāsavassa … pe … ṭhitakālo veditabbo ’’ ti vuttaṃ , nanu pubbe devaṭṭhāniyo abhisaṅkhāro vutto , na abhisaṅkhāro khīṇāsavoti ?
Nāyaṃ doso , kāraṇūpacārena phalassa vuttattā .
Abhisaṅkhāramūlako hi khandhasantāno khandhasantāne ca ucchinnasaṃyoge khīṇāsavasamaññāti .
Upanisasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Aññatitthiyasuttavaṇṇanā
24. Soti sāriputtatthero .
Yadi na tāva paviṭṭho , kasmā ‘‘ pāvisī ’’ ti vuttanti āha ‘‘ pavisissāmī ’’ tiādi .
Tena avassambhāvini bhūte viya upacāro hotīti dasseti .
Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvento ‘‘ yathā kin ’’ tiādimāha .
Atippagoyeva nikkhantadivasoti pakatiyā bhikkhācaraṇavelāya ativiya pāto eva vihārato nikkhantadivasabhāgo .
Etadahosīti etaṃ ‘‘ atippago kho ’’ tiādikaṃ cintanaṃ ahosi .
Dakkhiṇadvārassāti rājagahanagare dakkhiṇadvārassa veḷuvanassa ca antarā ahosi , tasmā ‘‘ tenupasaṅkamissan ’’ ti cintanā ahosīti adhippāyo .
Kiṃ vādīti catūsu vādesu kataraṃ vādaṃ vadasi .
Kimakkhāyīti tasseva vevacanaṃ .
Kiṃ vadatīti pana cattāro vāde sāmaññato gahetvā napuṃsakaliṅgena vadati yathā kiṃ te jātaliṅgaṃ .
Sabbanāmañhetaṃ , yadidaṃ napuṃsakaliṅgaṃ .
Vadati etenāti vādo , dassanaṃ .
Taṃ sandhāyāha ‘‘ kiṃ ettha … pe … dassananti pucchantī ’’ ti .
‘‘ Dhammapaṭisambhidā ’’ tiādīsu viya dhamma -saddo hetuatthoti āha ‘‘ yaṃ vuttaṃ kāraṇaṃ , tassa anukāraṇan ’’ ti .
Vādassa vacanassa anuppatti vādappavatti .
Idaṃ vacanan ti ‘‘ ekamidāhan ’’ tiādivacanaṃ .
Sāti ‘‘ eke samaṇabrāhmaṇā kammavādā ’’ ti evaṃ pavattakathā .
Accharaṃ aṅguliphoṭanaṃ arahatīti acchariyaṃ .
Abbhutan ti niruttinayena padasiddhi daṭṭhabbā .
Sabbavādānan ti sabbesaṃ catubbidhavādānaṃ .
Paṭhamo hettha sassatavādo , dutiyo ucchedavādo , tatiyo ekaccasassatavādo , catuttho adhiccasamuppannavādo , tesaṃ sabbesaṃ
M2.69 paṭikkhepatoV2.59 paṭikkhepakāraṇaṃ vuttaṃ .Paṭiccasamuppādakittanaṃ vā pacurajanañāṇassa alabbhaneyyapatiṭṭhatāya gambhīrañceva , tathā avabhāsanato cetasi upaṭṭhānato gambhīrāvabhāsañca karonto .
Tadeva padan ti phassapadaṃyeva ādibhūtaṃ gahetvā .
Aññatitthiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Bhūmijasuttavaṇṇanā
25. Purimasutteti anantare purime sutte .
Vuttanayeneva veditabban ti padatthe tato visiṭṭhaṃ aniddisitvā itaraṃ atthato vibhāvetuṃ ‘‘ ayaṃ pana viseso ’’ tiādimāha .
Na kevalaṃ phassapaccayā uppajjati , atha kho phassassa sahakārīkāraṇabhūtaaññapaccayā ca uppajjatīti .
Kāyenāti copanakāyena , kāyaviññattiyāti attho .
Sā hi kāmaṃ paṭṭhāne āgatesu catuvīsatiyā paccayesu kenaci paccayena cetanāya paccayo na hoti .
Yasmā pana kāye sati eva kāyakammaṃ nāma hoti , nāsati , tasmā sā tassā sāmaggiyabhāvena icchitabbāti vuttaṃ ‘‘ kāyenapi kariyamānaṃ karīyatī ’’ ti .
Tenāha bhagavā ‘‘ kāye vā , hānanda , sati kāyasañcetanāhetu uppajjati ajjhattaṃ sukhaṃ dukkhan ’’ ti .
Vācāyapīti etthāpi eseva nayo .
Manasāti pātubhūtena manasā , na manamattenāti .
Attanā parehi anussāhitena .
Parenāti parena anussāhena .
Sampajānenāti ñāṇasampayuttacittavasena pajānantena .
Asampajānenāti tathā na sampajānantena .
Tassāti sukhadukkhassa .
Kāyasañcetanāhetūti kāyakammanimittaṃ , kāyikassa kammassa katattā upacitattāti attho .
Esa nayo sesasañcetanāsupi .
Uddhaccasahagatacetanā pavattiyaṃ vipākaṃ detiyevāti ‘‘ vīsati cetanā labbhantī ’’ ti vuttaṃ .
Tathā vacīdvāreti ettha ‘‘ kāmāvacarakusalākusalavasena vīsati cetanā labbhantī ’’ ti idaṃ tathā-saddena upasaṃharati .
Rūpārūpacetanāhīti rūpāvacarārūpāvacarakusalacetanāhi .
Tappaccayaṃ yathārahanti adhippāyo .
Tāpi cetanāti yathāvuttā ekūnavīsati cetanā avijjāpaccayā honti kusalānampi pageva itarādhiṭṭhahitāvijjasseva uppajjanato , aññathā anuppajjanato .
Yathāvuttacetanābhedan ti
M2.70 yathāvuttaṃ kāyacetanādivibhāgaṃ .
Parehi anussāhito saraseneva pavattamāno .
Parehi kāriyamānoti parehi ussāhito hutvā kayiramāno .
Jānantopīti anussavādivasena jānantopi .
Kammameva jānantoti tadā attanā kariyamānakammameva jānanto .
Catūsūti ‘‘ sāmaṃ vā pare vā sampajāno vā asampajāno vā ’’ ti evaṃ vuttesu catūsu ṭhānesu .
Yathāvutte ekūnavīsaticetanādhamme asaṅkhārikasasaṅkhārikabhāvena sampajānakatāsampajānakatabhāvenaV2.60 catuguṇe katvā vuttaṃ ‘‘ chasattati dvesatā cetanādhammā ’’ ti .
Yesaṃ sahajātakoṭi labbhati , tesampi upanissayakoṭi labbhatevāti ‘‘ upanissayakoṭiyā anupatitā ’’ tiicceva vuttā .
Teti yathāvuttā sabbepi dhammā .So kāyo na hotīti ettha pasādakāyopi gahetabbo .
Tenāha ‘‘ yasmiṃ kāye satī ’’ tiādi .
So kāyo na hotīti so kāyo paccayanirodhena na hoti .
Vācāti saddavācā .
Manoti yaṃ kiñci viññāṇaṃ .
Idāni kammavaseneva yojetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ .
Eseva nayo ‘‘ vācāpi dvārabhūtā manopi dvārabhūto ’’ ti .
Khīṇāsavassa kathaṃ kāyo na hoti , na tassa kāyakammādhiṭṭhānanti adhippāyo .
Avipākattāti avipākadhammattāti attho .
Kāyo na hotīti vuttaṃ akammakaraṇabhāvato .
Tan ti kammaṃ .
Khettaṃ na hotīti tassa dukkhassa aviruhanaṭṭhānattā .
Viruhanaṭṭhānādayo byatirekavasena vuttā .
Tenāha ‘‘ na hotī ’’ ti .
Kāraṇaṭṭhenāti ādhārabhūtakāraṇabhāvena .
Sañcetanāmūlakan ti sañcetanānimittaṃ .
Viruhanādīnaṃ atthānan ti ‘‘ viruhanaṭṭhenā ’’ tiādinā vuttānaṃ atthānaṃ .
Iminā viruhanādibhāvena vedanā ‘‘ sukhadukkhavedanā ’’ ti kathitā , nayidha jeṭṭhalakkhaṇaṃ sukhadukkhaṃ nippayojakassa sukhassa dukkhassa ca adhippetattā .
Upekkhāvedanāpettha sukhasaṇhasabhāvavipākabhūtā vedanāva .
26. Vaṭṭadukkhameva
M2.71 kathitaṃ itaradukkhassapi vipākassa saṅgaṇhanato .
Upavāṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .7. Paccayasuttavaṇṇanā
27. Paṭipāṭiyāti paṭipāṭiyā ṭhapanena .
Catusaccayojanaṃ dassetuṃ pariyosāna … pe … ādi vuttaṃ .
28. Uttānameva sabbasova sattame āgatanayattā , vineyyajjhāsayavasena hi idaṃ suttaṃ satthārā aññasmiṃ āsane desitaṃ , parisāya vivaṭṭena sātthikāti satthu desanā āgatāti ayaṃ paṭiggāhakādhīnā hotīti dhammagāravena saṅgahaṃ āropentiyeva .
Sampannoti samannāgato .
Āgatoti upagato , adhigatoti attho .
Passatīti paccavekkhaṇañāṇena paccakkhato passati , maggapaññāya evaṃ asammohapaṭivedhavasena passati .
Maggañāṇeneva , na phalañāṇena .
Dhammasotaṃ samāpannoti
V2.61 ariyadhammasotaṃ sammadeva āpanno patto .Anaye nairiyanato , aye ca iriyanato , sadevakena ca lokena ‘‘ saraṇan ’’ ti akaraṇīyato ariyapakkhaṃ bhajanto puthujjanabhūmiṃ atikkanto .
Nibbedhikapaññāyāti catunnaṃ ariyasaccānaṃ nibbijjhanakapaññāya .
Āhacca tiṭṭhati maggakkhaṇe , phalakkhaṇe pana āhacca ṭhito nāma .
Paccayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Bhikkhusuttavaṇṇanā
Bhikkhusuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Samaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā
30. Dvīsu suttesūti navamadasamasuttesu .
29. Akkharabhāṇakānan ti
M2.72 akkhararucīnaṃ .
Upasaggena padavaḍḍhanampi ruccanti .
Tenāha ‘‘ te hī ’’ tiādi .Samaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Dutiyasamaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Dasabalavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .